چپ ایران شاید هیچ‌گاه چون دوران کنونی با اندیشه و گفتمان دمکراسی همساز نبوده است. این تحول هر چند شامل همه نیروهای چپ نمی‌شود و یا همگی به یک میزان دل به دمکراسی نسپرده‌اند و اگر و مگرها گاه نوعی ابهام گفتمانی بوجود می‌آورند، اما می‌توان گفت که در مقایسه با دهه ۱۳۵۰ بخش مهمی از چپ ایران شاهد چرخش معناداری در چند دهه اخیر است. بی‌تردید، در شکل‌گیری ذهنیت جدید چپ ایران تجربه انقلاب ۱۳۵۷ و یا فروپاشی اردوگاه سوسیالیستی و اتحاد شوروی نقش مهمی ایفا کردند. هم‌زمان اما باید گفت که این فرهنگ و سبک و سیاق سیاست‌ورزی جدید از بیرون و یا به خودی‌خود به وجود نیامد. روشنفکران و کنشگرانی بودند که با نقد و یا دامن‌زدن به خوانش سنجشگرایانه دگم‌ها، باورها و تجربه‌های چپ (در ایران و کشورهای دیگر) و شورش علیه نظم چپ ارتودوکس و مارکسیستی-لنینیستی نقش مهمی در تحولات گفتمانی دهه‌های گذشته این گرایش بازی کردند.

بابک امیرخسروی که روز ۱۲ مهرماه ۱۴۰۵ در سن ۹۹ سالگی در حومه پاریس درگذشت، یکی از روشنفکران اصلی چپ ایران بود که پیش از فرو ریختن دیوار برلین و وقوع زلزله سیاسی در کشورهای سوسیالیستی پا به میدان دشوار نقد چپ و برخورد سنجشگرانه به تجربه چپ رادیکال و از جمله کمونیست‌ها در ایران و جهان گذاشت. فعالیت در رهبری حزب توده ایران در زمانه پس از ۱۳۳۲، شناخت از درون کشورهای سوسیالیستی و غرب و تجربه زیسته در رابطه با نهادهای فراملی چپ پشتوانه‌ها و منابع خام مهمی برای شکل‌دادن به گفتمان انتقادی او به شمار می‌رفتند.

او یکی از آخرین بازماندگان نسلی بود که همه فراز و نشیب‌ها، تناقض‌ها، سرخوردگی‌های بزرگ، شکست‌ها و تروماهای قرن چهاردهم خورشیدی ایران را یک‌جا در تجربه طولانی خود گرد آورده بود. نسلی که با خوشبینی و امید به دمکراسی و جامعه باز در دوران تجدید حیات مشروطه پس از ۱۳۲۰ به سیاست روی آورد، دوران رادیکالیزاسیون پس از سقوط دولت مصدق را تجربه کرد، به اصلاحات درون حکومتی دهه ۱۳۷۰ و ۱۳۸۰ دل بست و سرانجام زمانه بن‌بست سیاسی و گسترش کنش‌ها و جنبش‌های اجتماعی و اعتراضی را شاهد بود. گذار او از ارتدکسی حزبی به هترودوکسی (Heterodox) بازنمای دگردیسی بخشی از چپ ایران است. تلاش‌های واپسین بخش زندگی او برای نزدیکی همه ظرفیت‌های دمکراسی، از مشروطه‌خواهان تا چپ‌ها، ملی‌گرایان، میانه‌روها و مسلمانان دمکرات برای نجات کشور از بن‌بست سیاسی میوه تجربه ناکامی‌ها، سرگشتگی‌ها و شکست‌های یک قرن ایران بود.

شاید برخی از حرف‌ها و نقدهای آن زمان در شرایط کنونی جلوه و اهمیت چندانی نداشته باشد. ولی برای داوری منصفانه باید فضا و روان‌شناسی آن روز چپ ایران و دگم‌های آن دوران را در نظر آورد. برای بخش مهمی از چپ رادیکال سال‌های انقلابی ۱۳۴۰ تا ۱۳۶۰ شمسی، سخن گفتن از دمکراسی به سبک و سیاق “غربی” و یا نقد “مبارزه ضدامپریالیستی” و “انترناسیونالیسم پرولتری” حرف‌های تجدیدنظرطلبانه، “لیبرالی”، “سوسیال دمکراتیک”، “اوروکمونیستی” و یا حتا “ضدکمونیستی” بودند. کافیست به نوشته‌هایی که درباره خود او در نشریات آن زمان چپ رادیکال منتشر شده بازگشت تا با چند و چون چنین دیدگاه‌ها و الگوی گفتمانی آشنا شد.

سه نقد درک دمکراسی 

بازخوانی نوشته‌های بابک امیرخسروی(۱) نشان می‌دهد که او کم و بیش از سه ورودی مهم به موضوع دمکراسی در چپ ایران پرداخت:

وجه اول برخورد او بازگشت به اهمیت دمکراسی در جامعه بر پایه تعاریف متعارف و تجربه معاصر جامعه بشری است. دمکراسی در تجربه قرن بیستمی به نظام سیاسی اطلاق می‌شود که با پذیرش تفکیک قوا، حکومت قانون، نظارت بر نهادهای قدرت، کثرت‌گرایی سیاسی، انتخابات از طریق رای مستقیم، آزادی بیان و احزاب، گروه‌ها و سازمان‌های مدنی و رسانه‌های جمعی شرایط لازم برای رقابت و تغییرات سیاسی را بوجود آورد.

دمکراسی از جمله به این معناست که نیروهای اپوزیسیون بتوانند به نمایندگی از جامعه  با ساز و کار انتخاباتی قدرت سیاسی را کسب کنند بدون آن‌که بازندگان و برندگان دست به انتقام‌گیری از یکدیگر و سرکوب مخالفان زنند. دمکراسی هم‌چنین به معنای وجود برابری شهروندی، ضمانت‌های حفظ حقوق افراد و جامعه و نظام حکمرانی است که در برابر نهادهای میانجی و جامعه مسئولیت‌پذیر و پاسخ‌گو است.

در نگاه غالب چپ رادیکال ایران در دهه‌های گذشته این نوع دمکراسی اما “صوری” و “لیبرالی” و بیش از هر چیز در خدمت حاکمیت سرمایه‌داری قرار داشت.(۲) خوانش طبقاتی دمکراسی در گفتمان چپ رادیکال بدان معناست که در جامعه سرمایه‌داری دمکراسی خصلت طبقاتی دارد و به مثابه امر “روبنایی” بازتاب منافع طبقه حاکم (بورژوازی) است. با حرکت از این تحلیل است که در گفتمان چپ انقلابی آزادی در جامعه بورژوایی آزادی هم‌زمان گرگ و میش تلقی می‌شود و واژه‌هایی مانند لیبرال یا لیبرالیسم، پارلمانتاریسم مصداق‌های دمکراسی صوری و حتا گاه بار منفی پیدا می‌کنند.

در برابر این دمکراسی “صوری” رایج در جوامع باز، واژه‌شناسی چپ انقلابی از “دمکراسی خلقی”، “دمکراسی مردمی” یا “دمکراسی توده‌ای” استفاده می‌کرد که معنای آن بر روی کاغذ  تلفیق دمکراسی و عدالت اجتماعی در چهارچوب نظام‌های غیرسرمایه‌داری و تمایز میان خودی (خلق، طبقه کارگر، تهیدستان) و غیرخودی (ضدانقلاب، بورژوازی...) است. در این نظام گفتمانی دمکراسی “واقعی” زمانی می‌تواند بوجود آید که آزادی‌های سیاسی با عدالت اجتماعی، نبودن سلطه طبقاتی و رابطه تولیدی بدون استثمار سرمایه همراه باشد. از پی‌آمدهای عملی این رهیافت ایدئولوژیک تقلیلی و نفی شهروندی و دمکراسی جهان‌شمول همگان باخبرند.

بابک امیرخسروی یکی از اولین روشنفکران درگیر سیاست چپ رادیکال اردوگاهی (چسبیده و نزدیک به شوروی) پس از ۱۳۵۷ بود که به نقد چنین درکی از دمکراسی دست زد. نقدی که به بهانه شکست انقلاب و بویژه شکست پروژه حزب توده ایران آغاز شد ولی ابعاد آن از تجربه خاص کشور ما فراتر رفت و نوع نگرش کمونیست‌ها به موضوع دمکراسی را به چالش کشید. از نظر او بحث دمکراسی در شکل متعارف و شناخته شده آن در نظام‌های سیاسی باز می‌بایست در مرکز بازاندیشی چپ رادیکال قرار گیرد.

وجه دیگر نقد بابک به تقابل و تعارضی باز می‌گردد که در گفتمان چپ میان دمکراسی و مقولاتی مانند عدالت اجتماعی و مبارزه ضدامپریایسیتی وجود داشتند و یا دارند. نقد او به ویژه به تجربه انقلاب ایران و نوع برخورد حزب توده ایران با دمکراسی و قربانی کردن آن به پای سمت‌گیری ضدامپریالیستی جمهوری اسلامی نظر داشت. برای حزب توده هم‌چون بسیاری دیگر از احزاب و سازمان‌های کمونیستی مشابه  گرایش “ضدامپریالیستی” یک نظام سیاسی نشانه اصلی “مترقی” بودن آن به شمار می‌رفت. نبودن دمکراسی و یا سرکوب آزادی‌ها در برابر مبارزه با امریکا و یا سایر کشورهای امپریالیستی امری ثانوی به قلمداد می‌شد. در گفتمان غالب ضدامپریالیستی آن دوران، چنین نظام‌هایی به خاطر مقابله با کشورهای غربی به گونه‌ای خطی و ناگزیر به سوی کشورهای سوسیالیستی و بویژه اتحاد جماهیر شوروی و در نتیجه اردوگاه انقلاب متمایل می‌شدند.

چنین ذهنیتی در فرهنگ چپ البته چندان هم عجیب نبود چرا که همه الگوهای اصلی آن، از چین و اتحاد شوروی گرفته تا کوبا، دمکراسی به معنای آزادی احزاب، انتخابات رقابتی و یا استقلال قوای سه‌گانه را به رسمیت نمی‌شناختند. در “سوسیالیسم واقعا موجود”  بخش مهمی از چپ رادیکال در کشورهایی مانند ایران نه خبری از آزادی‌های دمکراتیک بود و نه انتخابات واقعی و نمایندگی جامعه و امکان جابه‌جایی مسالمت‌آمیز قدرت.

کشورهای جهان سومی مورد ستایش حزب توده ایران هم سوریه، لیبی، انگولا، موزامبیک و یا الجزایر بودند که در آن احزاب و گروه‌های حاکم قدرت را بگونه‌ای انحصاری در دست داشتند. ضرورت الویت دادن به مبارزه برای دمکراسی و یا آسیب‌های پربها دادن به مبارزه ضدامپریالیستی در کشورهای غیردمکراتیک  در نوشته‌های انتقادی اولیه بابک امیر خسروی جای برجسته‌ای پیدا می‌کند. خمیرمایه این بحث مهم دخالت شوروی در مجارستان (۱۹۵۶) و چکسلواکی (۱۹۶۸)، تجربه انقلاب ایران و شکست بزرگ نیروهای سیاسی، به ویژه چپ، بود و وجود حکومتی دینی که به گونه‌ای واقعی در برابرامریکا و غرب قرار داشت بدون باور به دمکراسی.

همین روایت پیرامون “عدالت اجتماعی” به چشم می‌خورد. برای حزب توده ایران پس از ۱۳۵۷، تقسیم زمین میان دهقانان، ملی‌کردن کارخانه‌ها و یا دولتی‌کردن تجارت خارجی به مراتب بیش از شیوه کار دادگاه‌های انقلاب و ماشین جهنمی اعدام مخالفان، آزادی احزاب و رسانه‌ها و یا انتخابات دمکراتیک اهمیت داشت. برخورد انتقادی با چنین درکی یکی از اصلی‌ترین گسست‌ها با تفکر سنتی مارکسیستی-لنینیستی “اردوگاهی” و تئوری‌های رایج در اتحاد شوروی بود. در حقیقت برای ساخته و پرداخته‌شدن ذهنیت جدید چپ درباره دمکراسی می‌بایست دگم‌های مهمی مانند خوانش منفی از دمکراسی “غربی”، الویت مبارزه ضدامپریالیستی و یا عدالت اجتماعی و رابطه آن‌ها با دمکراسی مورد نقد و برخورد جدی قرار می‌گرفت.

وجه سوم نقد بابک امیرخسروی پیرامون دمکراسی در نگرش چپ رادیکال به روابط حزبی و یا درون سازمانی باز می‌گردد. برای او حزب، تشکیلات و یا جبهه‌ای که در زندگی درونی خود به ساز و کارهای دمکراتیک پایبند نیست نمی‌تواند پیام‌آور دمکراسی برای جامعه باشد. گام اول دمکراسی از نزدیکترین افراد و از درون خانه خود آغاز می‌شود و فقط از طریق این تمرین واقعی است که می‌توان عیار دمکرات بودن یک نیروی سیاسی و فرهنگ دمکراتیک آن را محک زد. نیروهای چپ رادیکال آن زمان بخش مهمی از زندگی خود را در دوران مخفی و یا مهاجرت تجربه کرده و کمتر توانسته بودند از یک زندگی سازمانی متعارف برخوردار باشند. همین ویژگی هم سبب می‌شد که دمکراسی درون سازمانی امری فرعی و غیرضروری تلقی شود و از “سانترالیسم دمکراتیک” ادعایی چیزی جز مرکزیت و بوروکراسی حزبی که همه قدرت را در دست داشت باقی نماند.

از سوی دیگر الگوهای خارجی بسیاری از این نیروها (احزاب کمونیستی اروپای شرقی، چین و یا کشورهای با راه رشد غیرسرمایه‌داری) هم باور چندانی به زندگی دمکراتیک درون سازمانی و یا تمرین دمکراسی و دیالوگ در داخل تشکیلات نداشتند. در سطح بین‌المللی بخشی از نیروهای چپ، به ویژه در اروپا، زندگی دمکراتیک درونی داشتند اما گرایش و تجربه آن‌ها کمتر با اقبال سازمان‌های چپ رادیکال ایران روبرو می‌شد. کنگره‌های منظم بسیاری از احزاب کمونیست سنتی اروپای شرقی، کوبا، ویتنام، چین و یا کره شمالی بیشتر به مراسم تشریفاتی و بوروکراتیک، ماشین رای‌گیری و نمایش اقتدار بوروکراسی حزبی و “سانترالیسم دمکراتیک” شبیه بودند تا محل دیالوگ، برخورد چالشی آرا و نظرات و پراتیک دمکراتیک.

در مورد خاص حزب توده ایران، آن‌چه وضعیت را پیچیده تر می‌کرد دخالت مستقیم احزاب “برادر” و به‌ویژه حزب کمونیست اتحاد شوروی در امور داخلی آن بود. برای بابک امیرخسروی که شاهد نزدیک زندگی ناسالم درونی حزب توده بود دمکراسی داخلی نه تنها تعهد عملی و تمرین چیزی بود که یک سازمان چپ برای همه جامعه مطالبه می‌کرد که یکی از راه‌های بازگشت به تشکیلات خودمختار و فرار از سنت تاریخی کمینترنی وابستگی به “احزاب برادر” هم به شمار می‌رفت.

تاریخ فراموش شده چپ ایران

به این گونه شاید گفت که شاه‌بیت نقد بابک به حزب توده ایران و پروژه سیاسی و ایدئولوژیک آن موضوع دمکراسی بود. حزب توده ایران البته انحصار این نوع خوانش از دمکراسی و یا بی‌اعتقادی به دمکراسی را در دست نداشت. از نظر او نبودن دمکراسی در درون سازمان حزبی و یا ناباوری به فضیلت دمکراسی در جامعه به سبک و سیاق متداول در دنیا ریشه بسیاری از اشتباهات و خطاهای بزرگ ده‌های گذشته گروه‌های چپ رادیکال بود.

یکی از ابزار مهم نشان دادن میزان پایبندی به ساز و کار دمکراتیک روزنامه حزبی بود که از نظر بابک می‌بایست به فضایی برای برخورد عقاید و تحلیل‌های متفاوت تبدیل می‌شد. برای رسیدن به چنین هدفی راهی به جز شکستن قالب منجمد “انظباط سازمانی” در نشریات حزبی وجود نداشت. آن‌ها می‌بایست نه تنها ستون‌های خود را برای بحث و چون و چرا  کردن در اختیار اعضا قرار می‌دادند بلکه به سراغ کسان دیگری هم می‌رفتند که گاه حتا نسبتی هم با ایدئولوژی حزبی نداشتند. روزنامه و مجله برای او فضایی برای دیالوگ، سنجشگری و برخورد عقاید بودند و آئینه دمکراسی مورد نظر چپ.

برای بابک اگر چپ دمکراتیک و انسانی نباشد قابلیت تبدیل شدن به دستگاه سرکوبگر ایدئولوژیک را دارد. در حقیقت معنا، سبک و سیاق نگرش چپ به نوع تلقی از دمکراسی باز می‌گردد. تاریخ صد و چند ساله چپ در ایران و در جهان به خوبی نشانگر این واقعیت اساسی است. آن‌جا که چپ به‌نام عدالت اجتماعی و مبارزه علیه سرمایه‌داری، دمکراسی را از یاد برده، ساخت و پرداخت جامعه آرمانی گاه به کابوس انسانی تبدیل شده است. این خطر به‌ویژه در کشورهایی که سنت‌های دمکراتیک ندارند و یا در آن‌ها رادیکالیسم سیاسی در اشکال گوناگون آن در فرهنگ سیاسی ریشه دارد جدی‌تر است.

نگاه به مسیر زندگی سیاسی بابک بعد از انقلاب ۱۳۵۷ و در روند گسست سازمانی و ایدئولوژیک از حزب توده به روشنی نشان‌دهنده وجود این دغدغه‌های مهم است. او باور به دمکراسی را نه فقط از طریق کتاب‌ها و ادبیات سیاسی که در تجربه زیسته خود در عرصه عمومی شکل داد. امروز شمار بسیاری به این راه آمده اند و دیگر سخن گفتن از دمکراسی در چپ ایران “انحراف”، “گناه بورژوایی” و “لیبرالی” جلوه نمی‌کند. این چرخش مهم هم نتیجه تحولات مهم داخلی و بین‌المللی بود و هم حاصل تلاش کنشگرانی مانند بابک و دیگرانی که با وجود نقدهای گزنده و دشنام‌های ایدئولوژیک کار بازخوانی تجربه چپ را پی گرفتند.

کسانی که درباره چپ ایران و دمکراسی می‌نویسند باید به سراغ همه گرایش‌هایی بروند که در زمان‌های مختلف، با نقد و سنجشگری اندیشه‌ها و تئوری‌های چپ، آن را در روند بازسازی و نوسازی یاری کردند. ادغام دمکراسی در پروژه چپ، از شکل‌گیری اولین خانواده‌های سیاسی چپ در دوران مشروطیت و ظهور گرایش‌های انتقادی و ضد استالینی درون حزب توده در سال‌های ۱۳۲۰ تا امروز راهی پر فراز و نشیب است که بخشی از تاریخ و هویت نیروهای چپ را تشکیل می‌دهد.

—————
(۱) نگاه کنید از جمله به کتاب‌های بابک امیرخسروی مانند “زندگینامه سیاسی بابک امیرخسروی” (سوئد، نشر باران، ۲۰۲۰؛ تهران، بنگاه ترجمه و نشر پارسه، ۱۴۰۳)، “نظر از درون به نقش حزب توده ایران” (تهران، انتشارات اطلاعات، ۱۳۷۵)
(۲) درباره دمکراسی و چپ نگاه کنید به مقاله سعید پیوندی “روشنفکران چپ ایران و موضوع دمکراسی” (ایران‌نامه، شماره ۲-۳، ۲۰۱۲)

کانال شخصی سعید پیوندی
https://t.me/paivandisaeed

 

---

نظر خوانندگان:

---

☑️ با احترام، به‌نظر می‌رسد جناب پیوندی در این نوشته، به بهانه بزرگداشت بابک امیرخسروی، بیش از آنکه ریشه‌های تاریخی شکست چپ ایران را واکاوی کند، بر تحول گفتمانی متأخر آن و عمدتاً بر مسئله درک دموکراسی و دموکراسی درون‌حزبی تأکید می‌کند. در حالی که یکی از خطاهای بنیادی‌تر چپ، پهلوی‌ستیزی ایدئولوژیک و ناتوانی در فهم واقع‌بینانه روندنوسازی و دگرگونی‌های اجتماعی و اقتصادی ایران در دوره پهلوی بود؛ خطایی که چپ را در تحلیل جامعه ایران، تمایز میان حکومت پهلوی و الگوهای استبدادی مورد نقد خود، و در نهایت در ارزیابی نیروها و تحولات سیاسی به خطا برد. از این منظر، بازنگری در مفهوم دموکراسی، بدون بازنگری جدی در آن خطای تاریخی و در تلقی چپ از پهلوی و مسیر تحول ایران، نمی‌تواند توضیح کاملی برای دگرگونی و شکست تاریخی آن ارائه دهد.
با احترام بهروز فتحعلی

---

☑️ با درود،
داستان حزب توده مانند کارخانه‌ای بود که با سیم خاردار ایدولوژی و تعصبات قبیله‌ای  احاطه و با مدیرانی دروغگو، وابسته و نوکر بیگانه اداره می‌شد. حزبی  که برخی از بهترین و زیباترین فرزندان ایران را به درون کارخانه بدنام اما فریبنده می‌کشید و سپس دسته‌ای از آنان را به کشتار گاه می فرستاد تا از نام آنان سرمایه بدست آورد. دسته‌ای دیگر به دروغ و نیرنگ و چاپلوسی آلوده می‌شدند و خود به مدیران تازه نفس برای پروپاگاندا و تبلیغ دستگاه فریب اما دسته سومی هم وجود داشت که با همه این بند و نیرنگ‌ها از این دام و کارخانه خیانت فراروی کردند! یکی از آنان بابک امیر خسروی بود، روانش شاد.
کاوه

---

☑️ به باور من این مقاله توانست اصول فکری انتقادی بابک آمبر خسروی، در زمانه خود را بخوبی و خلاصه معرفی بکند. ولی خوب می‌شد که نویسنده، به نتایج نظرات او ، و ان دسته از نیروهای چپ که کم و بیش به اساس فکری امیرخسروی معتقد بودند را، با شرایط فعلی سیاسی، و در ارتباط با بحران های سیاسی ایدئولوژیک راهبردی موجود را نیز باز می‌کردند، که خواننده بتواند بیشتر و بهتر به اهمیت ان بحث های تقریبا ۴۵ سال پیش، در مورد چالش‌های جنبش دمکراتیک پی ببرد. شاید این درخواست، نیاز به یک مقاله جداگانه دارد. در هر صورت یاد او و تمامی کنشگران سیاسی چپ که جرئت ارائه نظرات انتقادی خود را داشتند و در مجموع به فرهنگ سازی دمکراسی، لااقل در میان صفوف نیروهای چپ، کمک شایانی کردند، همیشه جاودان باد.
با سپاس از نویسنده محترم / فاطمی

---

☑️ جناب آقای فتحعلی گرامی، سپاس فراوان برای بازخورد و نقد شما. در مقاله اشاره شده است که او فرزند دوران احیای سنت مشروطه بود (۱۳۲۰-۱۳۳۲). چپ از ابتدا ضد سلطنت پهلوی نبود ولی سیر حوادث هم چپ ها و هم خود حکومت پهلوی را از ایده مشروطیت بسیار دور کرد و ایران بهای بسیار سنگینی بابت این انتخاب‌های بد پرداخت و هنوز هم می‌پردازد. این عدم درک فقط به چپ‌ها برنمی‌گشت. معضل حکومت پهلوی گسست از فلسفه مرکزی انقلاب مشروطیت یعنی مشروط کردن قدرت دربار و جایگاه شاه به عنوان کسی که باید “سلطنت کند و نه حکومت” بود. آنچه در ایران پیش رفت را باید یک چرخه منفی نامید که همه در شکل دادن به آن سهیم بودند بدون آن که سهم همه یکی باشد. چپ هیچوقت نیروی بزرگ تعیین کننده‌ای نبود که بتواند بر سیر حوادث تاثیر مهمی داشته باشد. نهادهای قدرت در دست حکومت پهلوی بود و او بود که می‌بایست در جستجوی سازش تاریخی باشد. کاری که در پائیز سال ۱۳۵۷ و بسیار دیرهنگام صورت گرفت. شکست ما جمعی است و اگر هر کسی سهم خودش را منصفانه نبیند ما در همین بن بست قرن گذشته خواهیم ماند.
پیوندی

---

☑️ جناب آقای پیوندی گرامی، سپاس از توضیحات شما. به گمان من، اما نقطه اختلاف دقیقاً در همین‌جاست: اگر مشروطه را صرفاً به معنای محدود کردن اختیارات شاه تعریف کنیم، بخش مهمی از واقعیت تاریخی ایران را نادیده گرفته‌ایم. مشروطه قرار بود ایران را از یک جامعه عقب‌مانده، فاقد دولت مدرن و نهادهای کارآمد، به یک کشور مدرن تبدیل کند؛ و تجربه سال‌های پس از مشروطه نشان داد که ساختار سیاسی و اجتماعی ایران، بدون وجود یک قدرت مرکزی نیرومند، عملاً توان تحقق این هدف را نداشت.
از این منظر، رضاشاه را نمی‌توان صرفاً به‌عنوان کسی دید که از مشروطه عدول کرد. او در عمل بسیاری از پیش‌نیازهای مادی و نهادی همان ایران نوینی را ایجاد کرد که مشروطه‌خواهان آرزوی آن را داشتند: دولت مرکزی مقتدر، ارتش ملی، دادگستری نوین، آموزش عمومی، دانشگاه، ثبت احوال، زیرساخت‌های ارتباطی و اقتصادی و، مهم‌تر از همه، پایان دادن به پراکندگی قدرت و ملوک‌الطوایفی. اگر قرار بود مشروطه در جامعه‌ای بدون این زیرساخت‌ها به دموکراسی پایدار منجر شود، تجربه تاریخی ایران نشان داد که چنین تصوری بیشتر آرزومندانه بود تا واقع‌گرایانه.
به همین دلیل، مسئله را باید معکوس دید: شاید رضاشاه از «صورت حقوقی» مشروطه فاصله گرفت، اما بدون دولت‌سازی او، بخش بزرگی از «مضمون تاریخی» مشروطه هرگز امکان تحقق پیدا نمی‌کرد. محمدرضاشاه نیز وارث همین پروژه نوسازی و دولت‌سازی بود و در دوره او این روند در ابعاد بسیار گسترده‌تری ادامه یافت.
در نتیجه، به نظرم نسبت دادن بن‌بست تاریخی ایران عمدتاً به «گسست حکومت پهلوی از مشروطه»، تصویری نادرست برای تطهیر چپ است. پرسش اساسی‌تر این است که چرا پس از مشروطه، تقریباً همه نیروهای سیاسی نتوانستند یک دولت مدرن و یک نظم سیاسی پایدار بسازند (۱۳۲۰–۱۳۳۲)، و چرا تنها هنگامی که یک قدرت مرکزی مقتدر شکل گرفت، بسیاری از آرمان‌های مدرن مشروطه از حالت شعار و قانون روی کاغذ خارج و به واقعیت اجتماعی تبدیل شد.
از این منظر، می‌توان نظام پهلوی را تنها امکان موجود برای تحقق اهداف اصلی مشروطه در مسیر تبدیل آرمان‌های مشروطه به یک ایران مدرن دانست؛ مرحله‌ای که بدون آن، اساساً پروژه مشروطه در همان سطح آرمان‌ها و قوانین باقی می‌ماند و ایران امکان عبور از ساختارهای سنتی و ورود به مسیر دولت مدرن و توسعه‌یافتگی را پیدا نمی‌کرد.
با احترام بهروز فتحعلی

---

☑️ درود بر سعید پیوندی گرامی برای نوشته‌ای که حق مطلب را دربارهٔ بابک امیرخسروی ادا کرده.
«نامه به رفقا»ی بابک که پیش از په‌ره‌سترویکا و گلاسنوست گارباچوف نوشته شد، اثری بود که چشمان مرا گشود و توانستم واقعیت «سوسیالیسم واقعاً موجود» را و حزب استالینی را ببینم.
شیوا فرهمند راد

---

☑️ آقای بهروز فتحعلی، چه اصراری دارید که این نوشتار که نویسنده ی محترم به “بابک امیرخسروی و چالش دمکراسی در چپ رادیکال ایران” اختصاص داده به «دغدغه» خاص شما بپردازد. با این وجود جناب پیوندی به «دغدغه» شما پاسخ شایانی دادند «او فرزند دوران احیای سنت مشروطه بود (۱۳۲۰-۱۳۳۲) ولی شما به این گزاره‌ی طلائی در فراز و نشیب های جامعه ایرانی عنایت نکردید. ما که نمی‌توانیم به میل خودمان تاریخ را دستکاری کنیم یا به نویسنده اتهام بزنیم.
در اعتراض به پاسخ جناب پیوندی نوشتی: “در نتیجه، به نظرم نسبت دادن بن‌بست تاریخی ایران عمدتاً به «گسست حکومت پهلوی از مشروطه»، تصویری نادرست برای تطهیر چپ است.”
نه آقای فتحعلی چنین نیست. در گزاره «او فرزند دوران احیای سنت مشروطه بود (۱۳۲۰-۱۳۳۲) حکمتی نهفته ست که تا ابد اعتبار دارد. کودتای انگلیسی _آمریکائی ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ نقطه عطفی در سرنوشت جنبش مشروطه ایران بود. آن فاجعه به چپ مربوط نبود. بلکه انگیزه‌ی آن قانون ملی شدن نفت ایران بود که حکومت فخیمه‌ی انگلیس از ۲۹ اسفند ۱۳۲۹ شروع به انواع اعتراضات و توطئه علیه مجلس و دولت ملی ایران نمود. هدف آنها تعطیل احزاب و مجلس شورای ملی بود. که بعداز کودتای ۲۸ مرداد در آذر ماه به دستور شاه مجلس منحل شد. با انتخابات پیش از موعد مجلس شاهانه با نمایندگان خودی و بدون ترکیب قبلی که یکی از دستاورد هایش تصویب قانون ملی شدن صنایع نفت بود شروع به کار کرد. پس علت اصلی انگلیس، آمریکا، ارتش، دربار و تمام حامیان آنها بودند که حکومت پادشاهی مشروطه و نوپا را با دستهای خود ذفن کردند. مسیری را بر تکامل اجتماعی ایران تحمیل کردند که بدون چند صدائی و پلورالیسم به سقوط کامل حکومت پادشاهی در ۵۷ منجر شد.
اگر «دوران احیای سنت مشروطه بود (۱۳۲۰-۱۳۳۲)» ادامه پیدا می‌کرد. امکان بحث و انتقاد علنی و مطبوعاتی وجود می‌داشت همانطور که در قضیه «نفت شمال» در مطبوعات حزب توده و شوروی را به باد انتقاد گرفتند یا انشعاب خلیل ملکی بازتاب وسیع داشت. موجب بالا رفتن دانش سیاسی در افکار عمومی می گردید . منتهی طراحان کودتای ۲۸ مرداد ۳۲ به این مسائل اهمیت نمی‌دادند آنها فقط به فکر منافع خود بودند. امروز هم در نهایت خودخواهی حتی در حد سیاستمداران آمریکائی و انگلیسی از نقش مخرب خود در کنار گذاشتن کودتائی پادشاهی مشروطه از خود انتقاد نمی کنند و حتی تلاش می کنند به جای علت های زوال حکومت پادشاهی به معلول ها بپردازند. اگر چند صدائی در ایران ادامه پیدا میکرد خلیل ملکی ها، بابک امیر خسروی ها می توانستند زودتر در جامعه سیاسی، فرهنگی, روشنفکری و..تاثیر بگذارند.
دریغ که جامعه بکلی «بسته» بود. بعداز نمایش فیلم «محلل» ساخته ی زنده یاد نصرت کریمی، دکتر مرتضی مطهری رئیس دانشکده الهیات و معارف اسلامی یک صفحه کامل از روزنامه ی کیهان را علیه این فیلم نوشت که با فقه و شرع اسلام قرابت ندارد. ولی این امکان برای نصرت کریمی وجود نداشت که نظرات خود را بنویسد.( در اواخر زندگی نصرت کریمی در این باره صحبت کرد) آنهمه فیلم فارسی ساخته شد با سوژه های مذهبی که همه احتمالا مورد تائید روحانیون بود!! البته نه سینما میرفتند و نه تلویزون می دیدند .این ها همه حرام بود که در اواخر به آتش زدن سینما ها و فاجعه سینما رکس رسید. «چالش دمکراسی در چپ رادیکال ایران » می تونست زودتر شروع شود ولی نیاز به حکومتی داشت که امکان ساز و نهاد ساز باشد. احزاب سیاسی و تشکل های صنفی،انجمن ها و کلوب ها، رقابت انتخاباتی، آزادی اجتماعات،آزادی انتشارات و مطبوعات و...به قول جناب پیوندی :” چپ هیچوقت نیروی بزرگ تعیین کننده‌ای نبود که بتواند بر سیر حوادث تاثیر مهمی داشته باشد.”
در بهترین دوره بین ۱۳۲۰ و۱۳۳۲ حزب توده چند نماینده در مجلس داشت. در ۲۵ سال حکومت محمد رضا شاه هیح حزب غیر حکومتی وجود نداشت. در یک یا دو رای گیر ی های آقایان روحانیون در سال ۵۸ نتایج فاجعه بار خلاء سیاسی بعداز ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ را دیدیم که به غیر از دکتر قاسملو، دکتر احمد مدنی و خسرو قشقائی که از حوزه های انتخاباتی خود وارد مجلس شدند . از هیچ یک از نیروهای سیاسی نماینده ای وارد مجلس اول نشد.
جامعه‌ای که در فاصله شهریور ۱۳۲۰ و کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ چندین حزب داشت و قادر به اجماع برای تصویب به مثل قانون ملی شدن صنایع نفت بود. آیا زوال حکومت و جامعه به نیروهای سیاسی چپ مربوط بود؟
طنز مسئله در آنجا نهفته بود که؛ دکتر علینقی عالیخانی رئیس دانشگاه تهران, وقتی نیروهای انتظامی در سال ۵۰ وارد داشگاه شدند و دانشجویان مورد ضرب و شتم قرار دادند. به نخست‌وزیری رفت و موضوع را برای امیر عباس هویدا مطرح کرد. در جمع وزراء اکثرا گفتند «دانشجویان نباید فعالیت سیاسی کنند» دکتر عالیخانی توضیح داد که دانشجویان حرف و نظر خود را کجا ابراز کنند؟ حزب و تریبونی وجود ندارد. در داخل چاردیواری دانشگاه تظاهرات می‌کنند مثل همه‌ی دنیا ... ولی بقیه کابینه مصرا فعالیت سیاسی دانشجویان را بر نمی‌تافتند. دکتر عالیخانی به آنها گفت: این همه دانشگاه ساخته شده، جامعه پیشرفت کرده، باید به استادان، دانشحویان، معلمان، مهندسان، متخصصان، پزشکان، پرستاران و....برسیم شما می‌خواهید که آنها مثل دهاتی‌ها زندگی کنند. دکتر عالیخانی برای همیشه استعفاء کرد.
این را مطرح کردم که بگویم بعداز ۲۵ سال عمران و آبادانی و اصلاحات بعداز ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ جامعه از نظر سیاسی در مقایسه با قبل از کودتا به طرز فاجعه باری دچار زوال شده بود که جیمی کارتر و سفارت آمریکا، مستشاری آمریکائی و ژنرال هایزر همه کاره بودند و نه حزبی داشتیم و نه مجلس منتخب آحاد مردم.. در رای گیری های ۵۸ دیدیم که در نبود نهاد های اجتماعی و انتخاباتی مساجد و امامزاده ها مانند حزب سراسر عمل میکردند. مردم هم حرف شنوی داشتند. یعنی استقلال فکری در ۲۵ سال تک صدائی اصلا رشد نکرده بود با آن همه پیشرفت.
با احترام کامران امیدوارپور

---

☑️ جناب آقای بهروز فتحعلی گرامی،
سپاس دوباره برای ادامه بحث مهم. نظر شما درباره موضوع اختلاف دقیق است. یعنی ما بر سر ارزیابی این تاریخ با یکدیگر اختلاف جدی داریم. تاریخ هم مثل زندگی است و آن را نمی توان دوبار تجربه کرد تا بینیم اگر برای مثال قدرت شاه محدود شده بود و کمی دمکراسی و شفافیت وجود داشت آیا ما باز هم سر از رادیکالبیسم دهه ۴۰ و ۵۰ و ظهور اسلام گرایی درمی آوردیم یا خیر.
نظریه استبداد منور که به طور گسترده در اواخر قرن سیزدهم در نشریاتی مانند کاوه، فرنگستان، ایرانشهر، مرد جوان... مطرح شد سبب به وجود آمدن گروهی از نخبگان باورمند به این سبک و سیاق حکمرانی مانند داور، تیمور تاش ... شد که زمینه ساز ظهور رضا شاه و حکومت اقتدارگرا به نام اولویت توسعه شدند. من منکر خدمات بزرگ رضا شاه نمی شوم اما نوسازی زمان او را فقط نتیجه اقتدارگرایی هم نمی دانم. اقتدارگرایی و یا ساطنت بدون مشروطه میتواند شاید کمی تمرکز روی توسعه را شتاب بخشد اما آسیب های بزرگ آن شاید بیش از فواید آن باشد. این بحث ها بیش از یک قرن پیش طرح شدند و امروز پس از ۱۰۷ سال ما نه توسعه داریم و نه دمکراسی و همین وضعیت باید ما را درباره گذشته و انتخاب های آن به فکر فرو برد.
داور و تیمور تاش جانشان را بر سر پیمان خود گذاشتند و در عمل قربانی همین اقتدارگرایی خودساخته شدند و محمدرضا شاه هم در اخرین روزهای حکومت به سراغ مشروطیت رفت ولی خیلی دیر بود و بعدها بسیاری از نزدیکان او درباره آسیب های جبران ناپذیر حکومت فردی نوشتند (داریوش همایون، فریدون هویدا، اعلم...).
تناقض حرف شما این است که وقتی احزاب چپ و دیگر سازمان ها آزاد نیستند چگونه می توانند از استبداد منور پشتیبانی کنند؟ وقتی نظام تک حزبی به کشور تحمیل میشود احزاب سیاسی مخالف چه راهی برای ادامه حیات سیاسی دارند جز مخالفت با استبداد ؟ واقعیت این است که هم شاه و پروژه استبداد منور شکست خورد و هم نیروهای چپ و ملی و میانه رو. امروز بازگشت به این تاریخ دردناک باید با سنجشگری و انصاف باشد و اگر هر کسی با فرار از مسئولیت تاریخی خود دنبال گناهکار دیگری بگردد ما در همین بن بست خواهیم ماند.
چپ حتا اگر از شاه پشتیبانی کرده بود هم تغییری شاید در سرنوشت ما پیش نمی آمد چرا که چپ نیروی بزرگ و تعیین کننده نبود و بخش بزرگی از چپ هم تفکر استبدادی داشت. امروز هم اگر آقای رضا پهلوی میخواهد کمکی به ایران کند باید به اصل مشروطیت برگردد که تنها امکان یک سازش تاریخی میان همه نیروهای دمکرات میتواند باشد. خود ایشان بارها در گذشته تمایل خود به این نقش را بیان کرده است. اما میان گفتار و کردار تفاوت بسیار زیادی دیده میشود. ایشان در حرف وعده پادشاهی به سبک و سیاق اسپانیا و نروژ را می دهد و در عمل مانند گذشته کار می کند. بازگشت به مشروطیت یعنی از همین امروز تفکیک میان قدرت نمادین - نماد وحدت و حکومت و دخالت آمرانه در سیاست. فقط این نقش است که می تواند یک سازش تاریخی برای نجات ایران به وجود آورد. در غیر این صورت پراکندگی و اشفتگی باز هم هم ادامه خواهد یافت...
با مهر و ارادت س پیوندی

---

☑️ جناب فتحعلی چنان به طرف راست پریدند و به سرعت عینکشان را عوض کردند که دیدن تاریخ برایشان سخت و مشکل‌ساز شده است. اگر سیاست رضا شاه را در ابتدای به قدرت رسیدن در رابطه با اوضاع کشور بتوان توجیه کرد ولی آن را نمی‌توان به دوره فرزندش محمدرضا تعمیم داد. خاطرات اسدالله علم و در سایت ایران امروز کتاب “توفان بر فراز ایران” از آقای سلامی هم هست. زور زدن زیادی برای کوچک کردن سهم پهلوی دوم در فاجعه ۵۷ راه به جایی نمی‌برد و هم چنین تمیز کردن عینک.
حرف حساب را کامران امیدوارپور گرامی زدند و در پایان چند جمله از زنده یاد آرامش دوستدار: “روشنفکر ایرانی، فرزندِ همان فرهنگ دین‌خوست. او ابزار نقد را می‌شناسد، اما شجاعت اعمال آن بر ریشه‌های فکری خود را ندارد” و “فرهنگ ما یک فرهنگ ناپرساست. در این فرهنگ، پرسش یک تهدید به شمار می‌رود، نه یک ابزار برای کشف حقیقت. ما برای هر چیزی توجیه داریم، اما برای هیچ‌چیز پرسش نداریم”
با احترام سالاری

---

☑️ آقای پیوندی عزیز. شما در مقاله خود افکار درخشان بابک امیر خسروی را در طول زمان شرح داده‌اید. من نیز برای او و افکارش، ارزش و اهمیت زیاد قائل هستم. اما با توجه به کامنت‌هایی که دوستان نوشته‌اند، یک سؤال برایم مطرح می‌شود: چرا دیدگاه بابک امیرخسروی تبدیل به یک جریان فراگیر و نیرومند چپ نشد تا بتواند مهر خود را بر حوادث بکوبد؟ بابک امیر خسروی ده‌ها سال در میان ما و از جمله در یک کشور دمکراتیک زندگی کرد. چرا چپ ایران متحد و هماهنگ به دنبال او نرفت؟ آیا خود او می‌خواست از سیاست عملی دور باشد؟ اگر آری، چرا؟
با احترام. رضا قنبری. آلمان

---

☑️ با درود به نویسنده محترم و همه دوستان شرکت کننده در این بحث.
همه مردم، از جمله شاه و حکومت و دولت و احزاب و اپوزیسیون و روشنفکران و مخالفان و حتی خود ما منتقدین، هریک به نسبت مسئولیت خویش، در ایجاد فاجعه گسلی و تخریبی ۵۷ سهیمیم.
اما، مشکل ما یک مشکل تاریخی و ریشه ای است. تاریخ سیاسی ایران، بعلت جغرافیای ویژه اش، یعنی چهار راه اتصال سه قاره بزرگ، و تنوع قومی اش، همواره دچار عارضه و یا بیماری سهمگینی بنام “عدم پیوستگی” بوده است. تاریخ ما پر است از گسل ها و گسست های وحشتناک همراه با بی خبری ها و بی دانشی ها و بیسوادی های ویرانگر و بنیان برانداز.
هیچوقت پی به کنه این جغرافیای ویژه نبرده ایم. هیچوقت نپرسیدیم چرا فرهنگ و تاریخ سیاست غرب، که از ایده جمهوری و دموکراسی ناقص در یونان نزدیک به سه هزار سال پیش ریشه گرفته و بعد توسط رومی ها ادامه داشته همراه با گسترشی تدریجی ولی پیوسته و مداوم تا جائیکه در اروپا بیشترین رشد و گسترش خودش را پیدا کرده و سرانجام به آمریکا و کانادا و استرالیا و نیوزلند مهاجرت کرده و مدام صیقل خورده و تکامل یافته تا تمدن مدرن و غالب غربی را که ما امروز می شناسیم بوجود آورده است. چرا تاریخ تمدن غرب پیوسته و افزایشی و گسترشی و رو به پیشرفت است، ولی برعکس تاریخ تمدن و فرهنگ ایران گسلی و تلاطمی و ناپیوسته و کاهشی و مدام رو به پس رفت است؟
چرا باید مسیحیت و اسلامیت در تمدن غرب حل شوند ولی برعکس ایران و ایرانی در اسلامیت اینچنین غرق و غوطه ور شوند؟ چرا باید حزب توده در ایران براحتی رسوخ کند و مستقر شود ولی چنین احزاب وابسته ای در فرهنگ اروپایی رشد نکنند؟ چرا باید حتی انتخاب نام “توده” برای یک حزبی که وابسته شوروی است و به دنبال منافع و خواسته های آن تصمیم میگیرد، مارا بخود نیارد و مردم و روشنفکران مارا فریب دهد؟ چرا ما باید غیرت و عرق ملی و اصالت ایران و ایرانی بودن خودرا اینگونه براحتی یا از دست بدهیم و یا در اختیار اجنبی قرار دهیم؟ چرا تک تک ما نباید درک درست و یکسانی از سرزمین خودمان داشته باشیم؟ درد کجاست؟
با تقدیم احترام آرمان امیدوار

---

☑️ آقای امیدوار عزیز. تعجب کردم از دو جمله پایانی کامنت شما:”چرا تک تک ما نباید درک درست و یکسانی از سرزمین خودمان داشته باشیم؟ درد کجاست؟”. درد آنجاست که هنوز خود را مجاب نکرده‌ایم که انسان‌ها دیدگاه‌های متفاوتی دارند، و از جمله، درک یکسانی از تاریخ سرزمین خود ندارند. چاره “درد” این نیست که همه شهروندان یکسان فکر کنند. چاره این است که علی‌رغم این تفاوت‌ها، همزیستی مسالمت‌آمیز و سازنده داشته باشیم. البته با شناختی که از نوشته‌های شما دارم، می‌دانم که شما نیز به پلورالیسم اعتقاد دارید، و یک جمله از یک کامنت کوتاه را نباید ملاک قرار دارد. هدف من، توجه دادن به جنبه‌های عملی پلورالیسم بود.
موفق و سلامت باشید. رضا قنبری. آلمان

---

☑️ جناب قنبری عزیز بسیار ممنون از تصحیح شما. صد در صد با کامنت شما موافقم. منظور درک و دانش کافی برای واقعیت‌های علمی جغرافیای ایران زمین بود. درک واقعی و درست از علم جغرافیای ایران.
با تقدیم احترام آرمان امیدوار.

---