بخش سوم از فصل ششم کتاب شاهنشاه

برگردان: علی‌محمد طباطبایی

طی پنج سال گذشته، زاهدی به عنوان سفیر ایران در ایالات متحده خدمت کرده بود، و در طول آن زمان به خاطر برگزاری برخی از مجلل‌ترین مهمانی‌ها و پذیرایی‌های واشنگتن مشهور شده بود، جشن‌هایی که به طور معمول در صفحات اجتماعی دو روزنامه شهر تبلیغات درجه یک دریافت می‌کردند. ورقه‌های طلا در شامپاین، گلوله‌های خاویار سیاه به اندازه توپ سافت‌بال (softballs)، هدایای مهمانی به ارزش هزاران دلار — این‌ها همه ویژگی‌های استاندارد مهمانی‌های زاهدی بودند. مطابق پروتکل دیپلماتیک، زاهدی برای دیدار رئیس‌جمهور کارتر به تهران بازگشته بود، و خبر در هیئت آمریکایی پیچیده بود که او در خانه نیاورانش به افتخار آن‌ها یک جشن سال نو به ویژه باشکوه تدارک دیده است. با نزدیک شدن به ساعت نیمه‌شب، و با پایان یافتن بالاخره همه نطق‌ها و سخنرانی‌ها و رقص‌های محلی، آمریکایی‌های خسته می‌توانستند پاداششان را در افقی نزدیک حس کنند.

سیک به یاد آورد: “و بعد، ناگهان شاه [وزیر امور خارجه] سایروس ونس را از بازو می‌گیرد و از اتاق بیرون می‌برد،. هیچ چیزی به کسی نمی‌گوید، فقط او را از بازو می‌گیرد و از راهرو به پایین می‌برد. پس همه‌مان ایستاده بودیم، نمی‌دانستیم چه کار کنیم، که فرح آمد و به ما اشاره کرد که دنبالش برویم.”

هیئت آمریکایی، متشکل از حدود هجده نفر، با پایین رفتن از راهرو وارد جایی شدند که معلوم شد کتابخانه خصوصی شاه در نیاوران است — و صحنه‌ای به ویژه عجیب. در امتداد یک دیوار، گروهی از پیشخدمت‌های با لباس‌های مجلل صف کشیده و در برابر ردیف‌های بی‌شماری از بطری‌های شامپاین دوم‌پریگنون (Dom Pérignon champagne) حاضر ایستاده بودند. در بالکن مشرف، فرزندان بزرگتر شاه، ولیعهد هفده‌ساله رضا و فرحناز چهارده‌ساله، کنترل سیستم صوتی موسیقی را به دست گرفته بودند تا موسیقی راک را با صدای بلند پخش کنند و با بی‌اعتنایی به درخواست‌های مادرشان برای کم کردن صدا ادامه می‌دادند. شاه و ونس، کاملاً بی‌خبر از همه این‌ها، در انتهای دیگر اتاق ایستاده بودند و عمیقاً در گفتگو بودند.

آمریکایی‌ها هنوز مطمئن نبودند چه کار کنند، در اتاق بزرگ و غارمانند پرسه می‌زدند، از کنار پیشخدمت‌های حاضر می‌گذشتند، در حالی که ساعت بی‌امان به سمت نیمه‌شب می‌تکید. بالاخره، شهبانو نزد سیک آمد تا بپرسد آمریکایی‌ها چگونه سال نو را جشن می‌گیرند، آیا شامپاین را قبل یا بعد از زدن ساعت دوازده می‌نوشند. سیک به یاد آورد: “به او گفتم معمولاً قبل از وقت می‌ریزند، اما ما در آن لحظه دقیقاً نزدیک نیمه‌شب بودیم، پس ناگهان این هجوم دیوانه‌وار پیشخدمت‌ها شروع شد که با عجله بطری‌ها را باز می‌کردند و لیوان‌ها را می‌گرداندند.”

برداشت افسر شورای امنیت ملی از آن شب، در هم و ترکیب شده بود. از یک سو، این موضوع را هم بامزه و هم دوست‌داشتنی یافت که از بسیاری جهات شاه و شهبانو بسیار شبیه هر پدر و مادر دیگری برای نوجوانان در اواخر دهه ۱۹۷۰ بودند: در چشم فرزندانشان مُهره‌های ناجوری که به همان اندازه هم نمی‌توانستند سطح صدای موسیقی را دیکته کنند. از سوی دیگر، نیاز شاه به همیشه در مرکز صحنه بودن بود، حتی برای یک لحظه هم نورافکن را به دیگری واگذار نکند. سیک گفت: “این واقعاً به من نشان داد که چقدر این مرد احساس ناامنی می کند. واضح بود که هیچ چیزی از پیش برنامه‌ریزی نشده بود — و برگزاری یک مهمانی بود در واقع آخرین چیزی که شاه بلد بود— و اینجا زاهدی این شهرت درجه یک جهانی را به عنوان میزبان داشت، و شاه فقط باید جلوی او را می‌گرفت. متقاعدم که موضوع همین بود.”

یک پیشینه عجیب، و به مراتب مهم‌تر، برای این حادثه وجود داشت. در سال ۱۹۵۳، پدر اردشیر زاهدی، ژنرال فضل‌الله زاهدی، بود که در صف مقدم کودتایی قرار گرفت که محمد مصدق را سرنگون کرد و شاه را به قدرت بازگرداند. شاه به پاس این خدمت، فضل‌الله زاهدی را نخست‌وزیر جدید خود کرده بود اما سپس، به محبوبیت روزافزونش حسادت‌ورزیده، او را برکنار و به تبعیدی تذهیب‌شده در سوئیس به عنوان سفیر در سازمان ملل فرستاده بود. علیرغم این، و علیرغم بسیاری تحقیرهای دیگر که به سویش روانه شده بود، زاهدی پدر تا پایان وفادار به شاه شاهان باقی مانده بود، همان‌گونه که پسرش نیز چنین می‌کرد.

گری سیک که هنوز پس از نزدیک به نیم قرن کمی آزرده به نظر می‌رسید گفت: “پس این بود سال نو ما. ما هرگز به خانه زاهدی نرسیدیم.”

صبح روز بعد، شاه و شهبانو کارترها را تا فرودگاه مهرآباد برای عزیمت همراهی کردند. ایستاده بر روی فرش قرمزی در پای پلکان منتهی به ایرفورس‌وان، دو رئیس‌دولت نظرات کوتاهی در خداحافظی رد و بدل کردند، و سپس، وقتی کارتر برگشت تا برود، شاه حرکتی انجام داد که کاملاً برایش غیرمعمول بود، رئیس‌جمهور را به آغوشی صمیمانه کشید. سپس بر روی باند فرودگاه ایستاده ماند و برای مردی که اکنون او را دوست نزدیکی می‌پنداشت دست تکان داد، در حالی که کارترها از پلکان بالا رفتند و پس از یک دست‌تکان آخر از فراز پاگرد، در کابین جلو ناپدید شدند. در لحظه بعد، در هواپیما بسته شد، پلکان کشیده شد و ایرفورس‌وان به راه افتاد. همان‌گونه که یک گزارش بعدی سفارت آمریکا خاطرنشان کرد، حتی محافظان معمولاً اخموی شاه نیز به نظر می‌رسید تحت تأثیر “هاله موفقیت و حسن‌نیت” مراسم خداحافظی قرار گرفته بودند، در واقع این صمیمیت گرمی بود  که از شیوه معمول شاه وسواس‌دار به پروتکل بسیار متفاوت می نمود.

این آخرین باری بود که یک رئیس‌جمهور آمریکایی پا بر خاک ایران گذاشت، و کارتر و شاه دیگر هرگز یکدیگر را ندیدند.

پایان فصل ششم کتاب
در قسمت بعد فصل هفتم کتاب «شاهنشاه» را ادامه می دهیم ...

بخش‌های قبلی:
▪️بخش اول کتاب شاهنشاه
▪️«پیشگفتار» کتاب شاهنشاه(۱)
▪️«پیشگفتار» کتاب شاهنشاه(۲)
▪️بخش اول از فصل دوم از کتاب شاهنشاه / «ملکه» / یک
▪️بخش دوم از فصل دوم از کتاب شاهنشاه / «ملکه» / دو
▪️بخش سوم و پایانی از فصل دوم کتاب شاهنشاه / «ملکه» / بخش سوم
▪️بخش اول از فصل سوم کتاب شاهنشاه؛ پسری مضطرب و ناآرام
▪️بخش دوم از فصل سوم کتاب شاهنشاه
▪️ بخش سوم از فصل سوم کتاب شاهنشاه
▪️بخش اول از فصل چهارم کتاب شاهنشاه
▪️بخش دوم از فصل چهارم کتاب شاهنشاه
▪️بخش سوم از فصل چهارم کتاب شاهنشاه
▪️بخش چهارم از فصل چهارم کتاب شاهنشاه
▪️بخش اول از فصل پنجم کتاب شاهنشاه
▪️بخش دوم از فصل پنجم کتاب شاهنشاه
▪️بخش سوم از فصل پنجم کتاب شاهنشاه
▪️بخش اول از فصل ششم کتاب شاهنشاه
▪️بخش دوم از فصل ششم کتاب شاهنشاه