|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
برگردان: علیمحمد طباطبایی
مقدمه مترجم: در میان کویرهای سوزان مرکز ایران، درخت سروی کهن ایستاده است؛ درختی که بیش از چهار هزار سال را پشت سر گذاشته و طوفانهای طبیعت و تاریخ را یکیک تاب آورده است. شاید هیچ نمادی بهتر از این سروِ ابرکوه نتواند گوهر تمدن ایران را به تصویر بکشد: تمدنی که نه در زور شمشیر یا انباشت طلا، که در استقامت فرهنگی و توانایی شگفتانگیز خود برای «راست ایستادن» در برابر هر طوفانی ریشه دارد.
مایکل وود، مورخ و مستندساز نامدار بریتانیایی، در این نوشتارِ تأملبرانگیز، از درخت سروی میگوید که از دانهای از ایران در باغِ شمال لندن کاشته است؛ سروی که نه تنها نماد پیوند شخصی او با ایران است، بلکه استعارهای است برای فرهنگی که ریشههایش تا اعماق تاریخِ هندواروپاییِ عصر برنز کشیده شده و شاخههایش تا امروز، با همهٔ فراز و نشیبها، سبز و ایستاده مانده است.
از تختجمشید با نقشهای سرو بر دیوارهایش، تا آیینهای سوگواری شیعیان در عاشورا، از اندیشههای دوگانهگرایِ زرتشت که در ادیان توحیدی ریشه دواند، تا فلسفهٔ غنیِ «جهان خیالی» در عرفان شیعه، و از کشمکش با مدرنیته و استعمار تا انقلاب اسلامی و سالهای پرتلاطم پس از آن – این مقاله سفری است در عمق تاریخ و باورهای ایران؛ سرزمینی که هر بار که کوشیدهاند هویتش را از او بگیرند، به فرهنگ کهن خود پناه برده و از آن نیرو گرفته است.
وود با نگاهی هوشمندانه و همدلانه، تناقضهای ایرانِ امروز را به تصویر میکشد: کشوری با کهنترین متون مقدس زندهٔ بشریت و در عین حال، کشوری که زنان و جوانانش درگیر مشکلات بسیار بزرگی هستند. اما در دل این تمامِ رنجها، وود امیدی ریشهدار را میجوید – امیدی که در استعارهٔ درخت سرو نهفته است: تمدنی که بیش از ۳۵۰۰ سال دوام آورده، به سادگی از میان نمیرود.
این مقاله نه روایتی خطی از تاریخ ایران، که مراقبهای است در باب هویت، تابآوری و معنای عمیق «ایرانی بودن»؛ هویتی که از دل اسطوره و شعر و فلسفه میجوشد و، مانند سروِ ابرکوه، همچنان در برابر تاریکترین طوفانها سر برافراشته نگه داشته است.

تمدنی که بیش از ۳۵۰۰ سال دوام آورده، از تابآوری فرهنگی عظیمی برخوردار است.
فرهنگ و باورهای پایدار ایران
در انتهای باغمان در شمال لندن، یک درخت سرو (cypress) داریم که از یک بذر یا دانهٔ مخروطی (seed cone) که سالها پیش از ایران آوردم، رشد کرده است. اکنون نزدیک به ۱۰ متر ارتفاع دارد و از نسل یک درخت مقدس معروف در چم (Cham)، روستایی کوچک زرتشتی در مرکز ایران است. وقتی کنارش میایستم و قهوهٔ صبحگاهیام را مینوشم، تصور میکنم که اکنون دارد خرد خود را با من تقسیم میکند، مانند درختان مقدس در بسیاری از اسطورهشناسیهای سراسر جهان.
سرو در فرهنگ پارسی اهمیت و معنای عمیقی دارد که به مدتها پیش از ورود اسلام بازمیگردد. تصویر آن همهجا بر دیوارهای کاخ باستانی تختجمشید نقش بسته است. هنگامی که شاعر پارسی معشوق خود را توصیف میکند، ممکن است او را «به قامت سرو» بخواند و قامت و اندام او را به درختی که در نسیم میوزد تشبیه کند. سرو نماد راستی، درستی و استقامت، و حتی نماد زندگی جاویدان دانسته میشود. تصویر آن را مسلمانان شیعه نیز در مراسم سوگواری امام حسین (ع) (revered Imam Hussain) در روز عاشورا با خود حمل میکنند.
هنوز زرتشتیانی در ایران زندگی میکنند. مانند یهودیان، آنها نیز نمایندهای در مجلس دارند. دین باستانی آنان که به «گفتار نیک، پندار نیک و کردار نیک» دعوت میکند، به ریشههای هندواروپایی ایران در عصر برنز بازمیگردد. نوشتههای آنان شاید قدیمیترین متون مقدس زندهٔ بشریت باشند.
خود زرتشت حدود ۱۵۰۰ سال پیش از میلاد در دورترین نقطهٔ شمال شرقی ایران زاده شد و آموزههای او بعدها تأثیری عمیق بر یهودیت و مسیحیت گذاشت. دین او آیینی دوگانهگرا (dualistic faith) بود که در آن شر در کنار خیر وجود دارد. این اندیشه چنان ریشهدار شد که وقتی ایرانیان در قرن هفتم میلادی توسط اعراب مسلمان فتح شدند، در برابر یکتاپرستی خشک عربها مقاومت کردند و با لجاجت به سنتهای باستانی خود، دوگانهگراییِ کهن، اسطورهها و فرشتگانشان پایبند ماندند، و برداشتی از اسلام را پرورش دادند که منحصراً ایرانی بود.
وقتی ایران در قرن شانزدهم میلادی مذهب تشیع را پذیرفت، این باورهای پیشااسلامی توسط اندیشمندان شیعه در نظامی فلسفی و دینی عظیم و غنی گنجانده شد که هنوز هم پابرجاست. به عنوان مثال، یکی از ویژگیهای بارز آن، باور به «جهان خیالی» واسطهای بود که از طریق ریاضتهای روحانی قابل دسترسی است. این جهان بین گیتیِ بیرونی و قابل مشاهده و متافیزیک یکتاپرستی اسلامی قرار دارد و فضای تاریخی، فرهنگی و معنوی بین اسلام ایرانی و عربی را پر میکند.

در دورهٔ قاجار در قرن نوزدهم بود که ایران (Persia)، چنان که ما آن را مینامیدیم، نخستین تماس واقعی خود را با اندیشههای غربی تجربه کرد. مانند همه جا، کشمکش با مدرنیته دشوار بود. بحران مشروطه در سال ۱۹۰۶ و کشف ذخایر عظیم نفت در سال ۱۹۰۸، بریتانیا و سپس آمریکا را به خود جلب کرد. ملیسازی صنعت نفت در سال ۱۹۵۱ به سرنگونی دموکراسی ایران دو سال بعد و حکومت سرکوبگر شاهِ مورد حمایت غرب انجامید. انقلاب اسلامی در سال ۱۹۷۹ ناشی از خشم فزاینده از ظلم شاه و از دست رفتن استقلال و هویت فرهنگی ایران بود. اما بازگشت آیتالله خمینی از تبعید در پاریس هرگز توسط قدرتهای غربی، به ویژه آمریکا، بخشیده نشد، که در جنگی هشت ساله از صدام حسین عراق در برابر جمهوری اسلامی حمایت کرد و شاید یک میلیون کشته بر جای گذاشت.
پس از ۱۳۵۷، «ولایت فقیه» که از اعتقادات شیعه گرفته شده بود به ایران تحمیل شد و امید به ایران تکثرگرا در هم شکست. خمینی میخواست اسلام ایرانی را بینالمللی کند – یعنی در واقع آن را عربیسازی کند. تلاش او برای ممنوع کردن جشن باستانی زرتشتی نوروز نمادین بود؛ حتی از سوی تندروها خواستههایی برای تخریب کاخ تختجمشید مطرح شد. ذهن من به یک روز تابستانی سوزان ۳۰ سال پیش بازمیگردد، و یک فالوده فروشیِ در یزد. وقتی صاحبِ مغازه در حال آمادهسازی یک لیوان فالودهٔ خنک و خوشمزه بود، از او پرسیده شد چرا هیچ تصویری از آیتاللهها در مغازهاش آویزان نیست. پاسخ داد: «من عکس آنها را روی دیوارم نمیگذارم. آن عوضیها دارند دین مرا میکشند.»
از آن زمان تاکنون، مردم ایران روزگار سختی را تحمل کردهاند، به ویژه زنان و جوانان. آنها همچنان تحت حکومت رژیمی خشن و تئوکراتیک هستند که به سوی معترضان خود تیراندازی میکند، از سوی آمریکا و اسرائیل بمباران میشوند، تحریم و محاصره میشوند و اقتصادشان در ویرانی است. هیچ نشانهای نیست که این رنجها به زودی پایان یابند، اما یک چیز قطعی است: تمدنی که بیش از ۳۵۰۰ سال دوام آورده، از تابآوری فرهنگی عظیمی برخوردار است. شعر، ادبیات، فلسفه، هنر و موسیقی پارسی، چنان که عرفای قرون وسطی گفتهاند، «اقیانوسی بیکرانه» است.
معروفترین درخت مقدس ایران، در ابرکوه نزدیک یزد، عمری بیش از ۴۰۰۰ سال تخمین زده شده است. این درخت که یکی از کهنترین درختان روی زمین است، هر طوفان طبیعت و تاریخ را از سر گذرانده است. و شاید تمدنی که هزاران سال دوام آورده، مانند یک سروِ بزرگ، در نهایت همیشه به ریشههای خود وفادار بماند؟
—————-
* مایکل وود استاد تاریخ عمومی در دانشگاه منچستر است. او مجری مجموعههای متعدد بیبیسی بوده است. کتابهای او شامل داستان چین (The Story of China) (سایمون اند شوستر، ۲۰۲۱) میشود. او را در ایکس (توییتر سابق) با نام MichaelWoodMV بیابید.

A civilisation lasting over 3,500 years
possesses huge cultural resilience
IRAN’S ENDURING CULTURE AND BELIEFS
MICHAEL WOOD ON…
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
نخستین بار که سیلویا پلات با همسرِ آیندهاش، تد هیوز، آشنا شد، چنان هیجانزده بود که صورتِ او را گاز گرفت و خون جاری شد. این عشق از همان نگاه نخستین بود.
در ساعاتِ بامدادیِ ۱۱ فوریهٔ ۱۹۶۳، سیلویا پلات به اتاقی رفت که کودکانش در آن خوابیده بودند و برایشان بشقابی نان و کره و دو لیوان شیر گذاشت. سپس به پایین، به آشپزخانه، بازگشت. پس از آنکه در و پنجره را با حولهها پوشاند، فرِ گاز را باز کرد، سرش را داخل برد و گاز را روشن کرد. چند ساعت بعد، او را در حالی که روی زمین مرده بود، یافتند.
بدینترتیب زندگیِ یک شاعرِ بزرگ پایان یافت، و هم زمان افسانهای آغاز شد که نسلهایی از دخترانِ دانشجویِ افسرده را الهام بخشید تا رؤیایِ نوشتن، غرقشدن در احساسات و تنفر از مردان را دنبال کنند. پلات در طولِ سیوچند سالِ زندگیاش بسیاری از این کارها را انجام داد. او همچنین به درسِ عبرتی در خودویرانگری تبدیل شد.
پدرِ پلات متخصصِ زنبور بود. مرگِ ناگهانیِ او هنگامی که پلات هشت ساله بود، تا آخرِ عمر دست از سر او برنداشت و تصاویرِ قدرتمندی برای شعرش فراهم میآورد. پس از مرگِ پدر، او سوگند یاد کرد که دیگر هرگز با خدا حرف نزند و در عوض خود را غرق در درس و مشق کرد. روزنامهٔ بوستون ساندی هرالد (The Boston Sunday Herald) نخستین شعر او را زمانی منتشر کرد که تنها هشتسالونیم از سن او می گذشت.
پلات در ولزلی، ماساچوست، بزرگ شد – که آن زمان و اکنون، کانونِ زنانی است که هدبند میبندند. در سالِ ۱۹۵۰، در نقطهٔ عطفِ فرهنگی برای دخترانِ نوجوانِ پراضطراب در سراسر جهان، او نخستین داستان کوتاهش را به مجلهٔ سِوِنتین (Seventeen) فروخت. او بورسیهٔ تحصیل در کالج اسمیت (Seventeen) در نورثهمپتون را دریافت کرد، جایی که او را «دختر طلایی» لقب دادند و حرفهٔ نویسندگیاش را بهطور جدی آغاز کرد. او شروع به پرکردنِ دفترهایش با داستانها، غزلها و یادداشتهای روزانه نمود.
پس از بردنِ جایزهٔ یک مسابقهٔ نویسندگی که مجلهٔ مادمازل (Mademoiselle) برگزار کرده بود، پلات فرصت یافت تا بهعنوان سردبیرِ مهمانِ شمارهٔ ژوئنِ ۱۹۵۳ آن مجله خدمت کند. این به معنای نقل مکان به نیویورک بود، که معلوم شد اشتباه بزرگی است. پلات در دنیایِ مُدِ سطح بالای مجلاتِ منهتن، در محیطی نا آشنا و نامأنوس قرار داشت. او این تجربه را به پیوستن به یک انجمنِ دانشجویی تشبیه کرد و بهزودی به خانه بازگشت، جایی که دچار فروپاشیِ عصبی شد. او به زیرزمینِ خانهٔ خانوادگی خزید و با قرصهای خوابآور خودکشی کرد؛ او مدتِ کوتاهی در بیمارستان بستری شد و شوکِ الکتریکی دریافت کرد. تمامِ این تجربهٔ نومید کننده و روحیهشکن، مبنای رمانِ او «حباب شیشه» (The Bell Jar) شد که در انگلستان با نامِ مستعار ویکتوریا لوکاس (Victoria Lucas) منتشر شد. این کتاب، یک اثرِ کلاسیک از بیگانگیِ دههٔ ۱۹۵۰ بود و همسطحِ «ناتور دشت» (The Catcher in the Rye) اثر جی. دی. سالینجر قرار گرفت. هنگامیکه سرانجام در سالِ ۱۹۷۰ در ایالات متحده منتشر شد، نسلِ تازهای از خوانندگان را جذب کرد که آن را اثری مهم در پیشفمینیسم میدانستند.
آسیبپذیریِ روانی به یکی از ویژگیهایِ زندگیِ پلات تبدیل شد. همچنین رفتارِ سلطهجویانهٔ متخصصانِ پزشکی و مردان بهطورِ کل. هنگامی که او با ناامیدی درخواستِ لوبوتومی (lobotomy) [نوعی عمل جراحی برای تخریب ارتباطهای لوبهای پیشانی مغز با سایر بخش ها که در اکثر موارد به آسیب های جدی بیمار منتهی می شد. م] کرد تا رنجش را تسکین دهد، روانپزشکش خندید و گفت: «اینقدر آسان از شرش خلاص نمیشوی.» پژوهشگران اکنون عموماً توافق دارند که پلات باید از نوعی اختلالِ دوقطبی (bipolar disorder) رنج برده باشد. با این حال او فردی بسیار موفق باقی ماند و پس از فارغالتحصیلی از اسمیت، بورسیهٔ فولبرایت (Fulbright fellowship) برای دانشگاهِ کمبریج دریافت کرد. آنجا بود که زندگیاش واقعاً از کنترل خارج شد.
در کمبریج، پلات با تد هیوز (Ted Hughes) آشنا شد – الگویِ شاعرانِ خودپسند و مغرور که در هر جایی دیده می شوند. او که به جاذبهٔ حیوانیِ هیوز کشیده شده بود، با شوق در ۱۶ ژوئن ۱۹۵۶ با او ازدواج کرد. معلوم شد این پیوندی بود که از همان ابتدا محکوم به شکست و ناکامی بود. با نوساناتِ خلقیِ شدید و طبعِ سرکش و آتشفشانیاش، پلات برایِ نقشِ همسرِ مطیعِ چنین مرد خودشیفتهٔ زنباز مناسب نبود. مشاجراتِ پرهیاهوی آنها اغلب با سوزاندنِ آخرین اثرِ هیوز در یک آیینِ آتشافروزی، یا سوزاندنِ اثرِ خودش، پایان مییافت. با این حال این زوج موفق شدند دو فرزند بیاورند و از سوزاندنِ هر یک از آنها اجتناب کنند.
پلات نخستین مجموعهٔ شعرش، «کلوسوس و شعرهای دیگر» (The Colossus and Other Poems)، را در سالِ ۱۹۶۰ منتشر کرد. انتشارِ آن، نقطهٔ عطفی در حرفهٔ ادبیاش بود. او که از داستاننویسی خسته شده بود، به شعرِ اعترافی و خودافشاگرانه روی آورد تا احساساتش را از فقدان و خشم – خشم از مرگِ پدرش، از نقشِ زنان در جامعهای مردسالار، و از احساسِ حاشیهایبودنِ خودش – بیرون بریزد. برخی از شعرها به مشکلاتِ ازدواجش یا رویدادهایِ ویرانگر، مانندِ سقطِ جنین در سالِ ۱۹۶۱، میپردازند. بسیاری حاویِ تصاویرِ خشونتآمیز و آشفتهکننده از هولوکاست، مرگ، مثلهشدن و وحشیگری بودند. شعرهایش در سالهایِ پایانیِ عمرش تنها شدیدتر و زندگینامهایتر شدند.
در تابستانِ ۱۹۶۲، پلات کشف کرد که همسرش رابطهٔ نامشروع دارد. هنگامی که مسئله را با او در میان گذاشت، هیوز او را ترک کرد. پلات که از نظرِ عاطفی ویران و از نظرِ جسمی بیمار بود، خود را در آپارتمانی در لندن حبس کرد و شروع به نوشتنِ آخرین مجموعهٔ شعرش کرد – مجموعهای که به بزرگترین تحسینِ ادبیِ او منجر شد. تا اکتبر، او روزی یک شعر میساخت، که بسیاری از آنها محکومیتهایِ قدرتمندانهای علیه پدرش، هیوز، یا ترکیبی خیالی از آن دو بودند. او در «بابا» (Daddy)، یکی از پرنقلقولترین شعرهایش، ناله میکند: «بابا، بابا، ای حرامزاده، کارم تمام است و دیگر به آخر خط رسیدهام.» در «بانو لازاروس» (Lady Lazarus)، او پدرش را به یک پزشکِ نازی تشبیه کرد.
اگر آخرین اشعار پلات بهنظر بوسهٔ خداحافظی بر جهان میآمدند، دلیلش این بود که واقعاً چنین بودند، زیرا سرودنشان تنها چند ماه پیش از خودکشیِ او انجام شد.
همزمان با عمیقترشدنِ یک زمستانِ بهویژه سرد، افسردگیِ پلات – که همیشه مؤلفهای فصلی داشت – وخیمتر شد. پزشکش با شتاب به دنبالِ تختی خالی در یکی از بیمارستانهایِ روانیِ لندن میگشت، اما همه پر بودند. پس از خودکشیِ او، هیوز وارثِ داراییاش و همچنین مجریِ ادبیِ آثارش شد. هیوز به حیرتِ همیشگیِ طرفدارانِ پلات، آخرین مجموعههای شعرِ او را با دستی سنگین ویرایش کرد، ترتیب را بازآرایی کرد و برخی شعرها را کاملاً حذف نمود. منتقدان او را به سرکوبِ آن دسته از شعرهایی متهم کردند که به او یا ازدواجِ ازهمپاشیدهشان اشاره داشتند.

پلات به صفِ طولانیِ شاعرانِ خودکشیکرده میپیوندد – صفی که از هارت کرین (Hart Crane) و ادنا سنت وینسنت میلی (Edna St. Vincent Millay) ادامه مییابد و به جان بریمن (John Berrym) و آن سکستون (Anne Sexton) میرسد، که شعرِ او با عنوانِ «مرگِ سیلویا» (Sylvia’s Death) بهطرزی مرگاندیشانه دوستیشان را گرامی میدارد. اما احتمالاً بهجز استثنایی که می توان برای ویرجینیا وولف در نظر گرفت، هیچکس بهاندازهٔ پلات از شرایطِ مرگ خودخواسته اش رشد نکرد یا – بهقولِ خودش – در «هنرِ» مردن سرآمد نبود. مجموعهٔ اشعارِ او سرانجام در سالِ ۱۹۸۱ منتشر شد. سالِ بعد، او نخستین شاعری شد که پس از مرگش جایزهٔ پولیتزر را برد.(۱)
باهوشِ و پُرمدعا!
تعجبی ندارد که پلات در مدرسه سرآمد بود – و اینقدر در تطبیقپیدا کردن مشکل داشت. او اغلب باهوشترین فردِ کلاس بود. بر اساسِ آزمونِ هوشی که در سالِ ۱۹۴۴ داد، او هوشِ نابغهگونهای معادلِ ۱۶۶ داشت.(۲)
چه کسی میگوید نمیتوانی به خانه بازگردی؟
پلات دو شغلی داشت که بهطورِ منحصربهفردی برایِ آنها واجدِ شرایط بود: معلمِ انگلیسی در کالج اسمیت و متصدیِ پذیرش در کلینیکِ روانیِ بیمارستانِ عمومیِ ماساچوست – همان مرکزِ بهداشتی که چند سال پیش خودش بیمارِ آن بود.(۳)
خودت هم دست کمی از او نداری
اگرچه پلات زمانِ زیادی را در انگلستان گذراند، اما چندان شیفتهٔ مردانِ بریتانیایی نبود. او آنها را در دفترهایش گروهی از «همجنسگرایانِ رنگپریده و رواننژند» توصیف کرد.(۴)
سیلویا پلات... نویسندهٔ کودکان؟
پلات هرگز با دکتر سوس (Dr. Seuss) اشتباه گرفته نخواهد شد، اما او یک کتابِ کودکان نوشت. «کتابِ تختخواب»، مجموعهای از شعرهایِ بیمعنا دربارهٔ انواعِ مختلفِ تختخواب، پس از خودکشیاش در سالِ ۱۹۶۳ منتشر شد.
چه در خوشی یا ناخوشی کنارت خواهم ماند
پلات و همسرش، تد هیوز، استانداردِ تازهای برایِ روابطِ ناکارآمد و مخرب تعیین کردند. لحنِ این رابطه در نخستین دیدارشان در یک مهمانیِ دانشجوییِ دانشگاهِ کمبریج مشخص شد. همانگونه که پلات در دفترش ثبت کرده، پس از چند دقیقه گفتوگو، هیوز او را «با ضربهای محکم رویِ دهان» بوسید و سپس در نمایشی وحشیانه از امیالش، هدبندِ موهایش را از جا کند. پلات نیز برایِ عقبنماندن، «مدتِ طولانی و محکم گونهاش را گاز گرفت، و وقتی از اتاق بیرون آمدیم، خون از صورتش جاری بود.»
مانندِ بسیاری از زوجها، آنها نتوانستند این سطح از شور و شوق را مدتِ طولانی حفظ کنند. پس از ازدواج با هیوزِ عبوس در سالِ ۱۹۵۶، پلات بهزودی از عادتهایِ او شکایت کرد. او دمدمیمزاج بود، انگشت داخل بینیاش میکرد و مثلِ یک ژولیده لباس میپوشید. مهمتر از همه، به او خیانت کرد. بهطرزِ شگفتآوری، آنها هفت سال ازدواج را تحمل کردند تا اینکه هیوز سرانجام رابطه را پایان داد – و بدینترتیب دشمنیِ همیشگیِ طرفدارانِ وفادارِ پلات را برایِ خود خرید.
انجمنِ شاعرانِ مرده
پلات در آپارتمانی در لندن خودکشی کرد که روزگاری در اختیارِ ویلیام باتلر ییتس (W. B. Yeats)، شاعرِ محبوبش، بود. او نقل مکان به آپارتمانِ قدیمیِ ییتس را فالِ نیک میدانست.
مردن بهتر از تد بودن
برای سیوپنج سال، تا زمانِ مرگش در سالِ ۱۹۹۸، تد هیوز هرگز نتوانست نقشِ خود را بهعنوانِ تبهکارِ مرگِ تراژیکِ سیلویا پلات از یاد ببرد. بسیاری از طرفدارانِ او را مسئولِ خودکشیاش میدانستند، حتی با وجودِ اینکه پلات سه سال پیش از آشنایی با او نیز تلاش کرده بود خودکشی کند. مردم در خوانشهایِ شعرِ هیوز فریاد میزدند «قاتل» و بارها نامِ او را از سنگِ قبرِ پلات پاک میکردند. هیوز بهنوبهٔ خود بهندرت دربارهٔ همسرِ مرحومش صحبت میکرد و بدینترتیب، خشمِ کسانی را که او را مسئولِ از دست رفتنِ صدایِ شاعری بزرگ میدانستند، بیصدا دامن میزد.
زنبور بودن یا نبودن
پدرِ پلات، اوتو امیل پلات (Otto Emil Plath)، همان «آقای دکتر» که شاعر در شعرِ مشهورش «بابا» او را به بادِ انتقاد میگیرد، واقعاً پزشک بود، هرچند نه آن نازیِ بیرحمی که ابیات القا میکنند. اوتو پلات، استادِ زیستشناسی و آلمانی در دانشگاهِ بوستون، حشرهشناسی محترم و نویسندهٔ کتابِ «زنبورهایِ درشت و شیوهزندگی شان» بود. اگرچه او بیشک مستبد و از نظرِ عاطفی دور بود، بزرگترین خطایِ آقای دکتر شاید در حوزهٔ بهداشتِ شخصی بود. در سالِ ۱۹۴۰، پس از عفونتِ انگشتِ پایش از درمانِ پزشکی خودداری کرد؛ قانقاریا گرفت و درگذشت.(۵)

نخستین بار که سیلویا پلات با همسرِ آیندهاش، تد هیوز، آشنا شد، چنان هیجانزده بود که صورتِ او را گاز گرفت و خون جاری شد. این عشق از همان نگاه نخستین بود.
***
کتابهای ترجمه شده از سیلویا پلات به زبان فارسی:
۱. «حباب شیشه» (The Bell Jar). این کتاب که تنها رمان پلات است، با ترجمهٔ گلی امامی توسط نشر باغ نو منتشر شده است .
۲. «کلمات» (Words) . این کتاب شامل ترجمهٔ منتخبی از اشعار پلات به همراه ترجمهٔ مصاحبهای با اوست. این اثر با ترجمهٔ رزا جمالی توسط نشر ثالث منتشر شده است .
۳. «آریل» (Ariel) . این کتاب که آخرین مجموعه اشعار پلات را در بر میگیرد، با ترجمهٔ رحمان مولایی منتشر شده است .
۴. «خاطرات سیلویا پلات» (The Journals of Sylvia Plath) . این کتاب با مقدمهای از تد هیوز و تدوین فرانسیس مککالو، با ترجمهٔ مهسا ملک مرزبان توسط نشر نی منتشر شده است .
۵. «در کسوت ماه»: این مجموعه شامل گزیدهای از اشعار پلات به دو زبان انگلیسی و فارسی است و با ترجمهٔ سعید سعیدپور توسط انتشارات مروارید منتشر شده است .
——————
نکتههای تکمیلی مترجم:
۱: تحلیل پاراگراف: «مرگ بهعنوان هنر» و پارادوکس شهرت پس از مرگ
این پاراگراف، یکی از تلخترین و در عین حال تأملبرانگیزترین بخشهای زندگینامهٔ سیلویا پلات است. نویسنده در آن، پلات را در صف طولانی شاعران خودکشیکرده قرار میدهد و سپس به پارادوکسی میپردازد که کمتر کسی جرئت بیانش را دارد: آیا مرگ پلات، به شهرت او کمک کرد؟
A. صف شاعران خودکشیکرده
نویسنده فهرستی از شاعران مشهوری را میآورد که همگی با خودکشی از دنیا رفتند:
- هارت کرین (Hart Crane) شاعر آمریکایی که در سال ۱۹۳۲ با پریدن از کشتی خودکشی کرد.
- ادنا سنت وینسنت میلی (Edna St. Vincent Millay) شاعر و نمایشنامهنویس آمریکایی که در سال ۱۹۵۰ بر اثر سقوط از پلهها درگذشت (مرگ او بهطور قطعی خودکشی تشخیص داده نشد، اما شرایط مرگش مرموز بود).
- جان بریمن (John Berryman) شاعر آمریکایی که در سال ۱۹۷۲ با پریدن از پل خودکشی کرد.
- آن سکستون (Anne Sexton) شاعر آمریکایی و دوست نزدیک پلات که در سال ۱۹۷۴ با گاز خودکشی کرد. او شعری با عنوان «مرگ سیلویا» نوشت که بهطرزی مرگاندیشانه، دوستیشان را گرامی میدارد.
این فهرست، پلات را در یک سنت ادبی قرار میدهد – سنتی که در آن، درد و مرگ، به مادهٔ خامِ شعر تبدیل میشوند.
B. پارادوکس شهرت پس از مرگ
نویسنده سپس به پارادوکس اصلی میپردازد:
«اما بهجز ویرجینیا وولفِ احتمالی، هیچکس بهاندازهٔ پلات از شرایط مرگش رشد نکرد یا – بهقولِ خودش – در “هنرِ” مردن سرآمد نبود.»
این جمله، سه لایهٔ معنایی دارد:
الف) شهرت پس از مرگ: پلات در زمان حیاتش، شاعری شناختهشده بود، اما شهرت جهانی او پس از مرگش – و بهویژه پس از انتشار «آریل» در سال ۱۹۶۵ – فرا رسید. مرگ او، توجه رسانهها و خوانندگان را به زندگی و آثارش جلب کرد.
ب) «هنرِ مردن»: این عبارت، طنزی تلخ است. پلات در شعر «بانو لازاروس» نوشته بود: «مردن / یک هنر است، مثل هر چیز دیگر. / من آن را فوق العاده خوب انجام میدهم.» نویسنده با نقل این جمله، مرگ پلات را بهعنوان یک «اثر هنری» تفسیر میکند – که خود، بحثی اخلاقی و زیباییشناختی را پیش میکشد: آیا میتوان مرگ را «هنر» نامید؟
ج) مقایسه با ویرجینیا وولف: وولف، نویسندهٔ بریتانیایی که در سال ۱۹۴۱ با پرکردن جیبهایش از سنگ و پریدن به رودخانه خودکشی کرد، نیز شهرت پس از مرگ یافت. اما نویسنده پلات را حتی از وولف نیز «موفقتر» در «هنرِ مردن» میداند – که این خود، نگاهی تلخ و انتقادی به فرهنگِ ادبیِ ماست.
C. موفقیت پس از مرگ: پولیتزر
پاراگراف با یک نکتهٔ تاریخی پایان مییابد:
«مجموعهٔ اشعار او سرانجام در سال ۱۹۸۱ منتشر شد. سال بعد، او نخستین شاعری شد که پس از مرگش جایزهٔ پولیتزر را برد.»
این جمله، اوج پارادوکس را نشان میدهد: پلات در زمان حیاتش، هرگز جایزهٔ پولیتزر را نبرد – اما پس از مرگش، به نخستین شاعرِ پس از مرگِ برندهٔ این جایزه تبدیل شد. این موفقیت، نه فقط ادبی، بلکه فرهنگی بود: مرگ پلات، او را به یک «شهیدِ ادبی» تبدیلکرد و آثارش را به کالایی فرهنگی بدل ساخت.
D. نقد رویکرد نویسنده
نویسنده در این پاراگراف، بین تحسین و انتقاد حرکت میکند: از یک سو، او پلات را در سنت ادبی قرار میدهد و اهمیت آثارش را میستاید. از سوی دیگر، او پارادوکسِ شهرت پس از مرگ را برجسته میکند و نگاهی انتقادی به فرهنگِ ادبیِ مصرفکنندهٔ مرگ دارد.
این رویکرد، نه پلات را تقدیس میکند و نه او را محکوم؛ بلکه پرسشهای دشواری را پیش میکشد: آیا مرگ پلات، به شهرت او کمک کرد؟ آیا ما بهعنوان خوانندگان، مرگ را «مصرف» میکنیم؟ و آیا «هنرِ مردن» یک استعارهٔ شاعرانه است یایک واقعیت تلخ؟
جمعبندی: این پاراگراف، یادآور این حقیقت تلخ است که در فرهنگِ ادبیِ ما، گاهی مرگ، بیش از زندگی، به شهرت میانجامد – و سیلویا پلات، قربانی و نمادِ این پارادوکس است.
۲: تحلیل پاراگراف کوتاه SMARTY PANTS!
این پاراگراف کوتاه، در عینِ ایجاز، دو نکتهٔ مهم و تلخ را دربارهٔ سیلویا پلات بیان میکند: هوشِ استثنایی او و بهای اجتماعیِ آن.
A. عنوان SMARTY PANTS!
عنوان، یک اصطلاح عامیانهٔ انگلیسی است که معمولاً با لحنی تحقیرآمیزیا کنایهآمیز به کسی گفته میشود که بیش از حد خود را باهوش نشان میدهد یا همهچیز را میداند. در فرهنگِ آمریکایی، این اصطلاح بارِ منفی دارد و اغلب به کودکان یا نوجوانانی اطلاق میشود که بهخاطر باهوشبودن، مورد آزار یا تمسخر قرار میگیرند.
نویسنده با انتخاب این عنوان، طنزی تلخ را ایجاد میکند: پلات نه فقط باهوش بود، بلکه «بیش از حد» باهوش بود – و این «بیش از حد»، برایش گران تمام شد.
B. هوشِ استثنایی: IQ ۱۶۶
پاراگراف میگوید:
«تعجبی ندارد که پلات در مدرسه سرآمد بود – و اینقدر در تطبیقپیدا کردن مشکل داشت. او اغلب باهوشترین فردِ اتاق بود. بر اساسِ آزمونِ هوشی که در سالِ ۱۹۴۴ داد، او هوشِ نابغهگونهای معادلِ ۱۶۶ داشت.»
IQ ۱۶۶ در مقیاسِ استانداردِ هوش، در محدودهٔ «نابغه» قرار میگیرد (میانگین۱۰۰ است و انحراف معیار۱۵). این عدد، او را در بالاترین صدک قرار میدهد – یعنی کمتر از ۰٫۱ درصدِ جمعیت چنین نمرهای میگیرند.
پلات این آزمون را در سالِ ۱۹۴۴ داد، یعنی زمانی که ۱۲ ساله بود.
C. پارادوکسِ هوش و انطباق
پاراگراف به پارادوکسی اشاره میکند که برای بسیاری از افرادِ باهوش آشناست:
از یک سو، هوشِ بالا موجبِ موفقیتِ تحصیلی میشود: پلات در مدرسه سرآمد بود، بورسیهٔ اسمیت گرفت، و در دانشگاه کمبریج تحصیل کرد.
از سوی دیگر، همان هوش، موجبِ انزوا و مشکلاتِ اجتماعی میشود: او «در تطبیقپیدا کردن مشکل داشت» و «اغلب باهوشترین فردِ اتاق بود» – که بهمعنایِ تنهاییِ فکری و فاصله از همسالان است.
این پارادوکس، ریشه در ساختارِ اجتماعیِ مدارس و جوامع دارد: کودکانِ باهوش، اغلب توسط همسالانشان طرد میشوند، زیرا هوشِ آنها، تهدیدی برای هنجارهایِ گروهی تلقی میشود. پلات نیز از این قاعده مستثنی نبود.
D. پیوند با زندگی بعدیِ پلات
این پاراگراف کوتاه، پیشدرآمدی بر تراژدیِ بعدیِ پلات است:
تنهاییِ فکری او را به شعر و نوشتن کشاند – جایی که میتوانست هوش و حساسیتش را بیان کند. اما همان تنهایی، زمینهسازِ افسردگی و فروپاشیِ روانی او شد. و هوشِ سرشارش، او را آگاهتر از بسیاری از نابرابریها و ظلمها کرد – آگاهیای که دردآور بود و در شعرش بازتاب یافت.
E. نقد رویکرد نویسنده
نویسنده با لحنِ طنزآمیزSMARTY PANTS! و اشارهٔ کوتاه به IQ، از کلیشهسازی اجتناب میکند: او پلات را بهعنوان یک «نابغه» تقدیس نمیکند. بلکه هوشِ بالا را بهعنوان یک «شمشیرِ دولبه» نشان میدهد: موهبتی که هم موفقیت میآورد و هم انزوا. و بدینترتیب، درکِ ما از تراژدیِ پلات را عمیقتر میکند: او نه فقط قربانیِ افسردگی و خیانت بود، بلکه قربانیِ هوشِ خودش نیز بود – هوشی که او را از دیگران جدا کرد و تنهاییِ. این پاراگراف کوتاه، یادآور این حقیقت است که هوشِ بالا، همیشه موهبت نیست – و سیلویا پلات، نمونهٔ تلخِ این پارادوکس است: دختری که باهوشترین فردِ اتاق بود، اما همان هوش، او را از اتاق بیرون انداخت.
۳: تحلیل پاراگراف «چه کسی میگوید نمیتوانی به خانه بازگردی؟»
این پاراگراف کوتاه، در عینِ سادگی، لایههای عمیقی از طنزِ تلخ و کنایه دارد. عنوانِ آن، اشارهای است به رمانِ توماس ولف با عنوان «نمیتوانی به خانه بازگردی» (You Can’t Go Home Again) اصطلاحی که به دشواریِ بازگشت به گذشته و مکانهای آشنا اشاره دارد. اما در موردِ پلات، این بازگشت، شکلِ دیگری به خود میگیرد.
A. عنوان: «چه کسی میگوید نمیتوانی به خانه بازگردی؟»
عنوان، پرسشی بلاغی است که پارادوکسِ زندگیِ پلات را برجسته میکند: پلات واقعاً «به خانه بازگشت» – اما نه به خانهٔ کودکی، بلکه به دو نهادی که هر دو برایش آشنا بودند. نویسنده با طنز میگوید: «چه کسی میگوید نمیتوانی به خانه بازگردی؟» – گویی پلات ثابت کرد که میتوانی، اما بازگشتش، نه گرم و دلپذیر، بلکه تلخ و آمیخته با درد بود.
B. دو شغلِ «منحصربهفرد»
پاراگراف میگوید:
«پلات دو شغلی داشت که بهطورِ منحصربهفردی برایِ آنها واجدِ شرایط بود: معلمِ انگلیسی در کالج اسمیت و متصدیِ پذیرش در کلینیکِ روانیِ بیمارستانِ عمومیِ ماساچوست – همان مرکزِ بهداشتی که چند سال پیش خودش بیمارِ آن بود.»
این جمله، دو نکتهٔ مهم را برجسته میکند:
الف) معلمِ انگلیسی در اسمیت: اسمیت، دانشگاهِ خودِ پلات بود – جایی که او بورسیه گرفت، «دخترِ طلایی» لقب گرفت، و نخستین جرقههایِ نویسندگیاش را زد. بازگشت به اسمیت بهعنوان معلم، بازگشتی نمادین به جوانی و آرزوهایش بود. اما این بازگشت، تلخ بود: پلات در آن زمان در آستانهٔ فروپاشیِ روانی قرار داشت و احساس میکرد که از همکاران و دانشجویانش جدا افتاده است.
ب) متصدیِ پذیرش در کلینیکِ روانی: این طنزِ تلخِ اصلی است: پلات در همان بیمارستانی کار میکرد که خودش چند سال پیش در آن بستری شده بود. او از پشتِ میزِ پذیرش به بیمارانِ روانی نگاه میکرد – بیمارانی که خودش روزگارییکی از آنها بود. این تجربه، مرزِ باریکِ میانِ «سلامت» و «بیماری» را برایش محسوستر کرد و احساسِ همدلی و در عینِ حال وحشت را در او برانگیخت.
C. کنایهٔ «منحصربهفرد»
نویسنده میگوید پلات «بهطورِ منحصربهفردی» برایِ این دو شغل واجدِ شرایط بود. این عبارت، کنایهآمیز است: معلمِ اسمیت: پلات بهخاطرِ هوش و استعدادش واجدِ شرایط بود – اما بهخاطرِ حساسیتِ روانیاش نیز در معرضِ خطر قرار داشت. متصدیِ کلینیکِ روانی: پلات بهخاطرِ تجربهٔ شخصیاش واجدِ شرایط بود – اما همین تجربه، او را آسیبپذیرتر میکرد. بنابراین، «منحصربهفرد بودن» پلات، هم موهبت بود و هم نفرین – او دقیقاً بهخاطرِ همان چیزی که او را برایِ این شغلها مناسب میکرد، در معرضِ فروپاشی قرار داشت.
D. پیوند با زندگیِ بعدیِ پلات
این پاراگراف، پیشدرآمدی بر تراژدیِ نهایی است: پلات در زمستانِ ۱۹۶۲-۱۹۶۳، پس از خیانتِ هیوز و افسردگیِ شدید، در لندن خودکشی کرد. اما پیش از آن، او در همان بیمارستانی کار میکرد که خودش بیمارِ آن بود – گویی زندگیاش،یک چرخهٔ بیپایان از بازگشت به مکانهایِ درد بود.
E. نقد رویکرد نویسنده
نویسنده با عنوانِ کنایهآمیز و توصیفِ کوتاه این دو شغل، بدونِ قضاوت، پارادوکسِ زندگیِ پلات را نشان میدهد: او پلات را قربانیِ محض نشان نمیدهد. بلکه نشان میدهد که پلات، با آگاهی و انتخاب، به مکانهایی بازگشت که برایش دردناک بودند – گویی بهدنبالِ درکِ خودش بود. و این، تراژدیِ پلات را عمیقتر میکند: او نه فقط قربانیِ شرایط بود، بلکه فعالانه به سمتِ مکانهایی میرفت که او را به یادِ زخمهایش میانداختند.
۴: تحلیل پاراگراف TAKES ONE TO KNOW ONE
این پاراگراف کوتاه، در عینِ سادگی، لایههای عمیقی از طنز، کنایه و روانشناسی دارد. عنوانِ آن، یک اصطلاح عامیانهٔ انگلیسی است که بهمعنای « خودت هم دست کمی از او نداری »یا «هر کس را از خودش بشناس» است – و نویسنده با انتخابِ آن، طنزی تلخ را دربارهٔ خودِ پلات ایجاد میکند.
A. عنوان: TAKES ONE TO KNOW ONE
این اصطلاح در انگلیسی، معمولاً زمانی به کار میرود که کسی دیگری را به صفتی متهم میکند و در پاسخ میشنود: «خودت هم همینطوری». یعنی برای شناختِ یک ویژگی، باید خودت هم آن را داشته باشی.
نویسنده با انتخابِ این عنوان، دو لایهٔ کنایه را فعال میکند:
لایهٔ اول: پلات مردانِ بریتانیایی را «رنگپریده، رواننژند و همجنسگرا» توصیف میکند – و نویسنده با طنز میگوید: «تا یکی نباشی، نمیفهمی»، یعنی پلات خودش هم «رنگپریده و رواننژند» بود.
لایهٔ دوم: پلات همجنسگرایی را بهعنوان نقطهٔ ضعف مردانِ بریتانیایی مطرح میکند – اما خودِ پلات در طولِ زندگیاش، روابط پیچیده و پرتنشی با زنان داشت (از جمله دوستیِ شدید با آن سکستون و احساساتِ مبهم نسبت به مادرش). نویسنده با طنز، این تناقض را برجسته میکند.
B. محتوای پاراگراف
پاراگراف میگوید: «اگرچه پلات زمانِ زیادی را در انگلستان گذراند، اما چندان شیفتهٔ مردانِ بریتانیایی نبود. او آنها را در دفترهایش گروهی از “همجنسگرایانِ رنگپریده و رواننژند” توصیف کرد.» این جمله، سه نکتهٔ مهم را آشکار میکند: پلات در کمبریج تحصیل کرد و با تد هیوز، شاعرِ بریتانیایی، ازدواج کرد – اما هرگز مردانِ بریتانیایی را بهطورِ کلی نپسندید. این طرد، ریشه در تجربهٔ شخصیِ او داشت: هیوز (که خودش بریتانیایی بود) به او خیانت کرد و او را ترک گفت. بنابراین، تعمیمِ او دربارهٔ «همهٔ مردانِ بریتانیایی»، بازتابی از زخمِ شخصی بود. این توصیف، تصویری کلیشهای از مردانِ بریتانیاییِ طبقهٔ متوسط در دههٔ ۱۹۵۰ ارائه میدهد: پوستِ رنگپریده (بهخاطرِ آبوهوایِ ابریِ انگلستان) و رواننژندی (بهخاطرِ فرهنگِ محافظهکار و سرکوبشده).اما طنزِ ماجرا اینجاست که خودِ پلات نیز پوستی رنگپریده و روانی آسیبپذیر داشت – و همین ویژگیها، او را به هیوز جذب کرده بود. این پاراگراف، یادآور این حقیقت است که ما اغلب در توصیفِ دیگران، در واقع خودمان را توصیف میکنیم – و سیلویا پلات، نمونهٔ تلخِ این قاعده است: او مردانِ بریتانیایی را «رنگپریده و رواننژند» خواند، غافل از اینکه آینهای در دست داشت.
۵: تحلیل پاراگراف «زنبور بودن یا نبودن»
این پاراگراف، با عنوانی بازیگوشانه و محتوایی تکاندهنده، به یکی از محوریترین چهرههای زندگیِ سیلویا پلات میپردازد: پدرش، اوتو امیل پلات – همان «آقای دکتر» که در شعرِ معروفِ «بابا» بهبادِ انتقاد گرفته میشود.
A. عنوان: TO BEE OR NOT TO BEE
عنوان، یک بازی زبانی (پان) هوشمندانه با جملهٔ معروفِ شکسپیر است:
- To be or not to be جملهٔ مشهورِ هملت که پرسشِ هستی و نیستی را مطرح میکند.
- To bee or not to bee با تغییرbe به bee یعنی زنبور، نویسنده دو لایهٔ معنایی ایجاد میکند: لایهٔ اول: اشاره به تخصصِ پدرِ پلات در زمینهٔ زنبورشناسی (او نویسندهٔ کتابی دربارهٔ زنبورها بود). لایهٔ دوم: طنزی تلخ – «زنبور بودن یا نبودن»، اشارهای به مرگِ پدر و رابطهٔ پیچیدهٔ پلات با او. این عنوان، هم شوخطبعانه است و هم مرگاندیشانه – دقیقاً همان ترکیبی که در شعرِ «بابا» میبینیم.
B. محتوای پاراگراف
پاراگراف میگوید: «پدرِ پلات، اوتو امیل پلات، همان “آقای دکتر” که شاعر در شعرِ معروفش “بابا” او را بهبادِ انتقاد میگیرد، واقعاً پزشک بود، هرچند نه آن نازیِ بیرحمی که ابیات القا میکنند.» این جمله، دو نکتهٔ مهم را روشن میکند:
C. مرگِ پدر: یک تراژدیِ پوچ
پاراگراف با جزئیاتی تکاندهنده ادامه میدهد: «اگرچه او بیشک مستبد و از نظرِ عاطفی دور بود، بزرگترین خطایِ آقای دکتر شاید در حوزهٔ بهداشتِ شخصی بود. در سالِ ۱۹۴۰، پس از عفونتِ انگشتِ پایش از درمانِ پزشکی خودداری کرد؛ قانقاریا گرفت و درگذشت.»
این پاراگراف، یادآور این حقیقت است که پشتِ هر شعرِ اعترافی،یک زندگیِ واقعی با پیچیدگیهایش وجود دارد – و سیلویا پلات، پدرش را به یک «هیولا» تبدیل کرد، نه بهخاطرِ اینکه هیولا بود، بلکه بهخاطرِ اینکه او را در هشتسالگی ترک کرد.
فصلهای قبلی و منتشر شده از کتاب:
۱. اونوره دو بالزاک
۲. ویلیام شکسپیر
۳. لرد بایرون
۴. ادگار آلن پو
۵. چارلز دیکنز
۶. خواهران برونته
۷. هنری دیوید ثورو
۸. والت ویتمن
۹. لئو تولستوی
۱۰. امیلی دیکینسون
۱۱. لوییس کارول
۱۲. لوئیزا می الکات
۱۳. مارک توِین
۱۴. اسکار وایلد
۱۵. آرتور کانن دویل
۱۶. ویلیام باتلر ییتس
۱۷. اچ .جی. ولز
۱۸. گرترود استاین
۱۹. جک لندن
۲۰. ویرجینیا وولف
۲۱. جیمز جویس
۲۲. فرانتس کافکا
۲۳. تی. اِس. الیوت
۲۴. آگاتا کریستی
۲۵. جی. آر. آر. تالکین
۲۶. اف. اسکات فیتزجرالد
۲۷. ویلیام فاکنر
۲۸. ارنست همینگوی
۲۹. آین رند
۳۰. ژان-پل سارتر
۳۱. ریچارد رایت
۳۲. ویلیام اس. باروز
۳۳. کارسون مککالرز
۳۴. جی. دی. سلینجر
۳۵. جک کروآک
۳۶. کورت وونگات
۳۷. تونی موریسون

|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
تیم استیکینگز، توماس واتکینز / نشنال نیوز / ۲۱ نوامبر ۲۰۲۶
ایران در تنگه هرمز جنگی تبلیغاتی و اطلاعاتی به راه انداخته است و هر روز از انفجار مینهای دریایی خبر میدهد؛ ادعاهایی که کارشناسان میگویند با بررسی دقیق قابل اثبات نیستند، اما ممکن است باعث ترساندن دریانوردان و افزایش هزینههای کشتیرانی شوند.
در موجی از تبلیغات، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مدعی شده است که از ابتدای ماه نوامبر تاکنون بیش از ۳۰ کشتی با مینهای دریایی برخورد کردهاند. اطلاعیههای سپاه اغلب با ویدئوهای بیکیفیتی همراه است که در آنها دود از یک نفتکش به هوا برمیخیزد؛ تصاویری که برای هشدار دادن به صاحبان کشتیها و منصرف کردن آنها از به چالش کشیدن کنترل ایران بر تنگه منتشر میشوند.
اما برخلاف حملات پهپادی ــ که به هشدارهای امنیتی منجر میشوند، شرکتهای کشتیرانی آنها را تأیید میکنند و بازماندگان نیز روایتهایی برای گفتن دارند ــ هیچیک از حوادث ادعایی مربوط به مینها بهطور مستقل تأیید نشده است. پنج کارشناس، از جمله یک فرمانده سابق نیروی دریایی، به «نشنال» گفتند که ادعاهای سپاه با شواهد موجود همخوانی ندارد.
فرزین ندیمی، پژوهشگر ارشد در مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک، که تصاویر و ویدئوهای مربوط به درگیری را بررسی کرده است، گفت: «بر اساس آنچه تاکنون دیدهام، تقریباً هیچ مدرکی از خسارت ناشی از مینهای دریایی وجود ندارد.»
اما رد کردن ادعاهای ایران یک مسئله است و متقاعد کردن صاحبان کشتیها برای عبور از تنگه مسئلهای دیگر. بر اساس دادههای مؤسسه «لویدز لیست اینتلیجنس» (Lloyd’s List Intelligence)، تعداد کشتیهایی که از تنگه عبور میکنند، نسبت به سطح پیش از جنگ ۸۰ درصد کاهش یافته است. با توجه به شرایط بیثبات درگیری، بسیاری از شرکتها ترجیح میدهند این خطر را نپذیرند.
اسکات ساویتز، کارشناس جنگ مین در اندیشکده رند، گفت: «اگر کسی بتواند ادعایی باورپذیر مطرح کند که آبهای مشخصی مینگذاری شدهاند، میتوان بدون وجود حتی یک مین، میدان مین مؤثری ایجاد کرد.»
او گفت مینها از نظر روانی بسیار قدرتمند هستند، زیرا ترس «غریزی» از حمله از زیر آب را برمیانگیزند.
او افزود: «دلیلی وجود دارد که بسیاری از فرهنگها افسانههایی درباره هیولاهای دریایی دارند و این افسانهها همچنان در فرهنگ عامه تکرار میشوند؛ از فیلم آروارهها گرفته تا سریال تلویزیونی کنونی Below.»
فیل بلچر، مدیر بخش دریایی در «اینترتانکو» (Intertanko)، انجمن تجاری جهانی مالکان و اپراتورهای مستقل نفتکشهای نفت، گاز و مواد شیمیایی، گفت سازمان او معتقد نیست که در خلیج فارس یا تنگه هرمز مینهایی وجود داشته باشد که برای کشتیرانی خطر ایجاد کنند.
بلچر گفت: «بهجز یک مورد که در آن یک کشتی با یک شیء شناور برخورد کرد و در خط آب دچار خسارت شد، ما در حال حاضر نمیتوانیم هیچ مینِ دیگری را که خطری برای کشتیها ایجاد کند، شناسایی کنیم.»
رد ادعاهای ایران
نمونهای معمول از این ادعاها روز پنجشنبه منتشر شد. نیروی دریایی سپاه پاسداران گفت دو نفتکش حامل بیش از چهار میلیون بشکه نفت، «با یک مین دریایی برخورد کرده و منفجر شدهاند». سپاه مدعی شد این دو نفتکش تلاش کرده بودند با استفاده از یک «مسیر غیرمجاز» در نزدیکی سواحل عمان و بهصورت مخفیانه از تنگه عبور کنند. ایران میگوید کشتیها باید پس از دریافت مجوز این کشور، از مسیر شمالی عبور کنند.
تلویزیون دولتی ایران ویدئویی با وضوح پایین از دود در افق پخش کرد که موسیقی هولناکی نیز روی آن گذاشته شده بود. اما نام کشتیها اعلام نشد. آژانس عملیات تجارت دریایی بریتانیا که بهطور منظم درباره حوادث در تنگه هشدار صادر میکند، هیچ واکنشی نشان نداد. هیچ منبع مستقل دیگری نیز انفجار مین را گزارش نکرد.
سپاه از اواسط ماه اکتبر تقریباً هر روز چنین اطلاعیههایی منتشر کرده است.
اما سالزبری، کارشناس نیروی دریایی در مؤسسه پژوهشهای سیاست خارجی، گفت: «اگر این گزارشها درست بودند، خیلی سریع شاهد تأیید مستقل آنها میبودیم.»
او افزود: «برخورد یک نفتکش با مین و منفجر شدن آن، اتفاق بسیار مهمی است و اینکه چنین خبری فقط از سوی ایرانیها و از هیچ منبع دیگری منتشر شود، بهشدت مشکوک به نظر میرسد.»
کریس اوفلاهرتی، فرمانده سابق نیروی دریایی سلطنتی بریتانیا که در ناوگانهای مینروب این کشور خدمت کرده است، گفت خسارتهای مشاهدهشده بر روی کشتیها «با آنچه مینها باید ایجاد کنند، همخوانی ندارد».
او گفت: «مینها معمولاً باعث آتشسوزی نمیشوند. مینها معمولاً باعث خم شدن صفحات فلزی زیادی میشوند و سوراخهایی ایجاد میکنند که موجب ورود آب به داخل کشتی میشود. سوراخهایی که اجازه میدهند هزاران تُن آب وارد کشتی شود، معمولاً باعث آتشسوزی نمیشوند، چون آب آتش را خاموش میکند.»
ایران دلایل زیادی دارد که بر کنترل شدید خود بر تنگه پافشاری کند. محاصره کشتیرانی یکی از مؤثرترین سلاحهای ایران در این جنگ است؛ محاصرهای که موجب کمبود انرژی و افزایش قیمتها شده و در انتخابات میاندورهای، به افزایش گسترده شمار پیروزیهای دموکراتها در برابر حزب جمهوریخواه دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، کمک کرده است.
سالزبری گفت ادعاهای مربوط به مینها ممکن است اهداف داخلی نیز داشته باشد. او گفت: «اینکه بتوانند به مردم بگویند: “ببینید، ما با موفقیت این نفتکش بزرگ غربی را منفجر کردیم؛ مگر ما فوقالعاده نیستیم؟” فکر میکنم چنین جنبهای هم در این ماجرا وجود دارد.»
تهدید روانی
پس آیا تنگه امن است؟ موضوع به این سادگی نیست.
فرماندهی مرکزی ایالات متحده اعلام کرده است که «مسیرهای اصلی» از مین پاکسازی شدهاند. اما این لزوماً به این معنا نیست که همه بخشهای تنگه عاری از مین هستند یا اینکه امکان مینگذاری جدید وجود ندارد.
آمریکاییها همچنین محاصره خود را اعمال میکنند و از ماه ژوئیه تاکنون به دستکم پنج کشتی شلیک کردهاند.
اوفلاهرتی گفت در یکی از نشستهای اخیر اعلام شد که نیروهای متحد آمریکا ۲۷ مین را پاکسازی کردهاند؛ موضوعی که نشان میدهد این تهدید تا حدی وجود دارد.
او گفت: «ما میدانیم که ایرانیها توانایی مینگذاری بیشتر را دارند. آنها ممکن است یک کشتی تجاری را زیر نظر بگیرند که از منطقه عبور میکند و سپس یک قایق ماهیگیری را در همان حوالی داشته باشند و واقعاً فقط یک مین را از روی قایق به داخل آب بیندازند.»
بلچر گفت نیروی دریایی آمریکا در پاکسازی هر مینهایی که ایرانیها تلاش میکنند در آبها کار بگذارند، «کار فوقالعادهای» انجام میدهد.
به گفته ساویتز، تاکتیکهای شناختهشده دیگری نیز وجود دارد که میتواند تشخیص واقعیت را دشوار کند. ایران میتواند از مینهایی استفاده کند که بهگونهای طراحی شدهاند که تا زمانی که تعداد مشخصی کشتی از کنار آنها عبور نکرده، منفجر نشوند. مینها همچنین میتوانند برای مدتی غیرفعال بمانند یا بهگونهای تنظیم شوند که در هر بار عبور یک کشتی، احتمال مشخصی برای انفجار داشته باشند.
ساویتز گفت: «تمام هدف جنگ مینها، ایجاد دامنهای از ناشناختههاست.»
حملات پهپادی ایران واقعی هستند و سازمان بینالمللی دریانوردی اعلام کرده است که دستکم ۲۵ ملوان در این درگیری کشته شدهاند.
ندیمی گفت بررسی تصاویر نشان داده است که پهپادهای انفجاری سطحی به کشتیها خسارت وارد کردهاند. او گفت توانایی فرماندهی مرکزی آمریکا در مینروبی محدود است. اطمینانبخشیهای آمریکا نیز نتوانسته است شرکتهایی را که با هزینههای هنگفت بیمه مواجه هستند، بهطور گسترده برای عبور از تنگه ترغیب کند.
سالزبری گفت: «در شرایط عادی، میتوانستم سخنان سنتکام را حقیقت محض تلقی کنم، اما در دولت کنونی این اعتماد تضعیف شده است. این موضوع واقعاً تلاشهای آمریکا برای تقویت اعتماد را تضعیف میکند، زیرا شرکتهای کشتیرانی بینالمللی افراد بسیار باهوشی دارند که خطرات را ارزیابی میکنند و اگر آنها به آنچه دولت آمریکا میگوید باور نداشته باشند، مشکلاتی ایجاد میشود.»
بلچر خاطرنشان کرد که حملات پهپادی و موشکی ایران، با وجود تلاشهای دریایی آمریکا برای حفاظت از کشتیها، همچنان هر روز ادامه دارد.
او گفت اعضای اینترتانکو «بهشدت نگران پیامدهای این وضعیت برای خدمه کشتیها هستند».
وی افزود: «نگرانی اصلی، حفظ امنیت خدمه و جان افراد است و پس از آن، اطمینان از اینکه خود کشتیها نیز در امنیت باشند.»
با توجه به اینکه مذاکرات صلح نشانه چندانی از پیشرفت نشان نمیدهد، این صاحبان کشتیها هستند که باید خطرات را ارزیابی کنند و تصمیم بگیرند که آیا تلاش برای عبور از تنگه را انجام دهند یا نه.
هر عبور امن میتواند کشتیهای دیگر را نیز به دنبال کردن این مسیر ترغیب کند؛ اما در حالی که تبلیغات روزانه ایران ممکن است یک توهم باشد، همچنان میتواند نگرانی را در ذهن دریانوردان افزایش دهد.
اوفلاهرتی گفت: «هر مین دو کلاهک دارد. یکی کلاهک انفجاری است که بیشتر مردم به آن فکر میکنند.»
او افزود: «کلاهک دیگر، روانی است و میتوان کلاهک روانی را با انتشار یک بیانیه منفجر کرد؛ کافی است بذر ترس را در ذهنها بکارید.»
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
سنان محمود، لیزی پورتر، تیم استیکینگز / نشنال نیوز / ۲۰ نوامبر ۲۰۲۶
زمانی که حسن شکیر، رئیس دستگاه اطلاعاتی لبنان، در سپتامبر گذشته بر آغاز صدور گذرنامههای بیومتریک جدید در کنسولگری این کشور در دیترویت نظارت کرد، این اقدام به عنوان گامی دیرهنگام به سوی عصر دیجیتال برای دولت لبنان و شهروندانش مورد استقبال قرار گرفت.
اما گذار به گذرنامههای بیومتریک — که به دلیل بحران مالی لبنان سالها به تعویق افتاده بود — کارکرد دومی هم دارد که کمتر به آن پرداخته شده است: جلوگیری از اینکه عوامل ایرانی بتوانند از تاکتیکی چند ده ساله برای جابجایی مخفیانه در سراسر منطقه استفاده کنند.
مقامات امنیتی در عراق، لبنان و ایالات متحده به نشریه «دِ نشنال» گفتهاند که ماموران ایرانی بیش از ۲۰ سال است که با استفاده از گذرنامهها و اسناد هویتی صادر شده با نامهای ساختگی یا عاریهای، در خاورمیانه سفر میکنند تا نفوذ تهران را گسترش دهند و از گروههای شبهنظامی متحد خود پشتیبانی کنند.
به گفته مقاماتی که به دلیل حساسیت موضوع خواستند نامشان فاش نشود، برای بسیاری دیگر از ایرانیان — از جمله عوامل عملیاتی و اعضای خانوادههایشان — نیز در فضایی کاملاً محرمانه گذرنامههای رسمی صادر شده و به آنها تابعیت اعطا شده است؛ بهطوری که احکام اعطای تابعیت هرگز به اطلاع عموم نرسیده است.
اگرچه آمار دقیقی در دست نیست، اما تصور میشود صدها مورد از اسناد هویتی لبنانی و عراقی در اختیار اعضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران (IRGC) قرار گرفته باشد؛ اسنادی که یا از طریق جعل به دست آمدهاند و یا از مجاری قانونی اخذ شدهاند. این اسناد به عوامل ایرانی اجازه داده است تا هویت واقعی خود را پنهان کنند و بدون برانگیختن سوءظن، سفر کنند.
این رویه — که قدمت آن دستکم به دوران جنگ عراق بازمیگردد — اکنون بار دیگر در بحبوحه رویارویی منطقهای میان ایالات متحده و اسرائیل در یک سو، و ایران و متحدانش (بهویژه حزبالله و گروههای مسلح عراقی) در سوی دیگر، مورد توجه و بررسی قرار گرفته است. این افشاگریها پرده از «جنگ در سایه» میان ایران از یک سو، و موساد اسرائیل و سازمانهای اطلاعاتی غربی از سوی دیگر برمیدارد؛ رویاروییای که دهههاست خاورمیانه را درگیر خود کرده است. در لبنان، احکام تابعیت گاهی اوقات از بررسی عمومی پنهان نگه داشته شدهاند، از جمله یک تصمیم جنجالی در سال ۲۰۱۸ که تنها پس از فشارهای سیاسی علنی شد. در عراق، تابعیت از طریق رویههای اداری اعطا میشود که نتایج فردی آنها لزوماً به طور عمومی فاش نمیشود.
دیگر ایرانیان از طریق ازدواج تابعیت کسب کردند، زیرا ازدواج بین لبنانیها، عراقیها و ایرانیها به طور فزایندهای رایج شد و این امر به دلیل پیوندهای فرهنگی و مذهبی مشترک، به ویژه از زمان انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۹۷۹ که تا حدودی ریشه در جنوب و شرق لبنان داشت، امکانپذیر شد.
نقطه عطف
در این کشور کوچک چند مذهبی، معرفی گذرنامههای بیومتریک جدید لبنان که مدتها به تعویق افتاده بود، پس از برخورد یک موشک اسرائیلی به اتاق یک هتل در طبقه چهارم در منطقه روشه بیروت در ماه مارس و کشته شدن چندین مقام سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ساکن در آنجا، تسریع شد. اسنادی که در آوار پیدا شد نشان داد که آنها با استفاده از گذرنامههای لبنانی وارد شده بودند.
این شهروندان خیالی لبنانی ظاهراً اعضای نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بودند که مسئول عملیات خارج از کشور، از جمله حمایت از شبهنظامیان متحد، هستند. گذرنامههای لبنانی آنها بیومتریک نبود و این امر جعل آنها را آسانتر و احراز هویت آنها را بدون ردیابی مدارک رسمی پشت صدورشان، به طور بالقوه دشوارتر میکرد.
یک مقام امنیتی لبنانی گفت، پس از این ترورها، تغییر به گذرنامههای بیومتریک تسریع شد و سازمانهای امنیتی توافق کردند که گذرنامههای قدیمیتر را به تدریج حذف کنند. او به روزنامه نشنال گفت: «شما نمیتوانید سیستم بیومتریک را فریب دهید؛ این سیستم سابقه شما را دارد. کسانی که در روشه کشته شدند، مأموران ایرانی با گذرنامههای جعلی لبنانی بودند.»
حزبالله که با حمایت مأموران ایرانی در لبنان در اوایل دهه ۱۹۸۰ تأسیس شد، در سالهای اخیر به شدت تضعیف شده است و بسیاری از فرماندهان آن توسط ارتش اسرائیل کشته شدهاند، ارتشی که همچنان بخشهایی از جنوب لبنان را که قبلاً دژهای عملیات این گروه محسوب میشد، اشغال میکند.
منابع امنیتی میگویند سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به تدریج نقش خود را در تصمیمگیریهای حزبالله در سه سال گذشته، به ویژه در ماههای اخیر، گسترش داده و کنترل نسبی بر عملیات و جهتگیری استراتژیک این گروه به دست آورده است.
طبق گزارشها، شماری از مقامات ارشد اطلاعاتی و نظامی ایران پیش از کشته شدن در حملات اسرائیل، در کنار مقامات حزبالله حضور داشتند؛ از جمله فرمانده نیروی قدس، سرتیپ اسماعیل قاآنی. برخی دیگر نیز در کنار اعضای این گروه ترور شدند. همچنین تصور میشود که دیگر عوامل ایرانی در سراسر لبنان، بهویژه در مناطق جنوبی، مستقر شدهاند تا از این گروه شبهنظامی که اکنون در وضعیت دشواری به سر میبرد، پشتیبانی کنند.
ایالات متحده به منظور حفظ فشار بر حزبالله – در بحبوحه تلاشهای داخلی و بینالمللی برای وادار کردن این گروه به خلع سلاح – کارزاری را آغاز کرده است که هدف آن قطع پیوندهای چند دههای این گروه با تهران است؛ تهرانی که از بدو تأسیس حزبالله، تأمین مالی آن را بر عهده داشته است. این اقدام همچنین بخشی از راهبرد گستردهتر واشنگتن در رویارویی با ایران محسوب میشود که هدف آن تضعیف نظام حاکم در تهران از طریق قطع شبکه نیروهای نیابتی منطقهای آن است.
دولتهای خارجی، از جمله کشورهایی در منطقه خلیج فارس و اروپا، به دولت لبنان صراحتاً اعلام کرده بودند که دیگر گذرنامههای غیربیومتریک را نخواهند پذیرفت. رونمایی در دیترویت، بخشی از یک طرح بینالمللی گستردهتر برای راهاندازی سامانه بیومتریک در چندین سفارتخانه و کنسولگری لبنان بود.
این مقام امنیتی گفت: «راه دیگری وجود نداشت؛ گذرنامهها باید تغییر میکردند و حمله منطقه روشه یکی از نقاط عطف در این زمینه بود.»
تاکتیکهای جنگی
پنج منبع – شامل سه سیاستمدار (دو شیعه و یک سنی) و دو مقام امنیتی – به نشریه «نشنال» گفتند که در سالهای پس از تهاجم سال ۲۰۰۳ به رهبری ایالات متحده به عراق، به عوامل سپاه پاسداران و حزبالله، مدارک شناسایی عراقی داده شده بود. به گفته این منابع، این مدارک به آنها اجازه میداد آزادانه در سراسر عراق تردد کنند و در سازماندهی گروههای مسلح شیعه مشارکت داشته باشند.
یک افسر اطلاعاتی بازنشسته اظهار داشت که این رویه عمدتاً بین سالهای ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۸ رواج داشت و اسناد عراقی در اختیار افراد خاصی قرار میگرفت که وظیفهشان آموزش و سازماندهی شبهنظامیان بود.
این افسر که تا سال ۲۰۱۶ خدمت میکرد، تخمین زد که تعداد این موارد «به جای هزاران مورد، در حد دهها مورد» بوده است. او تأیید کرد که «چندین ایرانیِ مرتبط با نیروی قدس در عراق، از گذرنامهها یا مدارک هویتی عراقی استفاده میکردند» و «برای تردد آزادانه در عراق به این اسناد نیاز داشتند.»
این افشاگریها نمایی از نحوه فعالیت شبکههای وابسته به ایران در سالهای پرآشوب پس از سقوط صدام حسین به دست میدهند؛ دورانی که خشونتهای فرقهای شدت گرفت و در آن، افراطگرایان سنی و گروههای مسلح شیعه در برابر نیروهای ایالات متحده در عراق صفآرایی کردند.
یکی از سیاستمداران گفت: «تهدید جنگ فرقهای نه تنها برای جامعه شیعیان، بلکه برای دموکراسی نوپای آن زمان، یک تهدید وجودی محسوب میشد؛ از این رو، تمام احزاب شیعه توافق کردند که در برابر این تهدید بایستند.» «نقش ایران از همان روزهای نخست، با اعزام مشاور و ارائه تسلیحات، آموزش و کمکهای مالی، نقشی حیاتی بود.»
این سیاستمدار افزود که ایران سرمایهگذاری کلانی روی شبهنظامیان جدیدی انجام داد که در آن زمان با عنوان «گروههای ویژه» شناخته میشدند. به گفته او، به برخی از این مشاوران ایرانی، مدارک شناسایی عراقی داده شده بود؛ مدارکی که لزوماً گذرنامه نبودند. گروههای همسو با تهران، امروزه نیز همچنان جناحی بسیار بانفوذ در عراق محسوب میشوند.
این مقام اطلاعاتی گفت که استفاده از اسناد هویتی عراقی تنها به شهروندان ایرانی محدود نمیشد. او افزود که فرماندهان ارشد حزبالله لبنان نیز — که در آموزش شبهنظامیان عراقی و سازماندهی حملات علیه نیروهای آمریکایی مشارکت داشتند — مدارک عراقی دریافت کرده بودند.
یکی از این افراد، «علی موسی دقوق» از اعضای حزبالله بود که در سال ۲۰۰۵ وارد عراق شد و با گروه مسلح «عصائب اهلالحق» — که تحت حمایت ایران است — همکاری میکرد. او در سال ۲۰۰۷ طراح حملهای به یک مرکز فرماندهی استانی در کربلا بود؛ حملهای که منجر به کشته شدن یک سرباز آمریکایی و ربوده شدن چهار سرباز دیگر شد که همگی آنها بعداً اعدام شدند.
متیو لویت، تحلیلگر پیشین افبیآی (FBI) و مقام سابق وزارت خزانهداری آمریکا، یادآور شد که هنگام دستگیری علی موسی دقوق در سال ۲۰۰۷، دو نوع کارت شناسایی عراقی همراه او پیدا شد. او بعدها آزاد شد و به لبنان بازگشت، اما در ماه ژوئن سال جاری در جریان یک حمله اسرائیلی کشته شد.
مورد دیگری که در آن احتمال داشتن هویت دوگانه مطرح است، مربوط به «امیر دیانت»، تاجر ایرانی است که دادستانهای آمریکایی او را مرتبط با «نیروی قدس» معرفی کردهاند. به گفته دادستانها، او در سال ۲۰۲۰ گذرنامهای عراقی با نام مستعار «امیر عبدالعزیز جعفر» و تاریخ تولدی متفاوت در اختیار داشته است. وزارت خزانهداری آمریکا در همان سال او را تحریم کرد.
چگونگی جعل گذرنامه
متیو لویت، نویسنده کتاب «حزبالله: رد پای جهانی حزبالله لبنان»، در گفتگو با نشریه «نشنال» اظهار داشت که استفاده ایرانیان از گذرنامههای عراقی «مشکلی بسیار جدی» است. او افزود که «نفوذ» عوامل وابسته به ایران در بخشهایی از دولت عراق به این معناست که توانایی آنها در دریافت اسناد هویتی عراقی «نباید باعث تعجب کسی شود».
این مقام اطلاعاتی عراق گفت که پس از تهاجم سال ۲۰۰۳، روشهای دستیابی به این اسناد متفاوت بوده است. در برخی موارد، همچون نمونه لبنان، ممکن است این مدارک با اطلاع مقامات دولتی — بهویژه در وزارت کشور که شبهنظامیانِ هوادار ایران در آن نفوذ داشتند — صادر شده باشند. در موارد دیگر، خودِ این شبهنظامیان مدارک را مستقیماً ارائه کرده یا آنها را در ایران جعل کردهاند.
استفاده از اسناد عراقی توسط شهروندان ایرانی، آنطور که گزارش شده، تنها به عوامل سپاه پاسداران محدود نمیشد. مقامات عراقی در سال ۲۰۲۴ گذرنامهها و تابعیت چندین چهرهی مخالفِ کُردِ ایرانی را نیز لغو کردند؛ موضوعی که این پرسش را پیش کشید که آنها چگونه توانستهاند به اسناد عراقی دست یابند.
در لبنان نیز، این معضل فراتر از افرادِ مظنون به همکاری با ایران بود. به گفتهی یک مقام امنیتی لبنانی، مشخص شد برخی از فلسطینیها و سوریهایی که به اتهام جرایم دیگر دستگیر شده بودند، گذرنامههایی در اختیار داشتند که «صددرصد اصل» بود، اما هیچگونه سابقهای از آنها در سامانه ثبت نشده بود.
این مقام امنیتی گفت: «انگار آنها به دستهای از گذرنامههای اصل دسترسی داشتهاند که هرگز ثبت نشدهاند. این موضوع اکنون تحت بررسی است.» وی افزود که بحران مالی لبنان مقامات این کشور را ناچار کرده است تا با استفاده از موجودیهای باقیمانده، صدور گذرنامههای غیربیومتریک را بیش از مدتزمانِ برنامهریزیشده ادامه دهند.
آقای لویت میگوید افرادی که دارای تابعیت مضاعف هستند و با سپاه پاسداران ارتباط دارند، گاهی از گذرنامههای اصلیِ کشورهای غربی استفاده میکنند تا از زیر ذرهبینِ نهادهای نظارتی دور بمانند. او توضیح داد: «ممکن است مأموران امنیتی به دنبال شناسایی ایرانیها یا لبنانیها باشند، اما اتباعِ کشورهای متحدِ نزدیک، لزوماً با همان سطح از سختگیری و بررسی مواجه نمیشوند.»
«معمولاً - چه از سوی ایران و چه از سوی گروههای نیابتیاش (که حزبالله لبنان نیز بارها چنین کاری کرده است) - افراد گذرنامه دوم خود را گم میکنند (یا ادعا میکنند که گم شده است) و سپس درخواست صدور گذرنامهی جدیدی میدهند. بدین ترتیب، آنها گذرنامهای «پاک» در اختیار خواهند داشت که فاقد هرگونه مُهرِ ایران، لبنان یا دیگر کشورهای خاورمیانه است.»
به گفتهی آقای لویت، میتوان یک گذرنامهی اصلیِ غیرایرانی را با سایر اسناد جعلی ترکیب کرد. او گفت: «ممکن است فرد با یک گذرنامهی واقعیِ غیرایرانی سفر کند، اما برای اجارهی یک انبار یا خودرو، از گواهینامهی رانندگی جعلی یا مدارک ساختگیِ دیگری استفاده نماید. ما موارد بسیاری از این دست را در عراق و جاهای دیگر مشاهده کردهایم؛ در واقع، این پدیدهای است که در سراسر جهان دیده میشود.»
آقای لویت خاطرنشان کرد که برخی از ایرانیانی که هنگام سفر با اسناد جعلی شناسایی شدند، نه عوامل وابسته به سپاه پاسداران، بلکه مهاجرانی بودند که به دلایل اقتصادی یا سیاسی کشور را ترک کرده بودند. او افزود: «این افراد ممکن است باعث ایجاد نگرانیها یا هشدارهای امنیتی شده باشند، اما ماجرا صرفاً در همین حد بوده است.» چگونه میتوان جلوی آن را گرفت
از اول اکتبر، گذرنامههای غیربیومتریک لبنان برای سفر فاقد اعتبار شدند و سیستم جدید ثبت اثر انگشت این کشور در سراسر جهان، از آمریکای شمالی گرفته تا اروپا و منطقه خلیج [فارس]، گسترش یافت. وزارت امور خارجه لبنان با اشاره به خطرات جعل اسناد، اعلام کرد که این تغییر در راستای استانداردهای بینالمللی، «کیفیت و امنیت خدمات کنسولی را ارتقا خواهد داد».
یک مقام امنیتی دیگر لبنانی گفت: «این موضوع در محافل امنیتی بسیار حساس است.» وی افزود: «گذار به گذرنامههای کاملاً بیومتریک بدین معناست که گذرنامههای [غیربیومتریک] صادر شده در گذشته، دیگر قابل استفاده نخواهند بود.» او ادامه داد: «تعیین دقیق ابعاد این مسئله دشوار است، اما قطعاً افرادی با ملیتهای دیگر، از جمله یمنیها و عراقیها نیز در میان آنها حضور داشتهاند.»
حمله به منطقه «روشه» در ماه مارس، نخستین باری بود که ارتش اسرائیل در جریان جنگ سال ۲۰۲۶، به داخل محدوده شهری بیروت حمله میکرد. ارتش اسرائیل هویت کشتهشدگان را چنین اعلام کرد: مجید حسنی، علیرضا بیازار و احمد رسولی (از فرماندهان سپاه پاسداران)، حسن احمدلو (عامل اطلاعاتی) و ابومحمد علی (نماینده حزبالله).
ایران اعلام کرد که شش نفر کشته شدهاند و از آنها با عنوان «دیپلمات» یاد کرد. این حمله چند روز پس از آن صورت گرفت که دولت لبنان فعالیتهای نظامی حزبالله را ممنوع کرده و دستور اخراج تمامی ایرانیانِ مرتبط با سپاه پاسداران از خاک لبنان را صادر کرده بود.
در اقدامی سختگیرانهتر، مأمورانی که گمان میرفت با حزبالله ارتباط دارند، از وظایف خود در فرودگاه بیروت کنار گذاشته شدند. بنا بر گزارشها، این اقدام به درخواست ایالات متحده و به عنوان شرطی برای جلوگیری از حملات اسرائیل به فرودگاه صورت گرفته است.
در عراق، برخی مقامات اذعان دارند که صدور گذرنامه برای افرادِ مرتبط با سپاه پاسداران میتواند پیامدهای سنگینی برای کشورشان، بهویژه در روابط بغداد با شرکای غربی، به همراه داشته باشد. با این حال، توانایی آنها برای پایان دادن به این رویه محدود است.
آقای لویت گفت: «به گمانم این از آن دست مسائلی است که مقامات احتمالاً بهصورت محرمانه و با همکاری نزدیک با شرکای بینالمللی، در تلاش برای رسیدگی به آن هستند.»
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
بنیامینو ایردی / فارن پالیسی / ۲۰ نوامبر ۲۰۲۶
به محض برنامهریزی برای نشست سهجانبه در شنژن چین، تحلیلگران شروع به مقایسه آن با کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵ کردند. جای تعجب نیست که این روایت بهویژه از سوی مسکو تقویت شد؛ جایی که نشست «سه قدرت بزرگ» (بریتانیا، شوروی و ایالات متحده) نماد تثبیت سلطه شوروی بر نیمی از اروپا محسوب میشود. پیوتر تولستوی، رئیس کمیته امور خارجی پارلمان روسیه، این نشست را یک «یالتای جدید» خواند. الکساندر دوگین، نظریهپرداز ملیگرای افراطی، این دیدار را «عمیقاً نمادین» دانست و کرملین نیز با افتخار اعلام کرد که «اهمیت و جنبه نمادین این دیدار را نمیتوان بیش از حد برآورد کرد.»
حق با کرملین بود؛ دستکم از این جهت که نشست این هفته، عملاً دستاورد دیگری جز همین نمادگرایی نداشت. «بیانیه مشترک به سوی صلح» که به امضای دونالد ترامپ (رئیسجمهور آمریکا)، شی جینپینگ (رئیسجمهور چین) و ولادیمیر پوتین (رئیسجمهور روسیه) رسید، عملاً حاوی هیچ نکته خاصی نیست. این بیانیه وعده اصلاح سازمان ملل را بدون ارائه جزئیات میدهد، از ارسال سوخت در آینده سخن میگوید (بدون تعیین حجم یا مهلت زمانی)، و به گفتوگو درباره خطرات هستهای اشاره میکند، بیآنکه مسیر روشنی برای پیشبرد آن ترسیم کرده باشد. صریحترین بخش این بیانیه، هشداری به دیوان کیفری بینالمللی است تا از حدود صلاحیت قضایی خود سوءاستفاده نکند.
هیچیک از این موارد تعجبآور نیست. ابهام در موضوع کنترل تسلیحات، بازتابدهنده بیعلاقگی چین به این مسئله است؛ آن هم در شرایطی که این کشور بهسرعت در حال توسعه نیروهای هستهای خود است. نامی از اوکراین به میان نیامده، زیرا روسیه بارها روشن کرده است که تنها در صورتی حاضر به صلح در اروپا خواهد بود که تمام خواستههای حداکثریاش برآورده شود. ایران نیز در دستور کار جایی نداشت؛ هم به دلیل حمایت روسیه و چین از تهران، و هم به این خاطر که جنگ برای ترامپ به بنبستی شرمآور تبدیل شده است.
مقایسه نشست شنژن با «یالتا»
اما محتوا بههیچوجه هدف اصلی نبود. صرفِ تصویرِ نشستنِ این سه رهبر در کنار یکدیگر، به این اجلاس اهمیت بخشید؛ و باعث شد پایتختهایی از تایپه گرفته تا کییف و توکیو نگران شوند که مبادا این سه نفر، بدون در نظر گرفتن منافع آنها، به توافقی پنهانی دست یافته باشند. برای درک معنای واقعی نشست دیروز، مقایسه آن با «یالتا» میتواند مفید باشد؛ البته عمدتاً به دلیل تفاوتهایی که این مقایسه آشکار میسازد.
نخستین تفاوت، جایگاه و وزنِ بهمراتب کمترِ سه رهبرِ حاضر در نشست شنژن است. «سه قدرت بزرگ» (Big Three) در یالتا به عنوان پیروزمندانی گرد هم آمدند که جنگی ویرانگر را پشت سر گذاشته بودند؛ جنگی که بخشهای وسیعی از اروپا و آسیا را به ویرانه تبدیل کرده بود. تصمیماتی که آنها در یالتا — و چند ماه بعد در کنفرانس پوتسدام — اتخاذ کردند، مرزبندیهایی را ترسیم کرد که بیش از چهار دهه دوام آورد. اما سه رهبری که در «شنژن» دیدار کردند، هر یک به شیوه خود ضعیف هستند و همگی به چنین فرصتی برای عکس گرفتن نیاز داشتند تا تصویری از قدرت را به نمایش بگذارند که در واقعیت، بهطور کامل از آن برخوردار نیستند.
چین به نشست یالتا دعوت نشد، چرا که خودِ چین در واقع بخشی از «غنایم» یا موضوعِ مذاکرات بود: فرانکلین دی. روزولت، رئیسجمهور ایالات متحده، و ژوزف استالین، رهبر شوروی، بدون مشورت با چیانگ کایشک — رهبر جمهوری چین — بر سرِ حقوق شوروی در راهآهن منچوری و بنادر «دایرن» (Dairen) و «پورت آرتور» به توافق رسیدند.
هشتاد و یک سال بعد، یک چین متفاوت میزبان این نشست بود. مکان برگزاری با دقت انتخاب شده بود: در سال ۱۹۸۰، زمانی که شنژن به نخستین منطقه ویژه اقتصادی چین تبدیل شد، شهرکی کوچک در آنسوی مرزِ هنگکنگ بود؛ اما امروز به یکی از کانونهای پیشرو در فناوری و تولید صنعتی در جهان بدل شده است. با این حال، روند صعودی که شنژن نماد آن است، اکنون رو به کندی نهاده است. صندوق بینالمللی پول (IMF) پیشبینی میکند که رشد اقتصادی چین در سال جاری به ۴.۵ درصد و در سال ۲۰۲۷ به ۴ درصد کاهش یابد؛ چرا که ضعف تقاضای داخلی و بحران در بخش املاک و مستغلات، بر اقتصاد این کشور سنگینی میکند. همچنین، روند نزولی جمعیت باعث خواهد شد که تا سال ۲۱۰۰، جمعیت این کشور ۷۸۶ میلیون نفر کاهش یابد. این نشست پرزرقوبرق، در واقع تلاشی بود برای منحرف کردن توجه جهانیان از تغییرِ مسیرِ حرکتِ چین.
برای پوتین، این نشست دستاوردِ حیثیتیِ بهمراتب بزرگتری به شمار میرفت، بهویژه آنکه روسیه — با هر معیار مادی که سنجیده شود — در جایگاهی بسیار پایینتر و در سطحی بهمراتب کوچکتر قرار دارد. صندوق بینالمللی پول پیشبینی میکند که تولید ناخالص داخلی (GDP) ایالات متحده در سال ۲۰۲۶ به ۳۲.۶ تریلیون دلار و GDP چین به ۲۱.۵ تریلیون دلار برسد؛ در حالی که رقم مربوط به روسیه تنها حدود ۲.۷ تریلیون دلار است — یعنی تقریباً معادل حجم اقتصاد ایتالیا. هزینههای نظامی نیز گویای همین واقعیت است. در سال ۲۰۲۵، ایالات متحده ۹۵۴ میلیارد دلار، چین حدود ۳۳۶ میلیارد دلار و روسیه ۱۹۰ میلیارد دلار هزینه کردند. کشورهای اروپایی عضو ناتو در مجموع ۵۵۹ میلیارد دلار هزینه کردند که تقریباً سه برابرِ رقمِ هزینه شده توسط روسیه است.
بنابراین، جایگاه پوتین در شنژن، حاصلِ نزدیک به دو دهه تهاجمگریِ فزاینده و حسابشده بود. گرجستان، کریمه، سوریه، تهاجمهای سالهای ۲۰۱۴ و ۲۰۲۲ به اوکراین، و حملات ترکیبی (هیبریدی) کنونی در سراسر اروپا، همگی زنجیرهای از اقداماتی هستند که بر پایه یک قمار واحد بنا شدهاند. مسکو انفعال اروپا را به «جایگاه و منزلت» برای خود تبدیل کرده و کمبودِ وزنِ اقتصادی و نظامیاش را با تمایلی به استفاده از زور جبران کرده است؛ تمایلی که هیچیک از رقبایش آن را ندارند.
این قمار نتیجه داد، زیرا اروپا ترجیح داد پیامدهای آن را نادیده بگیرد. آلمان در برابر تهاجم روسیه به کریمه و منطقه دونباس در سال ۲۰۱۴ بیتفاوت ماند و پروژه «نورد استریم ۲» را پیش برد؛ اقدامی که وابستگی انرژیِ این قاره به مسکو را بیش از پیش تثبیت کرد. از سال ۲۰۲۲ نیز، اروپا هزینه دفاع اوکراین را تأمین کرده، اما هرگز عزم راسخی برای تضمین پیروزی کییف از خود نشان نداده است. واشنگتن نیز در تشویق پوتین سهم داشته است؛ از «خط قرمز» بیاثرِ باراک اوباما، رئیسجمهور پیشین، در سوریه در سال ۲۰۱۳ گرفته تا اقدام ترامپ در کاهش تحریمهای مسکو و اعطای جایگاهی در میان قدرتهای بزرگ به آن، آن هم پیش از هرگونه حلوفصلِ جنگ اوکراین.
برای ترامپ، این نشست فرصتی مغتنم برای رهایی از یک رشته ناکامیها بود. در سوم نوامبر، دموکراتها کنترل مجلس نمایندگان و سنا را به دست گرفتند و برای نخستین بار پس از چندین نسل، در بسیاری از پایگاههای سنتی جمهوریخواهان پیروز شدند. حمله ناموفق به ایران نیز در این تنبیه انتخاباتی نقش داشت، بهویژه از طریق تأثیری که بر قیمت بنزین گذاشت.
به این نکته نیز باید افزود که ترامپ هرگز تحسین خود را نسبت به رهبرانی که بدون قواعد دموکراتیک حکومت میکنند، پنهان نکرده است. نشستن بر سر یک میز با دو تن از این رهبران — همراه با تمام تشریفاتی که به همراه داشت — برای رئیسجمهوری که با کنگرهای متخاصم روبروست و در آن سال دستاورد خارجی قابلتوجهی در کارنامه نداشته، بسیار ارزشمند بود.
او در آغاز این دیدار به خبرنگاران گفت: «این یک پیروزی بزرگ برای ماست.»
تفاوت بنیادین فضای کنونی با سال ۱۹۴۵
فضای راهبردیِ کنونی تفاوت بنیادینی با سال ۱۹۴۵ دارد. رهبرانی که در آن زمان گرد هم آمدند، به دنبال تثبیتِ وضع موجودی بودند که از دل جنگ بیرون آمده بود؛ وضعیتی که همگی آن را پذیرفتنی میدانستند. در مقابل، سه قدرتی که در شنژن دیدار کردند، هر یک به شیوه خود، اساساً خواهان تغییر نظم موجود هستند. چین چشم به تایوان دوخته و در پی آن است که رهبری فناوری را از ایالات متحده برباید. روسیه درگیر جنگی در اروپا است و رابطهاش با پکن هر سال نامتوازنتر میشود. ایالات متحده نیز در حالی که در باتلاقِ [مسئله] ایران گرفتار شده، مشغول بازنگری در اتحادها و سیاستهای تجاری خود است. آتشبس تجاری میان آمریکا و چین در ماه ژانویه به پایان میرسد و ماجرای جنجالی شرکت «انویدیا» (Nvidia) نشان میدهد که دامنه رقابتهای فناوری تا چه حد گسترش یافته است. هر سه طرف در حال حرکت در محیطی راهبردی و متغیر هستند؛ محیطی که هر یک از آنها آن را همچون ایستگاهی میانی برای تقویت جایگاه خود میبیند.
سومین و عمیقترین تفاوت، در غیاب اروپا به وضوح نمایان است. در کنفرانس یالتا، اروپا در میان پیروزمندان جنگ جای داشت. البته فرانسه — که چهار سال را تحت اشغال آلمان و حکومت «ویشی» (رژیم همکار با اشغالگران) سپری کرده بود — به این نشست دعوت نشد. برای لهستان و بخش بزرگی از اروپای مرکزی، این کنفرانس یادآور توافقی است که به بهای تضییع منافع آنها تحمیل شد. با این حال، وینستون چرچیل، نخستوزیر بریتانیا، به نمایندگی از قدرتی اروپایی سخن میگفت که از سال ۱۹۳۹ در جنگ حضور داشت؛ و نظمی که او در طراحیاش نقش داشت — از اشغال آلمان در دوران پس از جنگ گرفته تا تأسیس سازمان ملل متحد — نظمی بود که آزادی را در کانون خود جای داده بود.
در شهر شنژن، هیچ رهبر اروپایی حضور نداشت؛ واقعیتی که پیامدِ آشکارِ دههها افول راهبردی [اروپا] است. این نشست در حاشیه اجلاس «همکاری اقتصادی آسیا-اقیانوسیه» (APEC) برگزار شد؛ مجمعی متشکل از ۲۱ اقتصادِ حاشیه اقیانوس آرام که هیچیک از کشورهای عضو اتحادیه اروپا در آن عضویتی ندارند.
در واقع، هر یک از این سه رهبرِ حاضر در پای میز، به شیوههای گوناگون، در جهت تضعیف اروپا عمل میکنند. چین این کار را از طریق تجارت پیش میبرد: در سال ۲۰۲۵، اتحادیه اروپا در مبادلات تجاری با چین با کسری ۳۵۹.۸ میلیارد یورویی مواجه بود. بخش عمدهای از این واردات را ماشینآلات مکانیکی، تجهیزات الکتریکی و ابزارآلات تشکیل میدادند؛ یعنی همان هسته صنعتی که اروپا میکوشد از آن محافظت کند.
روسیه این کار را از طریق زور انجام میدهد: جنگ آن علیه اوکراین در پنجمین سال خود است و کارزار ترکیبی آن شامل خرابکاری، حملات پهپادی، انتشار اطلاعات نادرست و ارعاب اکنون به عمق خاک اتحادیه اروپا رسیده است.
ایالات متحده این کار را از طریق تحقیر ایدئولوژیک انجام میدهد، که در سخنرانی معاون رئیس جمهور جی. دی. ونس در کنفرانس امنیتی مونیخ ۲۰۲۵ و با یک استراتژی امنیت ملی که نسبت به «حذف تمدنی» اروپا هشدار داد و واشنگتن را به حمایت از احزاب «میهنپرست» (بخوانید: راست افراطی) در این قاره، علاوه بر تعرفههای کالاهای اروپایی در سطوحی که در روابط فراآتلانتیک پس از جنگ دیده نشده بود، متعهد کرد، کاملاً آشکار شد.
موضع ضد اروپایی، تنها مخرج مشترک شنژن
این موضع واقعاً ضد اروپایی تنها مخرج مشترک واقعی در شنژن بود ـــ خصومتی که مطمئناً از ضعف اروپا ناشی میشد، اما حتی بیشتر از آن، از یک ایدئولوژی مشترک قدرت ناشی میشد. یالتا جلسهای از قهرمانان جهانبینیهای مختلف بود. روزولت و چرچیل مظهر دموکراسیهای لیبرالی بودند که در آستانه شکست نازیسم بودند. استالین مظهر یک دولت انقلابی با دیدگاهی رقیب نسبت به نظم سیاسی و اقتصادی و در نهایت نسبت به خود بشریت بود. ظرف سه سال، این واگرایی ایدئولوژیک به جنگ سرد تبدیل شد. یالتا با وجود تمام اثرات نامطلوبش بر ملتهای گرفتار در جبهه شوروی، هنوز نمادی از عملگرایی در یک شکاف ایدئولوژیک است.
شنژن دقیقاً برعکس بود. این سه رهبر فاقد منافع متضاد نیستند. واشنگتن پکن را در یک چارچوب کنترل تسلیحات سهجانبه میخواهد که وزارت امور خارجه چین آن را «نه منصفانه، معقول و نه واقعبینانه» مینامد. ایالات متحده در جنگ با ایران است و اختلال در کشتیرانی از طریق تنگه هرمز به منابع انرژی چین آسیب میرساند. روسیه و چین از متحدان استراتژیک فاصله زیادی دارند و پروتکل دیپلماتیک در شنزن نشان داد که رابطه آنها چقدر نابرابر شده است.
اما در مورد سوالی که در یالتا مطرح شد ـــ یعنی اینکه چگونه قدرت باید محدود و مشروعیت یابد ـــ سه رهبر در شنزن به یکدیگر نزدیکتر از هر یک از آنها به تقریباً هر رهبر دیگری در سراسر جهان هستند. هر سه نفر حاکمیت را حق کشورهای قوی برای اقدام بدون محدودیت خارجی میدانند. هر سه، جهان را بر اساس حوزههای نفوذ میبینند و توافقهای دوجانبه را بر قوانین چندجانبه ترجیح میدهند. در نهایت، هر سه کشور، کنترل و توازن قوا، دادگاههای مستقل و مطبوعات آزاد را به عنوان مزاحم و مانع در داخل و خارج از کشور میدانند. نکته قابل توجه این است که یکی از چهار نکته اعلامیه آنها ـــ و تنها نکتهای که کلیشهای و بیروح نبود ـــ از مصونیت مقامات دولتی دفاع میکند و به دادگاه کیفری بینالمللی در مورد سوءاستفاده از صلاحیت خود هشدار میدهد.
از این نظر، هر سه کشور به معنای واقعی کلمه ضدغرب هستند. برای شی و پوتین، رد ایده اساسی غرب، یک دکترین دیرینه است، اما ایالات متحده ـــ کشوری که زمانی غرب را تعریف و از آن دفاع میکرد ـــ اکنون تا حد زیادی همین تمایل را دارد.
جهان از سال ۱۹۴۵ به این شکل تغییر کرده است. در یالتا، مخالفان ایدئولوژیک بر سر توازن قدرت مذاکره کردند. در شنژن، سه رهبر با جهانبینی مشترک اما منافع رقابتی، امور جهان را مورد بحث قرار دادند و به جای محتوا، نمادگرایی تولید کردند. دو ابرقدرت و همدست روسی آنها در حبابی بودند که نه غرب و نه هیچ کس دیگری در اتاق نمایندهای نداشت.
با وجود تمام فقدان محتوا، این میتواند مهمترین نتیجهی این اجلاس باشد: اگر آنچه این هفته دیدیم، حاکی از یک تغییر جهت پایدار در ایالات متحده باشد، میراث این اجلاس میتواند بسیار بزرگتر از آن چیزی باشد که مشتاقانه با آن مقایسه میشد.
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
سنا نور حق / سیانان
روز جمعه، دهها هزار جوان به خیابانهای اروپا آمدند؛ اقدامی که در قالب یک روز کنشگری بینالمللی و سازماندهیشده توسط جوانان، در بیش از ۲۵ کشور صورت گرفت.
گروههای دانشآموزی و دانشجویی در بریتانیا، فرانسه، اسپانیا، ایتالیا و دیگر کشورها، در اعتراض به هزینههای سرسامآور زندگی، افزایش شهریههای تحصیلی، کمبود بودجه در نظامهای آموزشی، و آنچه «همدستی رهبران در جنگ اسرائیل در غزه» میدانند، دست به اعتراض و ترک کلاسهای درس زدند.
از دیگر دلایل نارضایتی که موجب اعتراضات «نسل زد» (Gen-Z) در پاییز امسال شده است، میتوان به نرخ بالای بیکاری، بحران اقلیمی، و نگرانی از ناتوانی دولتها در ایمنسازی آینده در برابر هوش مصنوعیِ بدون نظارت اشاره کرد.
در ادامه، آنچه باید بدانید آمده است.
اعتراضات در کجا برگزار میشوند؟
جوانان معترض در میدانهای مرکزی و پایتختهای سراسر این قاره گرد هم آمدند.
در شمال ایتالیا، معترضان «پیازا دل دوئومو» (میدان کلیسای جامع) در میلان را به تصرف خود درآوردند. در نقاط دیگر، گروههای مختلف دانشجویی و دانشآموزی به سمت «میدان پارلمان» در لندن — در قلب پایتخت بریتانیا — راهپیمایی کردند.
همچنین، دانشآموزان و دانشجویان در شهر کلن در غرب آلمان و شهرهای مختلف ایتالیا دست به تجمع زدند. در شهرهای رم، جنوا، بولونیا و میلان، معترضان خواستار توقف تسلیح مجدد و سرمایهگذاری بیشتر در خدمات عمومی شدند. به گفتهی گروه «دانشجویان سوسیالیست» (Socialist Students) — یکی از گروههای شرکتکننده — تنها در بریتانیا، انتظار میرفت دانشآموزان و دانشجویان بیش از ۳۵۰ مدرسه، کالج و دانشگاه در این اعتراضات شرکت کنند.
مائوریتزیو لاندینی، رئیس «سیجیآیال» (CGIL) — بزرگترین اتحادیه کارگری ایتالیا — مدعی شد که بیش از یک میلیون نفر در اعتراضات این کشور شرکت کردهاند؛ هرچند این آمار بهطور مستقل قابل تأیید نیست.
به گزارش رویترز، لاندینی گفت: «امروز روز بسیار مهمی است، زیرا جوانان نه تنها در ایتالیا، بلکه در سراسر اروپا به خیابانها آمدهاند.» او افزود: «مطالبه برای تغییر رو به افزایش است.»

تظاهرات جوانان در میلان ایتالیا
پیش از برگزاری تظاهرات در «میدان پارلمان»، پلیس متروپولیتن لندن اعلام کرد که با سازماندهندگان این رویداد «در ارتباط بوده است.» سخنگوی پلیس در بیانیهای گفت: «ما همچنان به حق قانونی مردم برای اعتراض و آزادی بیان متعهد هستیم، اما اگر رفتاری از مرز جرم عبور کند، اقدامات قاطعی برای حفظ قانون انجام خواهیم داد.»
نگرانیهای اصلی چیست؟
در طول سال گذشته، اعتراضات ضد دولتی نسل Z بخشهایی از اروپا، جنوب جهان و قاره آمریکا را در بر گرفته است. خواستههای آنها اغلب با افزایش جنبشها تکامل یافته است.
نسل جوانی که نوجوانیاش با همهگیری کووید-۱۹، تغییرات اقلیمی و جنگ در اوکراین، غزه، سودان و ایران مشخص شده است، اکنون نگران است که رهبران جهان با محدود کردن بودجه خدمات عمومی به نفع افزایش هزینههای نظامی، آینده آنها را به خطر میاندازند. روز جمعه، معترضان در آلمان، ایتالیا و بریتانیا نگرانی خود را در مورد خدمت سربازی اجباری، افزایش هزینههای نظامی و کمبود بودجه خدمات عمومی ابراز کردند.
آدام پاول-دیویس، رئیس ملی دانشجویان سوسیالیست، در بیانیهای گفت: «جوانان ساکت نخواهند نشست در حالی که مدارس، کالجها و دانشگاههای ما کاهش مییابند و میلیاردها دلار برای جنگ اختصاص داده میشود. برای آینده ما بجنگید، نه برای جنگهای آنها.»
در رم، پایتخت ایتالیا، معترضان شعارهایی سر دادند و مجموعهای از شعارها از جمله «پول برای مدارس، نه جنگ» و «ما میخواهیم بدون هزینههای بالای زندگی زندگی کنیم» را در دست داشتند.
یکی دیگر از فعالان اصلی، جورجیو ایرائودو از اتحادیه CGIL ایتالیا، روز جهانی اقدام را «روزی زیبا» توصیف کرد که در آن دانشآموزان، کارگران و بازنشستگان گرد هم آمدند تا به جنگ و تجدید تسلیحات نه بگویند.
ائتلاف توقف جنگ بریتانیا، یک گروه مدافع ضد جنگ، درخواستها برای افزایش دستمزدها و افزایش هزینههای مراقبتهای بهداشتی را تکرار کرد و آنچه را که آنها «تجدید تسلیحات گسترده» قانونگذاران و «همدستی با نسلکشی اسرائیل» میدانستند، محکوم کرد.
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
گزارشهای منتشرشده در شبکههای اجتماعی و برخی رسانههای ایران از صف طولانی کامیونهایی حکایت دارند که در مسیر انتقال مواد اولیه از چین به ایران، در گذرگاه یلمه در مرز قزاقستان و ازبکستان گرفتار شدهاند.
پایگاه خبری اعتمادآنلاین جمعه ۲۹ آبان شمار کامیونهای ایرانی حامل مواد اولیه در این مسیر را هزاران دستگاه اعلام کرد و نوشت ترافیک در گذرگاه مرزی یلمه سنگین است.
بر اساس این گزارش، در پی محاصره دریایی جمهوری اسلامی، این کامیونها بار خود را از راه آسیای میانه و از طریق مرز ترکمنستان به ایران میرسانند.
رسانه ازبکستانی «پادروبنو» جمعه ۲۹ آبان از توقف حدود ۹۹۰ کامیون خبر داد و افزایش انتقال کالا از چین به ازبکستان و سایر کشورهای آسیای مرکزی و همچنین حمل کالا از روسیه و بلاروس را از عوامل تشدید ترافیک معرفی کرد.
کمیته گمرک ازبکستان نیز این وضعیت ترافیکی را تایید کرد و در بیانیهای نوشت ویدیوهای ترافیک سنگین مربوط به چند روز پیش بوده و بر اساس آمار رسمی قزاقستان، تا ساعت ۹ صبح جمعه تنها ۱۰۰ کامیون در این گذرگاه در صف انتظار قرار داشتهاند.
پیشتر خبرگزاری قزاقستانی «کازاینفورم»، نیز ۲۲ آبان گزارش داده بود که به گفته رانندگان، طول صف کامیونها به ۴۰ کیلومتر رسیده و عبور از مرز چندین روز طول میکشد.
بابک زنجانی، از محکومان پرونده فساد نفتی در ایران و بازرگان تحریمشده که با پروژههای اقتصادی جمهوری اسلامی ارتباط دارد، با اشاره به وضعیت این گذرگاه در ایکس نوشت که تریلیهای مجموعه اقتصادی او به نام «داتوان»، در گذرگاه مرزی «یلمه» نیز تحت تاثیر این ترافیک قرار گرفتهاند.
بهگفته او، طول صفهایی که قطارها و تریلیهای شرکتش، «داتوان»، و ناوگان شرکتهای دیگر در این گذرگاه با آنها روبهرو شدهاند، به «بیش از ۱۲۰ کیلومتر» میرسد.
زنجانی نوشت: «در حال حاضر، ارسال بار از چین به ایران حدود ۱۶ روز زمان میبرد، اما با ادامه این وضعیت، زمان انتقال محمولهها ممکن است به بیش از سه ماه افزایش یابد.»
وزارت خزانهداری آمریکا در ژوئیه ۲۰۲۶، مجموعه داتوان و شماری از شرکتهای وابسته به آن را به دلیل ارتباط با شبکه اقتصادی زنجانی و فعالیت در دور زدن تحریمهای جمهوری اسلامی تحریم کرد.
مقامهای قزاقستان افزایش حملونقل بینالمللی و رشد ترانزیت کالا را از دلایل این وضعیت دانستهاند. بر اساس آمار رسمی، روزانه بهطور متوسط هزار و ۴۶۹ خودرو از این گذرگاه عبور میکنند، در حالی که ظرفیت طراحیشده آن هزار خودرو است.
گذرگاه مرزی یلمه که در سمت قزاقستان «بائورژان قونیسبایف» نام دارد، یکی از مسیرهای حملونقل جادهای کالا میان کشورهای آسیای مرکزی است.
مقامهای قزاقستان افزایش حملونقل بینالمللی و رشد ترانزیت کالا را از دلایل این وضعیت دانستهاند. بر اساس آمار رسمی، روزانه بهطور متوسط هزار و ۴۶۹ خودرو از این گذرگاه عبور میکنند، در حالی که ظرفیت طراحیشده آن هزار خودرو است.
افزایش ترانزیت کالاهای ایرانی در پی تغییر مسیرهای تجاری
اداره دولتی مسئول امور گمرکی و مالیاتی استان ترکستان قزاقستان هفتم آبان اعلام کرده بود که شرایط سیاسی و اقتصادی پیرامون جمهوری اسلامی و محدودیتهای مسیرهای سنتی تجارت، موجب تغییر مسیر حملونقل بینالمللی شده است.
بر اساس آمار رسمی دولتی قزاقستان، در ۱۰ ماه نخست سال ۲۰۲۶، ۷۴۱ هزار و ۵۰۰ کامیون باری از مرز قزاقستان و ازبکستان عبور کردهاند که در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته ۱۶.۲ درصد افزایش نشان میدهد.
بهگفته این نهاد، شمار کامیونهای حامل کالاهای ایرانی که از مسیر ترکمنستان و ازبکستان به قزاقستان و دیگر کشورها میروند، افزایش یافته و فشار بیشتری بر گذرگاههای مرزی وارد کرده است.
کمیته گمرک ازبکستان نیز افزایش ترانزیت کالا از چین را از عوامل ازدحام دانسته و اعلام کرده است که شبانهروزی شدن فعالیت گذرگاه «خورگوس» در مرز چین و قزاقستان، حجم حمل کالا به مقصد کشورهای آسیای مرکزی را افزایش داده است.
از محاصر دریایی تا دروازههای آهنین
آمریکا همزمان با محاصره دریایی ایران، برای جلوگیری از ورود کالاهای تحریمشده از راه خشکی و دریای خزر نیز اقدام کرده است.
فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) ۱۶ آبان خبر داد برد کوپر، فرمانده سنتکام، دستور تشکیل کارگروه ویژه «دروازه آهنین» را صادر کرده است.
ماموریت این کارگروه جلوگیری از انتقال تسلیحات پیشرفته، فناوریهای دارای کاربرد دوگانه و کالاهای تحریمشده به ایران از طریق مرزهای زمینی و دریای خزر است.
تشدید محاصره دریایی و محدودیت دسترسی به درآمدهای نفتی، فشار اقتصادی بر جمهوری اسلامی را افزایش داده است.
واشینگتن در هفتههای اخیر کوشیده است با ادامه محاصره دریایی، جلوگیری از صادرات نفت ایران و بستن مسیرهای انتقال درآمدهای نفتی، منابع مالی جمهوری اسلامی را محدود کند.
تهران نیز برای جبران محدودیتهای دریایی، بخش بیشتری از تجارت خود را به مسیرهای زمینی منتقل کرده است.
در پی این تغییر، صف کامیونها در گذرگاههای مرزی طولانیتر شده و هزینه واردات افزایش یافته است.
وزارت خزانهداری آمریکا هشتم آبان اعلام کرد واشینگتن در پی آن است که دسترسی جمهوری اسلامی را به مسیرهای تجارت بینالمللی، حملونقل هوایی تجاری، شبکههای بانکی و راههای جایگزین انتقال پول، از جمله ارزهای دیجیتال، قطع کند.
به گزارش این وزارتخانه، تلاش تهران برای دور زدن محاصره دریایی از راه مرزهای زمینی پاکستان، ترکیه، افغانستان و ترکمنستان با موانع عمدهای روبهرو شده است.
۱۸ آبان، احمدرضا فرشچیان، رییس کمیسیون مدیریت واردات اتاق بازرگانی، اعلام کرد هزینه حمل کالا از چین به ایران پنج تا هفت برابر شده و بازرگانان بهدلیل افزایش هزینهها و طولانیتر شدن زمان تحویل محمولهها، تمایل کمتری به ثبت سفارشهای تازه دارند.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، ۲۹ آبان گفت تهران از هر راهی برای صادرات نفت و پیشبرد مذاکرات استفاده خواهد کرد.
او در واکنش به برخی گزارشها درباره تصمیم حکومت برای بارگیری نفت بهمنظور صادرات افزود: «باید محاصره بشکند.»
با وجود تشدید بحران اقتصادی و ناتوانی حکومت در تامین نیازهای اساسی مردم، جمهوری اسلامی همچنان بر سیاست خارجی تنشآفرین خود، بهویژه رویارویی با آمریکا و اسرائیل، تاکید دارد.
ایران اینترنشنال
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
یورونیوز فارسی
نهادهای امنیتی آلمان و پژوهشهای دانشگاهی طی سه سال گذشته از نزدیکی فزاینده گروههای چپ افراطی و اسلامگرا خبر دادهاند؛ یورونیوز در گفتوگو با هندریک هانسن، پژوهشگر افراطگرایی سیاسی، ابعاد این همگرایی و پیامدهای احتمالی آن را بررسی کرده است.
در ادبیات سیاسی آلمان، اصطلاح «ائتلاف نامتجانس» به وضعیتی اطلاق میشود که جریانهای سیاسی متضاد، به به گفته او، این جریانها اسرائیل را پروژهای «نواستعماری» و در نتیجه فاقد مشروعیت میدانند.
هانسن در گفتوگو با یورونیوز تاکید میکند: «هدف این چپهای افراطی و اسلامگرایان، نابودی اسرائیل است.» با این حال، به اعتقاد او، اهداف آنان به اسرائیل محدود نمیشود و بهطور کلی فرهنگ غربی را نیز نشانه گرفته است.
این پژوهشگر تصریح میکند که همه گروههای چپ افراطی حاضر به همبستگی با اسلامگرایان نیستند، اما به باور او، مخالفان چنین همکاریهایی اکنون در میان جریانهای چپ افراطی در اقلیت قرار دارند.
از نگاه هانسن، جنگ غزه برای نسل کنونی فعالان چپ رادیکال، نقشی مشابه جنگ ویتنام در جنبش اعتراضی سال ۱۹۶۸ ایفا میکند.
او در عین حال معتقد است که واقعیتهای میدانی در این نوع نگاه ایدئولوژیک نادیده گرفته میشوند و میگوید: «این واقعیت که تروریستهای حماس با استفاده از غیرنظامیان بهعنوان سپر انسانی، زمینه حملات نظامی به زیرساختهای غیرنظامی را فراهم میکنند، نادیده گرفته میشود.»
شبکههای چپ افراطی زیر ذرهبین نهادهای امنیتی
توجه نهادهای امنیتی آلمان بیش از پیش به شبکههایی معطوف شده است که گروههای چپ افراطی و سازمانهای طرفدار فلسطینیها در آنها با یکدیگر همکاری میکنند.
برخی از این تشکلها عمدتا از طریق برگزاری اعتراضات مشترک و کارزارهای سیاسی به یکدیگر پیوند خوردهاند، اما گروههای دیگری نیز وجود دارند که به دلیل نزدیکی به جریانهای افراطی یا اسلامگرا مورد توجه نهادهای امنیتی قرار گرفتهاند.
هانسن توضیح میدهد: «در چنین شبکههایی، چپهای افراطی آلمانیتبار با افراد و سازمانهایی از طیف افراطگرایی مرتبط با خارج از کشور همکاری میکنند؛ سازمانهایی که برخی از آنها به نوبه خود ارتباطات نزدیکی با اسلامگرایان دارند.»
یکی از نمونههای مورد اشاره او، «کمیته ملی متحد فلسطین» (VPNK) در برلین است؛ تشکلی که هواداران حماس و جبهه خلق برای آزادی سرزمینهای فلسطینی در آن فعالیت مشترک دارند. به گفته هانسن، این ائتلاف همچنین ارتباطات نزدیکی با حزب «چپ» آلمان (Die Linke) برقرار کرده است.
یکی از چهرههای مرتبط با این مجموعه، ابراهیم ابراهیم است که بنا بر گزارشهای همسو و متعدد رسانهها و یافتههای نهادهای امنیتی، از هواداران حماس و چهرههای اصلی رهبری این سازمان به شمار میرود.
دولت ایالتی برلین نیز کمیته ملی متحد فلسطین را یکی از مهمترین بسترهای همکاری میان هواداران جبهه خلق برای آزادی سرزمینهای فلسطینی، که در اصل سازمانی چپ افراطی است، و حماس، که جریانی اسلامگرا محسوب میشود، معرفی کرده است.
با این حال، این تنها نمونه از پیوند میان این گروهها نیست و شبکههای متعدد دیگری نیز در این زمینه فعالیت دارند.
از جمله این تشکلها «شبکه چفیه» (Kufiya-Netzwerk) است که بهنوعی نقش سازمان چتری برای مجموعهای از گروههای همسو را ایفا میکند.
اداره فدرال حفاظت از قانون اساسی آلمان صراحتاً از این شبکه بهعنوان نمونهای از ارتباط چپهای افراطی دگماتیست با گروههایی از دیگر طیفهای سیاسی نام برده است.
از جمله سازمانهایی که در این ارتباط مطرح شدهاند، میتوان به حزب کمونیست آلمان (DKP)، که در طبقهبندی نهادهای امنیتی در زمره چپ افراطی دگماتیست قرار میگیرد، سازمان جوانان کمونیست «SDAJ» و گروه «یانگ استراگل» اشاره کرد. بنا بر ارزیابی اداره فدرال حفاظت از قانون اساسی، گروه اخیر با جریانهای افراطگرای مرتبط با خارج از کشور ارتباط دارد.
هانسن میگوید: «همکاری میان این گروههای گوناگون بسیار نزدیک است. آنها برنامهها و رویدادها را مشترکا سازماندهی میکنند و تظاهرات مشترکی برگزار میکنند که بهطور مکرر به درگیریهای خشونتآمیز میانجامد.»
اما برخی از این ارتباطات، ابعادی رادیکالتر و ستیزهجویانهتر دارند.
برای مثال، شبکه «صامدون» بنا بر ارزیابی اداره حفاظت از قانون اساسی برلین، ارتباطات نزدیکی با جبهه خلق برای آزادی سرزمینهای فلسطینی، سازمانی مارکسیستی و ملیگرا، داشته است.
فعالیت صامدون در نوامبر ۲۰۲۳ در آلمان ممنوع شد. به باور هانسن، این پرونده نشان میدهد که چگونه گروههایی با گرایش مارکسیستی ممکن است با خشونت اسلامگرایانه اعلام همبستگی کنند.
نمونه دیگر، گروه «حنظله لایپزیگ» است. طبق گزارش اداره حفاظت از قانون اساسی ایالت زاکسن، این گروه با سازمانهای چپ افراطی ارتباط داشته و بارها از سازمان اسلامگرای حماس حمایت کرده است.
حنظله در ژانویه ۲۰۲۵ در نشستی متعلق به شبکه چفیه در شهر لایپزیگ شرکت کرد. اگرچه این انجمن در دسامبر همان سال منحل شد، شبکه وابسته به آن همچنان با نام «حنظله لایپزیگ» در رسانههای اجتماعی فعالیت میکند.
هانسن میگوید: «رسانههای اجتماعی برای گسترش تبلیغات ضداسرائیلی به کار گرفته میشوند. گروههای مختلف از طریق کارگروه فدرال همبستگی با فلسطین و تشکل مشابه آن در برلین، نفوذ قابلتوجهی بر حزب چپ و فعالیتهای پارلمانی آن اعمال میکنند.»
او میافزاید که «حنظله لایپزیگ» یکی از گروههای پرشماری است که با ابراهیم ابراهیم اعلام همبستگی کردهاند.
به گفته این پژوهشگر، چنین حمایتی تا زمانی که از مرزهای قانونی، از جمله ممنوعیت تحریک به نفرت، عبور نکند، جرم محسوب نمیشود. با این حال، او تاکید میکند: «از آنجا که این اقدام به معنای همبستگی با حامی یک سازمان تروریستی است، نشانهای آشکار از افراطگرایی گروه حنظله به شمار میرود.»
تناقضی ایدئولوژیک؛ دفاع از حقوق زنان و حمایت از اسلامگرایان
جنبشهای چپ بهطور سنتی دفاع از حقوق زنان و برابری جنسیتی را از اصول اساسی خود دانستهاند. اما چگونه میتوان همبستگی آنها با جریانهای اسلامگرا را توضیح داد؛ جریانهایی که اغلب دیدگاهی کاملا متفاوت درباره جایگاه زنان در جامعه دارند؟
هندریک هانسن پاسخ این پرسش را در نوعی جهانبینی سادهانگارانه جستوجو میکند.

به اعتقاد او، چپهای افراطی بر این باورند که عقبماندگی اجتماعی و ساختار مردسالارانه مورد حمایت اسلامگرایان، پیش از هر چیز محصول سرکوب ناشی از سرمایهداری و امپریالیسم است.
او برای توضیح این رویکرد به شبکه تروتسکیستی «مارکس ۲۱» اشاره میکند؛ جریانی که در حزب چپ آلمان فعال است و فعالیت آن در گزارشهای نهاد حفاظت از قانون اساسی مورد توجه قرار گرفته است.
به گفته هانسن، این جریان میان ناسیونالیسم «خوب» و «بد» تمایز قائل میشود: ملیگرایی فلسطینی از آن جهت که علیه سرکوب مبارزه میکند، مثبت تلقی میشود؛ در حالی که ملیگرایی آلمانی به دلیل نقش آن در تقویت سرکوب، پدیدهای منفی ارزیابی میشود.
هانسن این طرز تفکر را حاصل تقسیمبندی سختگیرانه جهان به دو اردوگاه «ستمگران» و «ستمدیدگان» میداند.
او میگوید: «بر اساس این منطق، هر کاری که ستمدیدگان انجام دهند، ذاتاً خوب و مشروع است و هر آنچه ستمگران انجام دهند، فارغ از ماهیت آن، بد تلقی میشود.»
آیا آلمان با شکل تازهای از تروریسم روبهرو است؟
همکاری میان چپهای افراطی آلمان و سازمانهای مسلح فلسطینی پدیده تازهای نیست.
در دهه ۱۹۷۰ میلادی نیز گروه تروریستی چپ افراطی «فراکسیون ارتش سرخ» (RAF) ارتباطات نزدیکی با سازمانهای فلسطینی، از جمله جبهه خلق برای آزادی سرزمینهای فلسطینی، برقرار کرده بود.
این گروه، بر اساس آمار رایج، مسئول کشته شدن ۳۴ نفر بوده است.
هندریک هانسن ضمن اشاره به شباهتهای تاریخی، بر تفاوتهای اساسی میان آن دوره و وضعیت کنونی تاکید میکند.
به گفته او، اسلامگرایی در همکاریهای دهه ۱۹۷۰ نقشی نداشت، اما امروز ایران به یکی از عوامل محوری این معادله تبدیل شده است؛ کشوری که چپهای افراطی، به تعبیر او، «آگاهانه یا ناآگاهانه» با آن اعلام همبستگی میکنند.
تفاوت مهم دیگر این است که برخلاف فراکسیون ارتش سرخ، چپهای افراطی آلمانیتبار تاکنون حملاتی با هدف کشتن انسانها انجام ندادهاند.
با وجود این، هانسن درباره احتمال پیدایش شکل تازهای از تروریسم هشدار میدهد؛ تهدیدی که به اعتقاد او در دو سطح قابل بررسی است.
نخست، خشونتهایی که در جریان تظاهرات ضداسرائیلی رخ میدهد. افزون بر این، از اکتبر ۲۰۲۳ تاکنون شمار حملات خشونتآمیز علیه مراکز اسرائیلی و یهودی و همچنین شهروندان یهودی افزایش یافته است.
دومین سطح تهدید، به نفوذ روزافزون این شبکهها در عرصه سیاسی مربوط میشود.
هانسن میگوید در برلین، شبکهای از ارتباطات نزدیک میان حزب چپ، گروههای چپ افراطی، جریانهای افراطگرای مرتبط با خارج از کشور از جمله هواداران جبهه خلق برای آزادی فلسطین، و ستایشگران حماس، از جمله اعضای خاندان «بارباخ»، شکل گرفته است.
به اعتقاد این پژوهشگر، روندی مشابه را میتوان در فرانسه نیز مشاهده کرد؛ جایی که ژانلوک ملانشون، نامزد ریاستجمهوری با گرایشهای تروتسکیستی، بهشدت در تلاش است حمایت رأیدهندگان ساکن حومههای عمدتاً مسلماننشین را به دست آورد؛ مناطقی که به گفته هانسن، برخی از آنها تحت تأثیر جریانهای اسلامگرا قرار دارند.
او این رویکرد را با فعالیتهای الیف ارالپ در برلین مقایسه میکند.
هشدار درباره عادیسازی چپ افراطی و گسترش شبکههای اسلامگرا
هانسن برای جلوگیری از تشدید تنشها در آلمان، خواستار بازنگری اساسی در شیوه مواجهه با افراطگرایی سیاسی است.
او معتقد است که در کنار راست افراطی، باید توجه بیشتری به اسلامگرایی و چپ افراطی نیز معطوف شود.
این پژوهشگر نگرانی از اینکه انتقاد از اسلامگرایی ممکن است نژادپرستانه تلقی شود را بیاساس میداند و بر ضرورت تفکیک انتقاد از ایدئولوژیهای افراطی از پیشداوری علیه گروههای اجتماعی تأکید دارد.
به اعتقاد هانسن، خطر چپ افراطی همچنان بیش از اندازه کوچک جلوه داده میشود.
او از همین رو خواستار افزایش آگاهی عمومی و تغییر بنیادین در سیاستهای ادغام اجتماعی در آلمان است.
هانسن تاکید میکند که نباید اجازه داد شبکههای اسلامگرا، از جمله اخوانالمسلمین یا حامیان حماس، آزادانه در آلمان گسترش یابند و نفوذ خود را در جامعه و سیاست این کشور تقویت کنند.
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
![]() |
۱. مقدمه
از نیمه دوم قرن بیستم و بهویژه پس از پایان جنگ سرد، ادعای افول یا پایان ایدئولوژی به یکی از موضوعات مهم اندیشه سیاسی تبدیل شد. فروپاشی اتحاد شوروی، گسترش اقتصاد جهانی، تقویت نهادهای بازار و افزایش نقش کارشناسان در سیاستگذاری عمومی، این تصور را تقویت کرد که منازعات بزرگ ایدئولوژیک جای خود را به مدیریت عقلانی و حل مسائل فنی دادهاند. در این برداشت، سیاست بیش از آنکه عرصه رقابت میان تصورات متفاوت از عدالت، آزادی و نظم اجتماعی باشد، به مسئله انتخاب ابزارهای مؤثر برای دستیابی به اهدافی از پیش پذیرفتهشده تبدیل میشود. با این حال، این تحول پرسشی اساسی را مطرح میکند: آیا سیاست واقعاً از ایدئولوژی عبور کرده است، یا آنکه برخی از انگارههای ارزشی و سیاسی در قالب مفاهیمی مانند عقلانیت، علم، کارآمدی و ضرورت اقتصادی بازتولید میشوند؟ اگر تصمیمگیری درباره مالیات، توزیع منابع، نقش دولت، حقوق اجتماعی و اولویتهای توسعه متضمن انتخاب میان ارزشهای متفاوت باشد، چگونه میتوان آن را صرفاً فنی و فاقد بار ایدئولوژیک دانست؟
مسئله فقط این نیست که برخی بازیگران سیاسی ایدئولوژی خود را انکار میکنند. مسئله عمیقتر آن است که ادعای خروج از ایدئولوژی ممکن است به ابزاری برای پنهان کردن پیشفرضهای هنجاری و محدود کردن امکان مناقشه عمومی تبدیل شود. هنگامی که یک انتخاب سیاسی بهعنوان تنها راه عقلانی یا اجتنابناپذیر معرفی میشود، امکان بررسی بدیلها و پرسش از منافع نهفته در آن انتخاب کاهش مییابد. با وجود این، نباید از این مشاهده نتیجه گرفت که هر ادعای ضدایدئولوژیک الزاماً متناقض یا نامعتبر است. مخالفت با جزمیت، نقد نظامهای فکری بسته و تلاش برای تفکیک شواهد تجربی از داوریهای ارزشی، میتواند از نظر معرفتی و منطقی موجه باشد.
بنابراین، مسئله اصلی تعیین مرز میان نقد سازنده ایدئولوژی و نفی مطلق آن است. پرسش محوری این مقاله چنین صورتبندی میشود: ضدیت با ایدئولوژی تحت چه شرایطی موضعی انتقادی و سازگار است و در چه شرایطی به صورت تازهای از ایدئولوژی تبدیل میشود؟ برای پاسخ به این پرسش، ابتدا مفهوم ایدئولوژی و ابعاد آن بررسی میشود؛ سپس مسئله خودارجاعی و محدودیت بیطرفی معرفتی توضیح داده میشود؛ در ادامه، نمودهای سیاسی این پدیده در جهان معاصر تحلیل خواهد شد و در نهایت، چارچوبی برای بررسی این مسئله در تجربه ایران ارائه میشود.
۲. روششناسی و چارچوب تحلیلی
این پژوهش از روش تحلیل مفهومی و تحلیل انتقادی گفتمان بهره میگیرد. هدف آن سنجش آماری فراوانی گفتمانهای ضدایدئولوژیک یا اثبات تجربی وجود یک جریان سیاسی واحد نیست؛ بلکه بررسی ساختار استدلالی ادعای بیطرفی و شناسایی سازوکارهایی است که از طریق آنها یک موضع سیاسی میتواند خود را از پیشفرضهای ایدئولوژیک مستقل معرفی کند.
در سطح نخست، تحلیل مفهومی برای تفکیک معانی مختلف ایدئولوژی و ضدیت با آن به کار میرود. در سطح دوم، تحلیل معرفتشناختی به بررسی امکان موضع کاملاً خنثی و مسئله خودارجاعی میپردازد. در سطح سوم، تحلیل گفتمان برای مطالعه چگونگی تبدیل انتخابهای سیاسی و ارزشی به گزارههایی ظاهراً فنی، طبیعی یا اجتنابناپذیر استفاده میشود.
واحد تحلیل در این پژوهش، گزارهها و شیوههای صورتبندی مسائل سیاسی است؛ برای مثال، گزارههایی از قبیل «اقتصاد علم است و نباید سیاسی شود»، «مسائل کشور صرفاً مدیریتیاند»، «بازار یک واقعیت طبیعی است» یا «فناوری میتواند مسائل سیاسی را حل کند».
این گزارهها بهخودیخود نشانه قطعی ایدئولوژیک بودن ادعاهای گوینده نیستند. اهمیت تحلیلی آنها به زمینه کاربرد، انگارههای پنهان، پیامدهای سیاستی و میزان پذیرش امکان نقد بستگی دارد. چارچوب تحلیلی این نوشتار بر چهار پرسش استوار است: نخست، چه ارزشها و انگارههایی در یک ادعای ظاهراً بیطرف وجود دارد؟ دوم، چه کسی اختیار تعریف مسئله و تعیین معیار عقلانیت را در اختیار دارد؟ سوم، کدام منافع و پیامدهای توزیعی از صورتبندی فنی مسئله حذف میشوند؟ چهارم، آیا ادعای مورد بررسی امکان نقد و بازنگری در انگارههای خود را میپذیرد؟
این روش امکان میدهد میان وجود پیشفرضهای ارزشی، ایدئولوژیک بودن یک گفتمان و جزماندیشی آن تمایز گذاشته شود. وجود ارزش در یک نظریه بهتنهایی آن را نامعتبر نمیکند؛ همانطور که استفاده از زبان علمی نیز بهتنهایی یک ادعا را از نقد سیاسی و معرفتی مصون نمیسازد.
۳. مفهوم ایدئولوژی و امکان نقد آن
ایدئولوژی از مفاهیم چندمعنایی در علوم اجتماعی و فلسفه سیاسی است. در برخی سنتها، این مفهوم به نظامی از باورها و ارزشها اشاره دارد که رفتار سیاسی را هدایت میکند؛ در برخی دیگر، بر نقش ایدئولوژی در بازنمایی تحریفشده واقعیت، مشروعیتبخشی به قدرت یا طبیعیسازی روابط اجتماعی تأکید میشود.
در رویکرد مفهومی مایکل فریدن، ایدئولوژیها مجموعههایی از مفاهیم سیاسیاند که با سازماندهی و تثبیت معانی، امکان تفسیر جهان اجتماعی و جهتدهی به کنش سیاسی را فراهم میکنند (Freeden, 1996). از این منظر، ایدئولوژی صرفاً مجموعهای از باورهای نادرست نیست؛ بلکه شیوهای برای سازماندهی مفاهیم سیاسی و تعیین نسبت میان ارزشهایی مانند آزادی، برابری، عدالت، اقتدار و نظم اجتماعی است.
تری ایگلتون نیز نشان میدهد که مفهوم ایدئولوژی در سنتهای فکری مختلف معانی متفاوتی دارد و نمیتوان آن را صرفاً به تبلیغات سیاسی یا باورهای نادرست تقلیل داد (Eagleton, 1991). ایدئولوژی میتواند در زبان روزمره، نهادها، عادتهای اجتماعی و شیوههای فهم واقعیت نیز حضور داشته باشد.
این چندمعنایی یک پیامد مهم دارد: نقد ایدئولوژی نباید بر این فرض ساده استوار باشد که هر نظام فکری منسجم، بهصرف داشتن ارزشها و پیشفرضها، نامعتبر است. هر نظریه اجتماعی ناگزیر از انگارههای مفهومی و هنجاری برخوردار است. مسئله زمانی پدید میآید که این انگارههای پنهان، غیرقابلنقد یا مصون از ارزیابی معرفی شوند. از همینرو، باید میان ایدئولوژی بهعنوان چارچوبی برای فهم و کنش سیاسی و ایدئولوژی بهعنوان سازوکار طبیعیسازی روابط قدرت تمایز گذاشت. این دو معنا میتوانند با یکدیگر ارتباط داشته باشند، اما یکسان نیستند. اگر این تمایز نادیده گرفته شود، نقد ایدئولوژی به نفی کلی هرگونه تفکر سیاسی یا هنجاری تبدیل خواهد شد که تحقق آن غیر ممکن است.
۴. سه سطح متمایز: ضدجزماندیشی، ضدایدئولوژی انتقادی و ضدایدئولوژی مطلق
برای تحلیل دقیقتر مسئله، سه موضع باید از یکدیگر تفکیک شوند.
۴ـ۱. ضدجزماندیشی
ضدجزماندیشی بر این اصل استوار است که هیچ نظریه، نظام ارزشی یا دستگاه فکری نباید از نقد و بازنگری مصون باشد. این موضع وجود نظریهها و چارچوبهای فکری را انکار نمیکند؛ بلکه با ادعای حقیقت نهایی و غیرقابلاصلاح مخالفت میکند. در سنت عقلگرایی انتقادی کارل پوپر، امکان نقد و اصلاح نظریهها از عناصر اساسی عقلانیت علمی و سیاسی است. پوپر در نقد جوامع بسته و نظریههای تاریخیگرا بر خطر مصونسازی باورها از آزمون انتقادی تأکید میکند (Popper, 1945).
با این حال، نباید موضع او را به مخالفت با هرگونه ایدئولوژی یا نظام فکری تعبیر کرد. موضوع اصلی نقد او بسته شدن مسیر اصلاح و تبدیل نظریه به دستگاهی غیرقابلنقد است. بنابراین، ضدجزماندیشی از نظر منطقی با خودتناقضی روبهرو نیست. این موضع ادعا نمیکند که هیچ چارچوب فکری نباید وجود داشته باشد؛ بلکه میگوید هر چارچوبی باید در برابر شواهد، استدلال و نقد عمومی پاسخگو باشد.
۴ـ۲. ضدایدئولوژی انتقادی
ضدایدئولوژی انتقادی یک گام فراتر میرود و به بررسی سازوکارهایی میپردازد که از طریق آنها قدرت سیاسی، اقتصادی و فرهنگی میتواند انگارههای خاص خود را بهعنوان واقعیت طبیعی یا عقل سلیم عرضه کند. در این رویکرد، پرسش اصلی این نیست که آیا یک کنشگر ایدئولوژی دارد یا ندارد؛ بلکه این است که یک گفتمان چگونه شکل میگیرد، چه منافعی را بازنمایی میکند، چه صداهایی را به حاشیه میراند و چه روابط قدرتی را بدیهی جلوه میدهد. کارل مانهایم نشان داد که اندیشه اجتماعی را نمیتوان بهطور کامل از موقعیت تاریخی و اجتماعی تولید آن جدا کرد (Mannheim, 1936).
این دیدگاه به معنای انکار اعتبار همه شناختها نیست، بلکه بر ضرورت توجه به زمینه اجتماعی تولید اندیشه تأکید دارد. منتقد ایدئولوژی نیز باید موقعیت و انگارههای خود را در معرض بررسی قرار دهد. ضدایدئولوژی انتقادی زمانی از انسجام برخوردار است که قواعد نقد را به خود نیز تعمیم دهد. این موضع بهجای ادعای دسترسی به حقیقتی بیرون از تاریخ و جامعه، بر شفافیت انگارههای، امکان اصلاح و پذیرش محدودیتهای شناختی تأکید میکند.
۴ـ۳. ضدایدئولوژی مطلق
ضدایدئولوژی مطلق مدعی است که میتوان از همه ایدئولوژیها عبور کرد و به موضعی کاملاً خنثی و فاقد پیشفرض دست یافت. این موضع گاه همه ایدئولوژیها را ذاتاً نامعتبر، خطرناک یا مانع پیشرفت معرفی میکند. دشواری این ادعا در آن است که اگر هر چارچوب ارزشی و تفسیری نامشروع تلقی شود، خود این حکم نیز باید در معرض همان معیار قرار گیرد. اگر ضدایدئولوژی مطلق خود را یک چارچوب فکری نمیداند، باید توضیح دهد چرا از قاعدهای که درباره دیگر چارچوبها وضع کرده است مستثناست. اگر آن را نیز یک چارچوب فکری بداند، دیگر نمیتواند مدعی نفی مطلق همه چارچوبها باشد.
با این حال، این استدلال را باید دقیق صورتبندی کرد. صرف مخالفت با ایدئولوژیها تناقض صوری ایجاد نمیکند. تناقض زمانی پدید میآید که گزارهای عام درباره نامشروع بودن همه چارچوبهای فکری مطرح شود، اما موضع گوینده از شمول آن گزاره خارج بماند. بنابراین، مسئله اصلی خودارجاعی همراه با استثناسازی است، نه صرف استفاده از مفهوم ضدایدئولوژی.
۵. محدودیت بیطرفی معرفتی و مسئله خودارجاعی
ادعای بیطرفی کامل با دشواری دیگری نیز مواجه است: شناخت انسانی همواره از طریق مفاهیم، زبان، تجربه و زمینههای تاریخی صورت میگیرد. این امر به معنای ناممکن بودن شناخت معتبر نیست؛ بلکه نشان میدهد که هیچ شناختی را نباید بدون بررسی انگارههای و شرایط تولید آن، کاملاً مستقل از زمینه تلقی کرد.
۵ـ۱. ویتگنشتاین و زمینهمندی فهم
در فلسفه متأخر ویتگنشتاین، معنا و فهم در ارتباط با کاربرد زبان و صورتهای زندگی بررسی میشود. مفاهیمی مانند بازی زبانی و صورت زندگی نشان میدهند که فهم انسانی در خلأ شکل نمیگیرد و کاربرد مفاهیم به شیوههای مشترک زندگی و عمل وابسته است (Wittgenstein, 1953). با این حال، از این دیدگاه نباید نتیجه گرفت که ویتگنشتاین نظریهای مستقیم درباره ناممکن بودن خروج از ایدئولوژی ارائه کرده است.
استفاده از فلسفه او در این نوشتار محدودتر است: اندیشه درباره جهان همواره در بسترهای زبانی و عملی شکل میگیرد و بنابراین ادعای موضعی کاملاً بیزمینه نیازمند توجیه است. این نکته امکان نقد را از میان نمیبرد. انسان میتواند کاربرد مفاهیم، قواعد استدلال و پیشفرضهای خود را بررسی کند؛ اما این بازاندیشی به معنای دستیابی به نقطهای کاملاً بیرون از زبان و تاریخ نیست.
۵ـ۲. مانهایم و بازاندیشی در موقعیت شناخت
جامعهشناسی معرفت مانهایم مسئلهای بنیادین را مطرح میکند: اگر اندیشههای سیاسی و اجتماعی در شرایط تاریخی و اجتماعی شکل میگیرند، آیا نظریهای که این وابستگی را آشکار میکند نیز از چنین شرایطی مستقل است؟ این پرسش به معنای فروپاشی امکان شناخت نیست. اهمیت آن در این است که نقد ایدئولوژی باید نسبت به موقعیت اجتماعی و تاریخی خود نیز حساس باشد. هیچ منتقدی صرفاً به دلیل منتقد بودن، از پیشفرضها و محدودیتهای شناختی مستقل نمیشود. در نتیجه، نقد ایدئولوژی باید از ادعای برتری مطلق فاصله بگیرد و بهجای آن، رویکردی بازاندیشانه اتخاذ کند. اعتبار یک نقد به توانایی آن در توضیح شواهد، آشکار کردن انگارههای و پاسخگویی به نقدهای رقیب بستگی دارد.
۵ـ۳. خودارجاعی و حدود استدلال
پارادوکس خودارجاعی در این بحث زمانی پدید میآید که یک گزاره، قاعدهای عام وضع کند و همزمان خود را از شمول آن قاعده مستثنا سازد. برای مثال، اگر ادعا شود که «هر داوری سیاسی متکی بر یک ایدئولوژی نامعتبر است»، این حکم خود نیز یک داوری سیاسی و هنجاری خواهد بود. اما اگر گزاره به شکل محدودتری بیان شود، مثلاً «برخی ایدئولوژیها در شرایطی خاص به جزمیت و سرکوب نقد منجر میشوند»، هیچ تناقض خودارجاعی ضروری در آن وجود ندارد. این گزاره میتواند از طریق شواهد تاریخی و تحلیل مفهومی بررسی شود. بنابراین، نتیجه منطقی این بخش آن نیست که هرگونه ضدیت با ایدئولوژی ناممکن است؛ بلکه آن است که ادعای بیطرفی مطلق، بهویژه در صورت استثناسازی از قواعد نقد، با دشواری جدی مواجه میشود.
۶. بازتولید ایدئولوژی در پوشش عقلانیت و بیطرفی
۶ـ۱. تکنوکراسی و سیاستزدایی از تصمیمگیری
تکنوکراسی یکی از مهمترین عرصههایی است که در آن مرز میان تصمیم فنی و انتخاب سیاسی مبهم میشود. در این نگرش، مسائل عمومی عمدتاً بهعنوان مسائل تخصصی و مدیریتی صورتبندی میشوند و اختیار تصمیمگیری به کارشناسان و نهادهای تخصصی واگذار میشود. تخصص در سیاستگذاری عمومی ضروری است؛ پیچیدگی مسائل اقتصادی، بهداشتی، زیستمحیطی و زیرساختی بدون دانش تخصصی قابل مدیریت نیست. مسئله زمانی آغاز میشود که تخصص نه بهعنوان منبع اطلاعات برای تصمیمگیری عمومی، بلکه بهعنوان جایگزین مناقشه دموکراتیک درباره اهداف و ارزشها معرفی شود.
هابرماس در بحث خود درباره علم و فناوری بهمثابه ایدئولوژی، نسبت میان عقلانیت فنی و تصمیمگیری عملی را بررسی میکند. از نظر او، هنگامی که پرسشهای مربوط به شیوه مطلوب زندگی و سازماندهی جامعه به مسائل صرفاً فنی تقلیل یابند، امکان بحث عمومی درباره ارزشها و اهداف سیاسی محدود میشود (Habermas, 1970).
برای مثال، تعیین نرخ مالیات، سطح حمایت اجتماعی یا اولویت سرمایهگذاری عمومی تنها به محاسبات اقتصادی وابسته نیست. حتی اگر محاسبات فنی درباره پیامدهای هر گزینه دقیق باشند، انتخاب میان گزینهها همچنان مستلزم داوری درباره عدالت، آزادی، توزیع هزینهها و منافع نسلهای مختلف است. از این منظر، نقد تکنوکراسی به معنای نفی تخصص نیست؛ بلکه به معنای تفکیک دو پرسش است: کدام ابزار برای دستیابی به یک هدف مؤثرتر است و اساساً چرا آن هدف باید در اولویت قرار گیرد؟ پرسش نخست عمدتاً فنی است، اما پرسش دوم رویکردی سیاسی و هنجاری دارد.
۶ـ۲. نولیبرالیسم و طبیعیسازی نظم بازار
یکی دیگر از نمودهای ایدئولوژی ضدایدئولوژی در برخی صورتبندیهای گفتمان بازارمحور دیده میشود. در این صورتبندی، بازار نه یک نهاد تاریخی و سیاسی، بلکه سازوکاری طبیعی و ظاهراً مستقل از تصمیمهای جمعی معرفی میشود. این برداشت، تفاوت میان بازار بهعنوان سازوکار مبادله و بازار بهعنوان نظم نهادی را نادیده میگیرد. بازار همواره به قواعد مالکیت، قرارداد، رقابت، سیاست پولی، مقررات، نظام حقوقی و ظرفیت اجرایی دولت وابسته است. بنابراین، پرسش از چگونگی سازماندهی بازار را نمیتوان از عرصه سیاست و قدرت جدا کرد. این نکته به معنای آن نیست که هر دفاعی از بازار آزاد الزاماً ایدئولوژیک یا نامعتبر است. مسئله در تبدیل یک انتخاب نهادی و هنجاری به ضرورتی طبیعی و فاقد بدیل است.
هنگامی که یک الگوی مشخص از مالکیت، مقررات یا توزیع ریسک بهعنوان تنها نظم ممکن معرفی میشود، زمینه بررسی پیامدهای توزیعی و بدیلهای نهادی محدود خواهد شد. در این زمینه، تحلیل ایدئولوژی باید به جای برچسبگذاری کلی، بر انگارههای مشخص تمرکز کند: چه نوع مالکیتی مفروض گرفته میشود؟ چه سطحی از نابرابری پذیرفته شده است؟ هزینه شکست بازار یا شکست دولت بر دوش چه گروههایی قرار میگیرد؟ چه کسانی از قواعد موجود سود میبرند و چه کسانی امکان اثرگذاری بر تغییر آنها را ندارند؟
۶ـ۳. پایان تاریخ و ادعای پایان منازعه ایدئولوژیک
بحث درباره پایان ایدئولوژی با نظریه پایان تاریخ فرانسیس فوکویاما نیز ارتباط دارد. فوکویاما پس از پایان جنگ سرد از پیروزی تاریخی دموکراسی لیبرال و افق نهایی تحول سیاسی سخن گفت (Fukuyama, 1992). با این حال، نظریه پایان تاریخ را نباید با ادعای ساده پایان همه ایدئولوژیها یکسان دانست. استدلال او درباره افق تاریخی رقابت نظامهای سیاسی بود، نه اینکه سیاست از هرگونه منازعه ارزشی و اجتماعی خالی شده باشد.
اهمیت این بحث برای نوشتار حاضر در آن است که پیروزی یا برتری تاریخی یک الگوی سیاسی، بهخودیخود آن را از نقد هنجاری و نهادی مصون نمیکند. حتی اگر یک نظام سیاسی در مقایسه با بدیلهای تاریخی خود از مزایایی برخوردار باشد، پرسش درباره نابرابری، نمایندگی سیاسی، حدود قدرت اقتصادی و کیفیت مشارکت عمومی همچنان باقی میماند. در نتیجه، ادعای پایان منازعه ایدئولوژیک ممکن است در برخی شرایط به کاهش حساسیت نسبت به بدیلهای سیاسی منجر شود. این امر نه نتیجه ضروری نظریه فوکویاما، بلکه یکی از امکانهای سیاسی تفسیر سادهانگارانه آن است.
۶ـ۴. پوپولیسم ضدحزبی و ادعای نمایندگی مستقیم مردم
بخشی از جنبشهای پوپولیستی معاصر با شعارهایی مانند «نه چپ، نه راست» یا «فقط مردم» خود را فراتر از تقسیمبندیهای سیاسی سنتی معرفی میکنند. در این گفتمان، مردم بهعنوان کلیتی همگن و دارای ارادهای واحد تصویر میشوند و نخبگان، احزاب و نهادهای واسط اغلب در جایگاه نیروهای بیگانه با اراده عمومی قرار میگیرند. با این حال، مفهوم مردم مفهومی خنثی و از پیش تعریفشده نیست. هر جنبش سیاسی باید مشخص کند چه کسانی را بخشی از مردم میداند، چه مطالباتی را نماینده منافع عمومی تلقی میکند و چه گروههایی را بیرون از این تعریف قرار میدهد.
چانتال موفه در دفاع از پوپولیسم چپ بر نقش ساختن یک هویت جمعی و صورتبندی مرزهای سیاسی تأکید میکند (Mouffe, 2018). از این منظر، سیاست حتی هنگامی که با زبان وحدت مردم بیان میشود، از تعارض، انتخاب و صورتبندی هویتهای جمعی خالی نیست. بنابراین، شعار ضدحزبی یا ضدایدئولوژیک بهخودیخود نشانه فقدان نوعی سیاست یا ایدئولوژی نیست. این شعار ممکن است چارچوبی تازه و البته پنهان برای سازماندهی تعارض سیاسی ایجاد کند. البته نمیتوان همه جنبشهای پوپولیستی را یکسان دانست؛ تحلیل باید به برنامه، ساختار سازمانی، تعریف مردم و نسبت آنها با نهادهای نمایندگی توجه کند.
۶ـ۵. پراگماتیسم سیاسی افراطی
پراگماتیسم در معنای فلسفی خود به بررسی پیامدهای عملی اندیشه و اهمیت تجربه در ارزیابی باورها توجه دارد. بنابراین، نمیتوان آن را بهطور کلی با ایدئولوژی ضدایدئولوژی یکسان دانست. با این حال، صورت افراطی و تقلیلگرایانهای از عملگرایی سیاسی وجود دارد که گزاره «هرچه کار کند، درست است» را به معیار نهایی تصمیمگیری تبدیل میکند. مشکل این صورتبندی آن است که مفهوم «کار کردن» بدون تعیین هدف و معیار ارزیابی، معنای روشنی ندارد.
یک سیاست ممکن است از نظر رشد اقتصادی موفق باشد، اما نابرابری را افزایش دهد؛ ممکن است ثبات کوتاهمدت ایجاد کند، اما هزینههای بلندمدت اجتماعی یا نهادی به همراه داشته باشد. بنابراین، موفقیت عملی همواره نیازمند پاسخ به این پرسش است که موفقیت برای چه کسی، در چه بازه زمانی و بر اساس کدام معیار سنجیده میشود. پراگماتیسم سیاسی هنگامی به پوششی برای ایدئولوژی تبدیل میشود که این پرسشها را حذف کند و یک معیار خاص از موفقیت را بهعنوان معیار طبیعی و بدیهی معرفی سازد.
۶ـ۶. راهحلگرایی فناورانه و تقلیل سیاست به مسئله فنی
راهحلگرایی فناورانه (Technological Solutionism) به رویکردی اشاره دارد که مسائل اجتماعی و سیاسی را عمدتاً مشکلاتی قابل حل از طریق فناوری، داده و الگوریتم تلقی میکند. در این نگرش، افزایش اطلاعات، هوشمندسازی فرایندها و طراحی ابزارهای دیجیتال میتواند جایگزین بخش مهمی از مناقشه سیاسی شود. اِوگنی موروزوف در نقد این رویکرد نشان میدهد که تبدیل مسائل اخلاقی، اجتماعی و سیاسی به مسائل فنی ممکن است رویکرد خود مسئله را تغییر دهد و ابعاد هنجاری آن را پنهان کند (Morozov, 2013).
برای مثال، الگوریتم میتواند در تخصیص خدمات عمومی، ارزیابی ریسک یا مدیریت منابع نقش مؤثری داشته باشد؛ اما تعیین معیارهای عدالت، تعریف گروههای واجد اولویت و تصمیم درباره پیامدهای قابل قبول، صرفاً تصمیمهایی محاسباتی نیستند. فناوری میتواند ابزار اجرای یک تصمیم باشد، اما بهتنهایی مشروعیت اهداف و معیارهای آن را تعیین نمیکند. نقد راهحلگرایی فناورانه نیز نباید به نفی ظرفیت فناوری منجر شود. مسئله، تبدیل ابزار به جایگزین داوری عمومی و سیاسی است.
۷. جدول مقایسهای جریانهای ضدایدئولوژیک در سیاست معاصر
جدول زیر صورتبندیهای مختلف ادعای ضدایدئولوژیک را بر اساس ادعای محوری، انگارههای احتمالی و نقد نظری آنها مقایسه میکند. منظور از «پیشفرض پنهان» در این جدول، وجود قطعی یک ایدئولوژی در همه اعضای یک جریان نیست؛ بلکه مجموعهای از انگارههای است که در برخی صورتبندیهای آن جریان ممکن است آشکار یا پنهان باقی بماند.
جدول شمار یک صورتبندیهای مختلف ادعای ضدایدئولوژیک

جدول بالا هفت صورتبندی فکری و سیاسی معاصر را بررسی میکند که با وجود تفاوت در مبانی و جهتگیریهایشان، در یک ویژگی مشترکاند: هر یک ممکن است با ادعای فاصله گرفتن از ایدئولوژی، سیاست را به عرصهای ظاهراً خنثی، فنی یا صرفاً واقعگرایانه تقلیل دهند، در حالی که خود بر پیشفرضهای ارزشی و هنجاری مشخصی تکیه دارند.
در تکنوکراسی افراطی، این تصور مطرح میشود که اداره جامعه باید به کارشناسان واگذار شود و عقلانیت فنی میتواند جایگزین مناقشههای ارزشی شود؛ حال آنکه انتخاب اهداف، اولویتها و معیارهای کارآمدی، خود مستلزم داوریهای هنجاری و سیاسی است. گفتمان بازارمحور مطلق، بازار را نظمی طبیعی و فاقد بدیل معرفی میکند، گویی قواعد آن مستقل از انتخابهای نهادی و سیاسی شکل گرفتهاند؛ در حالی که عملکرد بازار همواره به چارچوبهای حقوقی، سیاسی و نهادی وابسته است.
پوپولیسم ضدحزبی نیز با شعارهایی نظیر «نه چپ، نه راست؛ فقط مردم»، خود را فراتر از تقسیمبندیهای سیاسی قرار میدهد، اما این ادعا بر فرض وجود مردمی یکپارچه با اراده و منافع همگن استوار است؛ در حالی که تعریف مردم و تعیین منافع عمومی، خود بخشی از منازعه سیاسی است.
در پراگماتیسم سیاسی افراطی، موفقیت عملی و کارکردگرایی به معیار نهایی درستی تبدیل میشود، اما تشخیص اینکه چه چیزی موفقیت محسوب میشود، به چه کسانی سود میرساند و هزینههای آن بر دوش چه گروههایی قرار میگیرد، بدون معیارهای هنجاری و توزیعی امکانپذیر نیست.
ضدایدئولوژی روشنفکری با این ادعا که همه مکاتب سیاسی مانع عقلانیتاند، خود را در جایگاهی مستقل از سنتها و چارچوبهای فکری قرار میدهد؛ حال آنکه منتقد نیز، مانند دیگر کنشگران فکری، در موقعیتی تاریخی و اجتماعی قرار دارد و از پیشفرضهای معرفتی و ارزشی کاملاً مستقل نیست.
در فنسالاری دیجیتال، فناوری بهمثابه راهحلی برای مسائل سیاسی و اجتماعی عرضه میشود، بر این فرض که این مسائل اساساً رویکردی فنی دارند؛ در حالی که بسیاری از آنها از تعارض منافع، نابرابری قدرت و اختلاف بر سر ارزشها ناشی میشوند و با راهحلهای فناورانه بهتنهایی برطرف نمیشوند.
سرانجام، واقعگرایی سیاسی تقلیلگرا با تأکید انحصاری بر قدرت و ضرورتهای عملی، نقش مستقل ارزشها و اصول سیاسی را نادیده میگیرد؛ اما حتی اولویت دادن به قدرت، بقا و ضرورت نیز انتخابی خنثی نیست و بر مفروضات هنجاری خاصی درباره اهداف و ارزشهای مطلوب سیاست استوار است.
بنابراین، وجه مشترک این صورتبندیها نه لزوماً ایدئولوژیک بودن آشکار آنها، بلکه پنهان ماندن پیشفرضهای ارزشی و سیاسی در پس ادعاهایی درباره ضرورت فنی، نظم طبیعی، اراده عمومی، کارآمدی یا واقعگرایی است. نقد آنها مستلزم نفی تخصص، بازار، فناوری، عملگرایی یا واقعگرایی نیست، بلکه هدف آن آشکار کردن مرزهای اعتبار این ادعاها و بازگرداندن مفروضات پنهانشان به عرصه پرسشگری و نقد است.
۷ـ۱. تمایز سه سطح موضع ضدایدئولوژیک
جدول شماره دو که در زیر مشاهده میشود، سه سطح متفاوت از مواجهه با ایدئولوژی را از یکدیگر متمایز میکند. در سطح نخست، ضدجزماندیشی بر این اصل استوار است که هیچ نظریه، باور یا نظام فکری نباید از نقد و بازبینی مصون بماند؛ بنابراین، این موضع از انسجام منطقی برخوردار است، زیرا امکان نقد را به همه دیدگاهها، از جمله خودِ موضع ضدجزماندیشی، تعمیم میدهد.
در سطح دوم، ضدایدئولوژی انتقادی فراتر از مخالفت با جزماندیشی میرود و سازوکارهایی را نقد میکند که از طریق آنها قدرت سیاسی و اجتماعی، ارزشها و منافع خاص خود را بهصورت اموری طبیعی، بدیهی و تغییرناپذیر جلوه میدهد و امکان پرسشگری و نقد را محدود میسازد. این رویکرد نیز تا زمانی که نقد را به خودِ مفروضات و پیشفرضهایش تعمیم دهد، از سازگاری منطقی برخوردار است.
اما در سطح سوم، ضدایدئولوژی مطلق مدعی است که همه ایدئولوژیها نامشروعاند و میتوان بهطور کامل از هرگونه چارچوب ایدئولوژیک خارج شد. دشواری این موضع زمانی آشکار میشود که خود را از قاعدهای که برای همه ایدئولوژیها وضع کرده استثنا کند؛ زیرا ادعای نامشروع بودن همه ایدئولوژیها و امکان رهایی کامل از آنها نیز خود بر مجموعهای از پیشفرضها و داوریهای ارزشی استوار است و در نتیجه، ممکن است به تناقض خودارجاعی گرفتار شود.
بنابراین، تفاوت اساسی این سه سطح در آن است که اولی خواهان مصون نبودن هیچ باوری از نقد است، دومی سازوکارهای ایدئولوژیکِ طبیعیسازی قدرت را موضوع نقد قرار میدهد و سومی با ادعای خروج کامل از ایدئولوژی، در معرض خطر بازتولید همان وضعیتی قرار میگیرد که قصد نفی آن را دارد.
جدول دوم تمایز سه سطح موضع ضدایدئولوژیک

بر این اساس، کارل پوپر را میتوان در سطح نخست قرار داد؛ زیرا نقد او متوجه جزمیت و انسداد مسیر اصلاح بود، نه نفی هرگونه اندیشه منسجم و نظامواره. در مقابل، برخی روایتهای افراطی از تکنوکراسی یا ضدایدئولوژی روشنفکری ممکن است به سطح سوم نزدیک شوند؛ البته این طبقهبندی باید درباره هر جریان و متن مشخص، بر اساس شواهد انجام گیرد.
۸. تجربه ایران: همزیستی گفتمان رسمی، زبان کارشناسی و ادعای بیطرفی
بررسی تجربه ایران مستلزم پرهیز از یکسانسازی گفتمانهای متفاوت است. ساختار سیاسی ایران در سطح رسمی از مؤلفههای ارزشی و هویتی مشخصی برخوردار است و نمیتوان آن را نمونهای ساده از نفی ایدئولوژی دانست. در عین حال، در عرصه سیاستگذاری و مناقشات عمومی، گاه زبان کارشناسی و مدیریتی برای توضیح مسائل اقتصادی و اجتماعی به کار میرود. این دو سطح ممکن است در برخی موقعیتها با یکدیگر همزیستی داشته باشند و در موقعیتهای دیگر دچار تعارض شوند.
۸ـ۱. تقلیل مسائل ساختاری به مسئله مدیریت
یکی از صورتبندیهای قابل بررسی در گفتمان عمومی ایران، توضیح مشکلات اقتصادی و اداری از طریق ضعف مدیریت، ناکارآمدی مدیران یا فقدان تخصص است. این عوامل ممکن است در موارد مشخص نقش واقعی داشته باشند؛ اما اگر تمام تنگناها و ناکارآمدی های ساختاری به کیفیت مدیریت تقلیل یابند، پرسش از ساختار تصمیمگیری، توزیع اختیار، تعارض منافع، پاسخگویی و قواعد تخصیص منابع به حاشیه میرود. در چنین شرایطی، زبان مدیریت میتواند به دو شیوه متفاوت عمل کند.
در شیوه نخست، به شناسایی دقیقتر تنگناها و ناکارآمدی های اجرایی و اصلاح فرایندها کمک میکند. در شیوه دوم، جایگزین تحلیل نهادی و سیاسی میشود و مسئولیت تصمیمهای ساختاری را به خطاهای فردی یا ضعف کارشناسی تقلیل میدهد. بنابراین، صرف استفاده از واژگان مدیریتی نشانه ضدایدئولوژیک بودن نیست. معیار اصلی این است که آیا تحلیل مدیریتی امکان بررسی ساختار قدرت و قواعد نهادی را فراهم میکند یا آنها را از دستور کار خارج میسازد.
۸ـ۲. اقتصاد بهمثابه علم و حدود ادعای بیطرفی
گزاره «اقتصاد علم است، نه ایدئولوژی» در یک معنای محدود و قابل دفاع است: تحلیل اقتصادی باید از روشهای روشن، دادههای معتبر و استدلال قابل ارزیابی استفاده کند و نباید جایگزین پژوهش علمی با شعارهای سیاسی شود. اما از این گزاره نمیتوان نتیجه گرفت که همه انتخابهای اقتصادی صرفاً علمی و فاقد مؤلفه هنجاریاند.
علم اقتصاد میتواند درباره پیامدهای احتمالی سیاستهای مالیاتی، پولی، تجاری یا رفاهی تحلیل ارائه کند؛ اما تعیین وزن نسبی عدالت توزیعی، آزادی اقتصادی، ثبات قیمتها، اشتغال و حمایت اجتماعی نیازمند داوریهای هنجاری و سیاسی است. در نتیجه، تمایز میان تحلیل علمی و انتخاب سیاسی اهمیت اساسی دارد. سیاست اقتصادی باید از دانش تخصصی بهره گیرد، اما تصمیم درباره اهداف و توزیع هزینهها و منافع را نمیتوان صرفاً به کارشناسان واگذار کرد.
۸ـ۳. دانش، قدرت و سیاستزدایی دانشگاهی
رابطه میان تولید دانش و قدرت سیاسی در ایران نیز موضوع پژوهش دانشگاهی قرار گرفته است. آرش بیداللهخانی در مقالهای با عنوان «اسلامیسازی علوم سیاسی: کنترل اقتدارگرایانه برنامه درسی و تولید دانش بیخطر در دانشگاههای ایران» که در سال ۲۰۲۶ در نشریه علم سیاست اروپایی (European Political Science) منتشر شده، ساختار برنامههای کارشناسی علوم سیاسی و جهتگیری پژوهشهای دانشگاهی را بررسی میکند (Beidollahkhani, 2026).
این پژوهش با تحلیل برنامه درسی مصوب و بررسی مقالات منتشرشده در نشریات علوم سیاسی ایران، مدعی است که سیاستهای اسلامیسازی آموزش عالی بر تنوع نظری، جهتگیری پژوهش و استقلال رشته علوم سیاسی اثر گذاشتهاند. نویسنده همچنین بر سازوکارهای نهادی کنترل دانش، از جمله برنامهریزی متمرکز درسی و جهتدهی به موضوعات پژوهشی، تأکید میکند.
یکی از نتایج گزارششده در این پژوهش آن است که نویسنده حدود ۶۸٫۴ درصد از محتوای مورد بررسی در برنامههای کارشناسی علوم سیاسی را دارای محتوای ایدئولوژیک ارزیابی کرده است. این عدد باید دقیقاً بهعنوان برآورد حاصل از کدگذاری و طبقهبندی نویسنده فهمیده شود، نه شاخصی مستقل و مورد اجماع درباره تمام نظام دانشگاهی ایران. تعریف محتوای ایدئولوژیک، شیوه کدگذاری و وزندهی به واحدهای درسی در تفسیر این نتیجه اهمیت دارند.
اهمیت این مطالعه برای بحث حاضر در آن است که رابطه دانش و سیاست را نمیتوان صرفاً از طریق ادعای بیطرفی یا تخصص توضیح داد. تولید دانش درون نهادها و قواعدی صورت میگیرد که ممکن است بر انتخاب موضوعات، چارچوبهای نظری و امکان طرح پرسشهای انتقادی اثر بگذارند. با این حال، دامنه این نتیجه باید محدود نگه داشته شود. این مطالعه بر رشته علوم سیاسی و مجموعه مشخصی از برنامههای درسی و نشریات متمرکز است. بنابراین، نمیتوان یافتههای آن را بدون پژوهش تکمیلی به همه رشتههای علمی، تمام دانشگاهها یا همه جریانهای فکری ایران تعمیم داد.
۸ـ۴. دو صورت متفاوت سیاستزدایی
در تحلیل ایران، باید میان دو صورت متفاوت سیاستزدایی تمایز گذاشت. در صورت نخست، گفتمان رسمی و ایدئولوژیک میتواند با محدود کردن تنوع نظری و چارچوبهای مجاز، امکان بررسی انتقادی مسائل سیاسی را کاهش دهد. در صورت دوم، زبان مدیریتی یا کارشناسی ممکن است تعارضهای سیاسی و توزیعی را به مسائل صرفاً فنی تبدیل کند. این دو صورت لزوماً از نظر منشأ و سازوکار یکسان نیستند.
اولی میتواند از طریق تثبیت یک چارچوب رسمی و محدود کردن بدیلهای معرفتی عمل کند؛ دومی ممکن است از طریق انتقال تصمیمهای مناقشهبرانگیز به عرصه تخصصی و اداری پیش برود. با وجود تفاوت آنها، هر دو در شرایطی میتوانند امکان مناقشه عمومی و بررسی انگارههای قدرت را محدود کنند. بنابراین، مسئله اصلی در تجربه ایران نه اثبات وجود یک جریان واحد ضدایدئولوژیک، بلکه بررسی چگونگی تعامل گفتمان رسمی، زبان کارشناسی، ساختارهای نهادی و تولید دانش است.
۹. چارچوب پیشنهادی برای تشخیص ایدئولوژی پنهان
بر اساس مباحث پیشین، میتوان چارچوبی تحلیلی برای ارزیابی ادعاهای ضدایدئولوژیک ارائه کرد. این چارچوب بر شش معیار استوار است.
▪️نخست، شفافیت انگارههای. هر گفتمان باید انگارههای انسانشناختی، اقتصادی و سیاسی خود را تا حد امکان آشکار کند. ادعای بیطرفی زمانی مسئلهساز میشود که انگارههای بنیادین را بهعنوان واقعیتهای بدیهی عرضه کند.
▪️ دوم، پذیرش امکان نقد و بازنگری. یک موضع انتقادی باید امکان بررسی مجدد انگارههای خود را بپذیرد. مصونسازی یک ادعا از نقد، حتی اگر با زبان علم یا تخصص بیان شود، نشانهای از جزمیت است.
▪️ سوم، تفکیک گزارههای تجربی از داوریهای هنجاری. گزارهای درباره آثار احتمالی یک سیاست با داوری درباره مطلوب بودن آن سیاست یکسان نیست. تحلیل معتبر باید این دو سطح را از یکدیگر جدا کند.
▪️ چهارم، بررسی پیامدهای توزیعی. هر تصمیم عمومی بر گروههای اجتماعی مختلف آثار متفاوتی دارد. گفتمانی که از کارآمدی سخن میگوید، باید روشن کند کارآمدی برای چه کسانی و با تحمل چه هزینههایی سنجیده میشود.
▪️ پنجم، تحلیل ساختار قدرت و منافع. بررسی اینکه چه گروههایی در تعریف مسئله، انتخاب راهحل و اجرای سیاست نقش دارند، برای تشخیص نسبت میان دانش و قدرت ضروری است.
▪️ ششم، پرهیز از استثناسازی خودارجاعانه. گفتمانی که دیگران را به دلیل ایدئولوژیک بودن نقد میکند، باید معیارهای نقد خود را نیز بپذیرد. اگر خود را از هرگونه ارزیابی مشابه مستثنا کند، در معرض همان مشکلی قرار میگیرد که در دیگران تشخیص داده است.
این معیارها یک آزمون قطعی برای طبقهبندی همه جریانهای سیاسی نیستند؛ بلکه ابزارهایی برای تحلیل دقیقتر و مقایسهپذیرتر گفتمانها فراهم میکنند.
۱۰. نتیجهگیری
بحث درباره ایدئولوژی ضد ایدئولوژی در نهایت به مسئله رابطه میان شناخت، ارزش و قدرت بازمیگردد. ادعای عبور از ایدئولوژی ممکن است در یک معنا بیانگر تلاش برای رهایی از جزمیت و افزایش اعتبار معرفتی باشد؛ اما در معنایی دیگر میتواند به پوششی برای پنهان کردن انگارههای هنجاری پنهان و خارج کردن تصمیمهای سیاسی از معرض مناقشه عمومی تبدیل شود. تمایز میان سه موضع بررسیشده، امکان داوری دقیقتری فراهم میکند. ضدجزماندیشی با هیچ تناقض ضروری مواجه نیست، زیرا تنها بر نقدپذیری و اصلاحپذیری نظریهها تأکید میکند.
ضدایدئولوژی انتقادی نیز هنگامی سازگار است که قواعد نقد را به خود تعمیم دهد و از ادعای مصونیت معرفتی پرهیز کند. در مقابل، ضدایدئولوژی مطلق زمانی با پارادوکس خودارجاعی روبهرو میشود که همه چارچوبهای فکری را نفی کند، اما موضع خود را از این حکم مستثنا سازد.
تحلیل تکنوکراسی، گفتمانهای بازارمحور، پوپولیسم ضدحزبی، پراگماتیسم سیاسی افراطی و راهحلگرایی فناورانه نشان داد که زبان تخصص، کارآمدی و واقعگرایی میتواند در برخی شرایط به روشن شدن مسائل عمومی کمک کند و در شرایط دیگر، تعارضهای ارزشی و پیامدهای توزیعی تصمیمها را پنهان سازد. بنابراین، مسئله نه مخالفت با تخصص و علم است و نه دفاع از ایدئولوژی به معنای جزمیت؛ مسئله تعیین مرز میان دانش تخصصی، انتخاب هنجاری و قدرت سیاسی است.
در تجربه ایران نیز نمیتوان همه گفتمانهای مدیریتی یا کارشناسی را به یک جریان ضدایدئولوژیک واحد نسبت داد. با این حال، بررسی نسبت میان زبان مدیریت، سیاستگذاری اقتصادی، ساختار نهادی و تولید دانش نشان میدهد که ادعای بیطرفی باید همواره با پرسش از انگارههای، منافع و پیامدهای آن همراه باشد.
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
![]() |
پرسش از بیریشگی
«بیریشه» بودن را همیشه همچون دشنامی شنیده بودم؛ برچسبی برای تحقیر، طرد، یا متهمکردن دیگری به بیهویتی و حتی سبکی. اما تا پیش از این لحظه که قلم بر کاغذ بگذارم، هرگز در آن درنگ نکرده بودم. اکنون در همین آغاز، نخستین پرسشی که گریبانم را میگیرد این است: ریشهداشتن بهراستی چیست؟ آیا ریشهداشتن گونهای زمینگیری، ایستایی و اسارت در جغرافیایی بسته است، یا برعکس، یگانه راه اتصال تن و جان به چاههای عمیق و سرچشمههای جوشانِ زندگی است؟
نمیتوان از ریشه سخن گفت و نگرانِ لغزیدن در مغالطههای رایج زمانه نبود. نیک میدانم که سخن گفتن از ریشه میتواند بلافاصله با باسمههایی چون ستایشِ قبیلهای از «خون»، ناسیونالیسم و حتی فاشیسم اشتباه گرفته شود. اما قصد من گذر از این پیشپاافتادگیِ مفهومی به مثابه امری بدیهی و زیاده آشناست؛ زیرا آنچه بسیار شناختهشده به نظر میرسد، چه بسا کمتر از همه به آن اندیشیده شده باشد. ریشه برای من نه خاکپرستیِ شوونیستی است و نه تبارنامهای موروثی برای فخرفروشی؛ ریشه، پاسخی است به این نیازِ بنیادینِ انسان: پایداری در برابر بادها و بورانهای ویرانگرِ زیستن، و یافتنِ بستری برای پروردن و شکوفاندنِ خود.
گیاه در خاک ریشه میدواند تا دو کارِ بنیادین را همزمان به انجام رساند: نخست، ایستادگی در برابر بادها و سیلابها؛ و دوم، برگرفتنِ مایهی حیات از غنای خاک و بدلساختنِ آن به برگ و شکوفه و میوه. ریشه در گیاه، نه ابزاری برای درخودفروماندن، بلکه شرطِ بالیدن و رو به آفتاب قد کشیدن است. برای انسان نیز جز این نیست؛ او نیز به ریشه دواندن محتاج است تا بتواند از خود فراتر رود.
انسان با سکنا گزیدن است که ریشه میدواند؛ اما سکنا گزیدن، تنها حضوری فیزیکی در یک نقطه یا سرپناهی برای مصون ماندن از سرما و گرما نیست. سکنا گزیدن یعنی گرهزدنِ سرنوشتِ خود به سرنوشتِ یک زیستبوم و یک تاریخ. ریشه برای انسان، آوندی است که گذشته را به اکنون پیوند میزند و از بطنِ آن، زندگیِ تازه میرویاند.
اگر ریشه داشتن همانا تواناییِ سکنا گزیدن، آمیختن با جهان و پذیرشِ مسئولیتِ تاریخی در برابر خاک و دیگری است، پس «بیریشگی» نه یک صفتِ بیولوژیک، بلکه عارضهای ویرانگر در روان، سیاست و اخلاق است. بیریشه بودن یعنی ناتوانی در مأنوسشدن با جهان؛ یعنی زیستن در هیئتِ یک ناظر، یک رهگذر، یا یک رهزن که هرگز با زمینی که بر آن گام برمیدارد، احساسِ همپیکری نمیکند. و اگر نیک بنگریم، آنچه امروز بر سرنوشتِ ایران سایه انداخته، چیزی جز همین بیریشگیِ خطرناک نیست که اینک به کردارِ مسلطِ سیاسی بدل شده است.
مسئله این است!
جانِ ایرانی در کشاکشِ دو تصویرِ یکسره متضاد از ریشه، همواره با خود در نبرد بوده است: نخست، تصویری است که ردپای روشنِ آن را در شاهنامه مییابیم؛ جهانی که ریشه داشتن را در پیوند با زن، زندگی و زمین، و در پاسداری از داد و آبادانیِ گیتی معنا میکند. در این نگاه، خاک و تن نه قفسِ روحی افلاکی، بلکه خاستگاهِ خردی است که با اتکا به آن میتوان بر روی زمین خانه ساخت و طرحِ زندگیِ خویش را درانداخت.
و در نقطهی مقابل، تصویری قرار دارد که ریشهی انسان را یکسره در آسمان میجوید؛ جهانی که شاخصترین، بلندترین و گرمترین صدای آن شعرِ مولوی است. در این ساحت، انسان نایی است بریده از نیستانِ غیب؛ غریبی افتاده بر خاک که هرچه بر زمین مینگرد و میانگارد و میگوارد بندی است و سایهای و زندانی، و تنها با کندن از این جهانِ صورتهای موهوم و پرواز به سوی بیصورتیِ آسمان است که اصلِ خویش را بازمییابد.
بهراستی انسانِ ایرانی در کجای این هستی لنگر انداخته است؟ آیا ما فرزندانِ خاکی هستیم که تیمارِ آن را واهشتهایم، یا فرشتگانِ تبعیدیِ آسمان که از بدِ حادثه بر این خاکِ غریب فروافتادهایم؟ ریشهی ما کجاست: در زمین یا در آسمان؟
شاید برخی بگویند چه اهمیتی دارد که ریشهی خود را در آسمان تصور کنیم یا در زمین؟ اما این پنداشت تنها یک بازیِ زبانی، فانتزیِ شاعرانه یا مناقشهای در ابیات و دیوانها نیست؛ این تصور، سرنوشتِ تاریخی و شیوهی زیستنِ ما را برمیسازد. انسانی که ریشهاش را در خاک میجوید، جهان را خانهی راستینِ خود میداند؛ خانهای که باید با خرد و دادگری آن را پاکیزه و پایدار نگاه داشت. برای او، ارجِ زمین انکارناپذیر است و ساختنِ نهادهای کارآمد و عادلانه، یگانه تکیهگاه در برابرِ تباهی.
اما آنگاه که انسان ریشهی خویش را از خاک برمیکَند و به آسمان پیوند میزند، زمین دیگر جایی نیست که شایستهی دلبستن و سزاوارِ آبادکردن باشد. پس چه باک اگر این خاک ویران شود، و چه باک اگر بیداد و ستم زمین را در خود فروگیرد؛ وقتی وطنِ اصلی جایی دیگر، در فراسوی افلاک، وعده داده شده است! پناه بردن به آسمان، گرچه جانِ زخمخورده و گریخته از گزندِ حوادث را تسلی میبخشد، اما در همان حال، جهانِ عینی را بیپناه و بیمدافع به دستِ بد میسپارد. این نگرش، اراده به برپاییِ داد، مهارِ استبداد و توانِ آبادانیِ زیستبوم را در سودای جهانِ دیگر تباه میسازد و بدینسان، میدانِ زندگی را در اختیارِ کسانی میگذارد که جز تزویر و تاراج خواست و خیالی ندارند.
از این رو، این پرسش که «ریشهی ما کجاست؟» مرزِ میان مرگ و زندگیِ یک تمدن است: آیا بر آنیم که به این خاک وفادار بمانیم و گاوآهنِ مهر بر آن برانیم، یا آن را یکسره به کسانی واگذاریم که از آن قربانگاه و گورستان میسازند؟
بیریشگیِ فرهیخته!
آیا انسانِ بیریشه همواره کسی است که از فرهنگ بهدور و با زبان و ادبیات بیگانه است؟ البته که چنین نیست. گونهای دیگر از بیریشگی هست که چهرهای بس فرهیخته و حتی عاشقانه به خود میگیرد و بسا به عالیترین نمودِ فرهنگ بدل میشود؛ اما این کژدیسی نیز برآیندِ تجربهای عمیقاً دردناک است که مردمانِ این سرزمین از سر گذراندهاند. در حقیقت، این نوع بیریشگی، پاسخی غریزی و تدافعی به قرنها سرکوب، ناامنیِ ساختاری و ایلغارهای بیامان بوده است.
ریشه داشتن و سکنا گزیدن بر روی خاک، تنها در پناهِ افقِ گشودهی فردا ممکن است؛ در گروِ این یقینِ ابتدایی که آنچه امروز میکاری، فردا مجالِ درویدن خواهد یافت. اما در فلاتِ ایران، تاریخ همواره در هیئتِ حادثهای هولناک و بیرحم فرود میآمد؛ همچون توفانی که بر سر راه خود هر نشانهای از آبادانی را از ریشه برمیکَند. بدینگونه، بخشی از روانِ ایرانی از سرِ اضطرار آموخت که تعلق به زمین را پس بزند تا جان به در بَرد؛ چندان که میلِ به ریشه دواندن در او به راهی باژگونه رفت: با از کف رفتنِ امنیت بر روی زمین، هر ریشهای در خاک، پیش از بالیدن، محکوم به خشکیدن بود.
وقتی انسانِ ایرانی از زمین و زمانِ خود رانده شد و جهانِ عینیِ پیرامونش چیزی جز قتلعام، غارت و ناپایداری به بار نیاورد، بخشی از روانِ تاریخیِ او برای گریز از فروپاشی، دست به یک جابهجاییِ هستیشناختی زد: به جای آنکه با شکستِ تاریخیِ خود بر روی زمین روبهرو شود و به چارهاندیشیِ مدنی و سیاسی بپردازد، خودِ زمین و واقعیتِ مادی را بیارزش، توهمی و فاقدِ اصالت اعلام کرد.
در چنین تنگنای هولناکی، آری، آن نیمهی هراسیدهتر برای آنکه از وحشتِ این بیریشگیِ تحمیلی از پای درنیاید و چون ذراتِ غبار در باد پرتاب نشود، چارهای ندید جز آنکه سکونتگاهی دیگر برای خود پی افکند؛ و چون زمین دیگر خانهای امن نبود، ریشههایش را به سوی آسمان برکشید و فریاد زد: من فرزندِ آسمانم! این هجرتِ بزرگِ روانی از فرش به عرش، از میدانِ مدنیت به کنجِ خانقاه، و از دادخواهیِ زمینی به تسلای باطنی، تلاشی بود برای التیامِ دردِ هولناکِ بیریشگی؛ اما بهای آن، واگذاشتنِ همیشگیِ زمین به دستِ کسانی بود که نهتنها آن را خوار میشمردند، بلکه در غارت و تاراجش تا بدانجا پیش رفتند که این خاکِ بارور را به جولانگاهِ دیوِ دروغ و خشکسالی بدل ساختند.
اما این تمامِ ماجرا نبود و روانِ ایرانی یکسره به آسمان کوچ نکرد. درست در برابرِ این هجرتِ بزرگ به خلوتِ لاهوت، رگهای زمینی و رزمآور در خردِ تاریخیِ ما زنده ماند که از تسلیم شدن به وسوسهی گریز از زمین تن زد؛ خردی که دریافت با دستکشیدن از خاک، به برهوتِ هیچ ــــ یا همان مغاکِ هیچانگاری ــــ سقوط خواهیم کرد و زمینِ زندگی و سکانِ سرنوشتِ خویش را از کف خواهیم داد. فردوسی قلهی بلندِ این پایداریِ زمینی است.
در آستانهی آن فروشدِ تاریخی، درست در لحظهای که ایران زمینِ مادی و حاکمیتِ سیاسیِ خود را از کف داده بود و خطرِ محو شدن در توفانِ زبانی و هویتیِ فاتحان در چندقدمیاش دهان باز کرده بود، بزرگترین و ژرفترین رخداد برای «سکنا گزیدن» به دستِ فردوسی رقم خورد. او دریافت که اگرچه خشت و گلِ این سرزمین دستخوشِ ویرانی است و فاختهها بر کنگرههای کاخش کوکو میخوانند، اما هنوز سرزمینی برای ریشه دواندن باقی است: زبان و حافظهی تاریخی.
فردوسی آگاهانه دست به کارِ ساختنِ بنایی شد که تن به زوال ندهد؛ بنایی از کلمات که برای ممکنساختنِ زیستنی دوباره بر روی زمین پیافکنده شد:
پی افکندم از نظم کاخی بلند
که از باد و باران نیابد گزند
این «کاخ»، تنها تودهای از ابیاتِ منظوم نبود؛ این کاخ، خانهی هستیِ ایرانی بود. فردوسی با گردآوردن و تنومند ساختنِ هزارههای پیشین، موطنی را پی افکند تا مبادا ایرانیان با فراموشیِ هستیِ تکین و تاریخیِ خویش، امکانِ دگریستن و فراشد را برای همیشه از کف بدهند. فردوسی در شاهنامه نشان داد که ریشهداشتن پیش از هر چیز، ریشهدوانی در «خرد» به عنوان راهنمای زندگیِ زمینی و «داد» به مثابه ستون نگهدارندهی مدنیت است.
قهرمانانِ او پاکان و فرشتگانِ معلق در هوا نیستند؛ آنان پهلوانانی خطاکار و تراژیکاند که بهرغم همهی کاستیهای انسانی، به پاسداری از مرزهای جهانِ ایرانی کمر بستهاند. شاهنامه پاسخی استوار و زمینی به بحرانِ بیریشگی بود: آشکار ساختنِ این حقیقت که اگرچه خاکِ جغرافیایی اشغال شده است، اما هنوز میتوان در اقلیمِ زبان و خردِ نیاکانی سکنا گزید، سرپا ماند و قد کشید.
وحی از خاک میرسد!
اینک وقتِ آن رسیده است که این بنای زبانی در کالبدِ زیستِ جمعی و سیاسیِ ایران تجسد یابد؛ یعنی زمین، زبان و زمانِ ایرانی چنان در هم تنیده شوند که سکنا گزیدن بر این خاک، از حسرتِ خاطرهای دوردست فراتر رود و به واقعیتِ زیستِ ایرانیان بدل شود. آنچه امروز در جامعهی ایران روی میدهد ــــ این موجِ بزرگ و همگانی برای بازفهمِ داستانهای شاهنامه ــــ چیزی نیست مگر اراده به بازگشتن به «ایران» در مقامِ سرزمین؛ اراده به سکنا گزیدن بر خاکی که قرنها ایرانیان از تصاحبِ تاریخیاش محروم مانده بودند؛ و این شاید سربرآوردنِ همان بذری است که فردوسی هزارهای پیش در دلِ کلمات نشانده بود.
اما باید به یاد آورد که ریشه دواندن در خاک، هرگز به معنای بازگشت به گذشته نیست؛ بلکه شرطِ بالیدن و قد کشیدن به سوی خورشیدِ آینده است؛ خورشیدی که بهگونهای شگفت با تاریکترین ژرفای خاک در پیوند است و درست در نقطهی تلاقیِ این دو، «فضای درمیانبودگی» برای با هم زیستن در لحظهی اکنون برساخته میشود.
از این رو، پیش از هر چیز باید تکلیفِ خود را با این پرسشِ بنیادین روشن کنیم: تصورِ ریشه در آسمانی که مدام قربانی میطلبد، یا استقرارِ آن در جهانمندی و کالبدِ حقوقی و سیاسی بر روی زمین؟ آنچه تجربه به ما میگوید این است: ارجاعِ قدرت و حقانیت به آسمان، زمینِ زایای ایران را تنها به دستمایهای برای کامگیریِ سوداگران و پاسدارانِ جهانِ قدسی فروکاسته است ــــ چنانکه امروز به چشمِ خود شاهدِ آنیم: آیا هرگز در تاریخ، مافیای آسمان و روح تا بدینپایه رسوا بوده است؟
آری گفتن به ایران به مثابه پارهای از خاکِ زمین، و پیمان نهادن برای تیمارداری از آن، آغازگاهی دیگرگون میطلبد: نگریستن به ایران نه چونان قربانگاهی برای ساکنانِ صدرِ جلال، بلکه به عنوانِ خانهای مشترک.
زیستن بر این خاک یعنی دست شستن از تُرّهاتِ پرطمطراقِ مدعیان و منادیانی که شور و شرابِ زندگی را به بیراههی نفرت از زمین و زمان میکشانند؛ زیرا میخواهند به نامِ آن جهانِ دیگر و با بدل ساختنِ خود به یگانه قبلهی عشق، این نیروی همبودگی را یکتنه و به تمامی ببلعند. اما خردِ خیامی با صراحتی بیهمتا، پاسخِ این مافیای زمینربای آسمانفروش را برای همیشه چنین داده است:
مرغی دیدم نشسته بر بارهی طوس
در پیش نهاده کلهی کیکاووس
با کله همیگفت که افسوس افسوس
کو بانگِ جرسها و کجا نالهی کوس؟
راستی، آیا خیام همان نقابی است که خردِ ایرانی بر چهره زد تا از زبانِ او با خود سخن بگوید و خویشتن را از یاد نبرد، آن هم در زمانهای که به تسخیرِ شبحِ بیابانیِ روح درآمده و با هرگونه تنامندی و تنومندی میستیزد؟ آری، شاید خیام نقابِ خردِ روینهانکردهی این سرزمین باشد، و شاید هم شاعری که این خردِ زمینی را در چند چارینه به آینده سپرد؛ چنین یا چنان، آنچه اهمیت دارد این است: کلامی که به نامِ خیام سر برمیآورد، ریشه در خاکی دارد که تاکِ زندگیِ ایرانی از آن میروید و پیشتر در شاهنامه چونان شکلی از زیستن تصویر شده بود. به بیانی دیگر، خیام بازتابِ هستیشناختیِ شاهنامه است؛ یعنی انتقالِ خردِ گیتیمدارِ ایرانی از جهانِ «حماسه و اسطوره» به سپهرِ «آگاهیِ فردی و وجودی».
در شاهنامه، جهانمندیِ ایرانی در قالبِ کنش، دادگری و آبادانیِ گیتی به تصور درمیآید؛ قهرمان بر آن است که میتوان با اتکا به خرد، بر روی زمین خانه ساخت و با افروختنِ چراغ، دیوِ تاریکی را به نیروی زندگی بدل کرد. اما در روزگارِ خیام، با فروریختنِ آن افقِ فراگیرِ تاریخی و سیاسی، خردِ ایرانی میدان عمومی خود را از دست میدهد. از این رو، خیام همان ریشههای شاهنامهای ــــ یعنی نفیِ اوهامِ مابعدالطبیعی و ضرورتِ وفاداری به تن و زمین ــــ را به ژرفترین لایههای وجودیِ فرد میکشاند.
اگر در شاهنامه، خاک در کالبدِ تمدنیِ ایران تجسد مییابد، در خیام به خمیرهی بیواسطه و تنانهای تبدیل میشود که همانا ایرانِ فردیشده است؛ ایرانی که در نهان میزید و چشمبهراه است تا روزی دوباره به پهنهی عمومی بازگردد. خیام در حقیقت چهرهی هستیشناختیِ پایانِ جهانِ شاهنامه است؛ لحظهای که خردِ ایرانی پس از هزیمتی تاریخی، با کلهی کیکاووس به گفتوگو مینشیند تا یادآوری کند که زیستن بر روی زمین، بهرغمِ گذراییاش، تنها داراییِ راستینِ آدمی است و آنچه در ازای واگذاریِ این دم وعدهاش میدهند سرابی بیش نیست: «این نقد بگیر و دست از آن نسیه بدار!»
خیام واپسین تپشهای قلبی است که هنوز ایرانی ــــ یعنی زمینی و جهانمندانه ــــ میاندیشد و با پشت کردن به هر نویدِ آسمانی، همین لحظهی گذران را جشن میگیرد: او بزرگترین مدافعِ این دمِ نقد است؛ یگانه سرمایهای که هنوز هم مافیای روح میکوشد تا به افسانهها و افسونهای آسمانی آن را از چنگِ انسانِ ایرانی برباید؛ انسانی که اینک از آسمانْ دل برمیکَند تا ریشههایش را دوباره در ژرفای زمین فرو بَرَد ــــ که وحی از خاک میرسد!
☑️ صباحی گرامی،
از خواندن این جستار زیبا لذت بردم. بهویژه پایان آن، «وحی از خاک میرسد»، در خاطرم ماند. برای من، این جمله پرسشی در پی دارد که این روزها نمیتوان از کنارش گذشت. اگر ایران خانهی مشترک ماست، امروز برای مردمش و برای این خاک چه میکنیم؟
دربارهی تصویر ریشه، اندکی متفاوت میاندیشم. وقتی از ایران سخن میگوییم، شاید جنگل تصویر رساتری از یک درخت باشد. در جنگل، هر درخت ریشهی خود را دارد و زندگیاش به زندگی پیرامونش وابسته است. ایران را هم چنین میبینم. هر یک از ما با زبان، خاطره و تجربهی خود در زندگی جمعی ایران سهمی داریم. حتی آنان که دور از این خاک زندگی میکنند، همچنان میتوانند در سرنوشت آن شریک باشند.
به گمان من، آنچه ما را به یکدیگر پیوند میدهد مِهر است. در مهر، محبت و داد از هم جدا نیستند. وقتی برای هممیهنی که باور دیگری دارد همان آزادی و حقی را میخواهم که برای خود میخواهم، مهر در زندگی مشترک ما معنا پیدا میکند. شاید ریشهداشتن در ایران همین باشد که هر جا هستیم، خود را در برابر این سرزمین و در برابر یکدیگر مسئول بدانیم.
سپاسگزارم که با نوشتهتان مرا به این تأمل واداشتید.
با احتزام کمال آذری
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
یورونیوز فارسی
گزارشهای رسانهای و دادههای ردیابی کشتیرانی حاکی از آن است که دهها نفتکش ایرانی آماده حرکت دستهجمعی از جزیره خارک و شکستن محاصره دریایی آمریکا هستند. همزمان، منابع نزدیک به سپاه هرگونه مداخله نظامی آمریکا علیه این نفتکشها را معادل حمله فوری به تاسیسات نفتی کشورهای حاشیه خلیج فارس دانستهاند.
گزارشهای غیررسمی و تصاویر ماهوارهای از آمادهباش بیش از ۱۴ نفتکش ایرانی در جزیره خارک برای شکستن محاصره دریایی آمریکا حکایت دارد. طبق این گزارشها، تهران نفتکشها را در جزیره خارک بارگیری و خدمهگذاری کرده، پرچم ایران را بر فراز آنها به اهتزاز درآورده و قصد دارد در روزهای آینده با حرکت دستهجمعی آنها به سمت خروج از دریای عمان، محاصره دریایی آمریکا را بشکند.
همزمان تانکر ترکرز که در حوزه ردیابی کشتیها فعال است تایید کرده که طبق دادههای موجود ایران در حال از سر گیری صادرات نفت است.
روز گذشته بلومبرگ هم گزارش کرده بود که همزمان با تشدید محاصره دریایی آمریکا علیه صادرات نفتی ایران، محمولهای از نفت خام ایران در هفته جاری میان دو نفتکش (عملیات کشتیبهکشتی) در خلیج فارس منتقل شده است.
به ادعای بلومبرگ، تصاویر ماهوارهای و دادههای کشتیرانی نشان میدهند که این جابهجاییها در نزدیکی جزیره خارک و با خاموش کردن سامانههای شناسایی خودکار (AIS) انجام شده تا منشا نفت پنهان بماند؛ اقدامی که واشنگتن پیشتر درباره هدف قرار دادن شناورهای دخیل در آن هشدار داده بود.
همزمان، کانال ۱۴ اسرائیل و رسانه «صابرین نیوز» نیز از آماده شدن دهها نفتکش ایرانی برای حرکت به سوی چین و نزدیک شدن به حلقههای محاصره خبر دادهاند.
خبرنگار رسانه نزدیک به سپاه هشدار دادهاست که هرگونه حمله به این نفتکشها، تاسیسات نفتی کشورهای خلیج فارس را هدف قرار خواهد داد.
محمد عنایتی نجفآبادی با انتشار پستی در شبکه اجتماعی ایکس و بازنشر مطلب خبرگزاری فارس تلاش کرده «ایده فریدون» در میانه تنش و تقابل دریایی ایران و آمریکا را برجسته کند. او با اشاره به عملیاتی شدن این ایده، در تحلیلی که میگوید شخصی است، تهدید کرده: «نفتکش ایرانی مهیای حرکت به سمت مقصد صادراتی میشود؛ هرگونه اخلال در مسیر حرکت او، انفجار در تاسیسات نفتی امارات، عربستان، قطر، کویت، عمان و بحرین را در پی دارد.»
مطلب بازنشرشده از سوی فارس با تصویری از «فریدون»، قهرمان اسطورهای شاهنامه، همراه است که سوار بر اسب در میان دریا از کشتیهای ایرانی دفاع میکند.
در توضیح آن آمده است که در شاهنامه، هنگامی که فریدون برای سرنگونی «ضحاک» به سوی اروندرود میرسد، با نگهبان رود روبهرو میشود که به فرمان ضحاک از در اختیار گذاشتن کشتیها به فریدون و سپاهش جلوگیری میکند (اشارهای نمادین به محاصره دریایی کنونی از سوی ایالات متحده).
اهمیت حیاتی جزیره خارک برای اقتصاد ایران
جزیره خارک در شمال خلیج فارس، شاهرگ حیاتی اقتصاد نفتی ایران به شمار میرود و به طور تاریخی محل بارگیری و صادرات حدود ۸۵ تا ۹۰ درصد از کل نفت خام صادراتی این کشور است.
این پایانه استراتژیک با ظرفیت ذخیرهسازی حدود ۳۰ میلیون بشکه نفت و برخورداری از آبهای عمیق برای پهلوگیری ابرنفتکشها، نقشی بیبدیل در تامین ارز و بودجه دولت ایران دارد؛ به طوری که پایانههای جایگزین مانند بندر جاسک به دلیل محدودیتهای زیرساختی و ظرفیت انتقال، به هیچ وجه توان جایگزینی کامل آن را ندارند. از همین رو، توقف بارگیری در خارک در پی محاصره دریایی آمریکا، فشار مالی فزایندهای بر تهران وارد کرده است.
این تحرکات میدانی تهران در حالی صورت میگیرد که دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، اخیرا در جریان سفر خود به چین و دیدار با شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین، عملا نشان داد که در حال حاضر عجلهای برای حلوفصل نهایی پرونده ایران ندارد و رسیدگی به این موضوع را به سال آینده میلادی موکول کرده است؛ فضایی که به نظر میرسد تهران تلاش میکند از آن برای شکستن بنبست اقتصادی و باز کردن مسیر صادرات نفت خود به بازارهای آسیایی بهرهبرداری کند.
در سوی دیگر، کریس رایت، وزیر انرژی ایالات متحده، روز پنجشنبه در گفتوگو با شبکه «فاکس نیوز» تاکید کرد که جریان انتقال انرژی از تنگه هرمز با وجود تنشها رو به افزایش است. رایت در پاسخ به پرسشی درباره کاهش قیمت بنزین در آمریکا رغم تغییر نکردن ظاهری وضعیت با ایران، گفت: «اوضاع در واقع تغییر کرده است؛ فقط این تغییر به صورت مشهود دیده نمیشود.»
وزیر انرژی آمریکا توضیح داد: «ما نفت بسیار بیشتری از تنگه هرمز خارج کردهایم و چندین هفته است که محصولات پالایششده بیشتری صادرمیکنیم. بنزین بیشتر، گازوئیل بیشتر و سوخت جت بیشتری از تنگه هرمز عبور میکند؛ بنابراین عرضه در واقع رو به افزایش بوده است.»
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
ماهر نازح، مؤید حمید و ایمان ابوحصیره / رویترز / ۲۰ نوامبر ۲۰۲۶
نیروهای امنیتی عراق روز جمعه در چارچوب توافقی برای کاهش تنش با قدرتمندترین گروه شبهنظامی شیعه متحد ایران در این کشور، در «جرفالصخر» ـــ که پایگاه گروه مسلح «کتائب حزبالله» محسوب میشود ـــ مستقر شدند.
علی الزیدی، نخستوزیر عراق، در هفته جاری به نیروهای امنیتی دستور داد تا علیه کتائب حزبالله اقدام کنند. مقامات عراقی این گروه را متهم کردهاند که در جرفالصخر شبکهای برای قاچاق نفت ایجاد کرده و نفت متعلق به دولت را ـــ به ارزش صدها میلیون دلار ـــ به سرقت میبرده است.
کتائب حزبالله (گردانهای حزب خدا) که از سوی ایالات متحده به عنوان یک گروه تروریستی شناخته میشود، اتهامات مربوط به قاچاق را رد کرده است. این اتهامات منجر به بازداشتهایی شده که نگرانیهایی را درباره احتمال رویارویی مسلحانه برانگیخته است. این گروه همچنین جزو جریانهایی است که از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، مسئولیت حملاتی را علیه نیروهای آمریکایی در کشورهای حوزه خلیج فارس بر عهده گرفتهاند.
روز جمعه، کاروانی از خودروها که پرچمهای عراق را حمل میکردند به سمت جرفالصخر حرکت کردند و سربازان در حومه این منطقه مستقر شدند. این اقدام پس از آن صورت گرفت که مقامات ارشد امنیتی عراق در یک کنفرانس مطبوعاتی اعلام کردند نیروهای دولتی امنیت این شهر را تأمین خواهند کرد.
در بخشهای داخلیتر شهر، پرچمهای زرد رنگ گروه کتائب حزبالله همچنان به چشم میخورد.
بر اساس این توافق که با میانجیگری سیاستمداران شیعه حاصل شده، قرار است اعضای کتائب به سایر نقاط عراق ـــ کشوری که تولیدکننده بزرگ نفت و متحد همزمان ایالات متحده و ایران است ـــ عقبنشینی کنند.
سفر یک مقام ارشد ایرانی به بغداد
خبرنگارانی که صدها تن از نیروهای نظامی را همراهی میکردند، هیچیک از اعضای کتائب را مشاهده نکردند. قرار است این نیروها یک مرکز فرماندهی امنیتی در جرفالصخر ایجاد کنند تا از روز شنبه بر روند تحویل و انتقال کنترل منطقه نظارت داشته باشند. به گفته مقامات امنیتی، بخشی از این نیروها مأموریت حفاظت از تأسیسات انرژی را بر عهده خواهند داشت. با توجه به وخامت اوضاع، چهرههای سیاسی شیعه عراق اعلام کردند که اسماعیل قاآنی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران ایران، روز دوشنبه وارد بغداد شده است تا به کاهش تنشها با «کتائب حزبالله» کمک کند.
تاکنون، در پی تحقیقاتی که بر منطقه «جرفالصخر» در استان بابل — یکی از پایگاههای کتائب حزبالله در حدود ۵۰ کیلومتری (۳۰ مایلی) جنوب بغداد — متمرکز بود، نه تن از مقامات ارشد امنیتی و نفتی برکنار شدهاند.
هرگونه رویارویی مستقیم با گروههای شبهنظامی متحد ایران در عراق که به شدت مسلح هستند، میتواند پرخطر باشد.
پنج سال پیش، هنگامی که یکی از سلفهای «زیدی» دستور سرکوب مشابهی را علیه این گروههای مسلح صادر کرد، خانه نخستوزیر در بغداد هدف حمله پهپادی قرار گرفت؛ اقدامی که مقامات در آن زمان، آن را تلاشی برای ترور توصیف کردند.
امتناع از خلع سلاح
دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، به طرفهای عراقی فشار آورده است تا شبهنظامیانی را که در همبستگی با تهران به نیروها و تأسیسات آمریکا در عربستان سعودی و امارات متحده عربی حمله کردهاند، خلع سلاح کنند. این حملات پس از آن صورت گرفت که ایالات متحده و اسرائیل در اواخر ماه فوریه حملاتی را علیه ایران آغاز کردند.
«کتائب حزبالله» و سایر گروههای شبهنظامی ـــ که همگی مستقیماً تحت فرمان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران هستند ـــ از تحویل سلاحهای خود به دولت امتناع ورزیدهاند.
این گروههای تحت حمایت ایران، از زمان آغاز جنگ غزه در سال ۲۰۲۳، مسئولیت بیش از ۱۵۰ حمله علیه نیروهای آمریکایی را بر عهده گرفتهاند؛ همچنین اخیراً عملیاتی را علیه نیروهای آمریکایی در منطقه خلیج [فارس]، در راستای همبستگی با ایران، انجام دادهاند.
گروه «کتائب» که در پی تهاجم سال ۲۰۰۳ به رهبری آمریکا به عراق شکل گرفت، یکی از تأثیرگذارترین اعضای «مقاومت اسلامی در عراق» محسوب میشود؛ ائتلافی که شامل سازمانهای مسلح شیعه تندرو تحت حمایت ایران است.
نفوذ گسترده ایران در عراق
کتائب حزبالله در جریان جنگ علیه شورشها (به رهبری آمریکا) و درگیریهای فرقهای دهه ۲۰۰۰، به دلیل انجام حملات مرگبار علیه اهداف نظامی و دیپلماتیک — با استفاده از تکتیراندازها، راکتها، خمپارهها و بمبهای کنار جادهای — شهرت یافت.
تهاجم سال ۲۰۰۳ به رهبری آمریکا، صدام حسین، رهبر سنیمذهب و دشمن سرسخت ایران را که مدتها بر عراق حکومت میکرد، سرنگون کرد. از آن زمان، تهران با ایجاد پیوندهای مستحکم با دهها گروه شبهنظامی شیعه که به شدت مسلح هستند و همچنین با برخی سیاستمداران، جای پای خود را در عراق تثبیت کرده است.
مقامات امنیتی عراق میگویند زرادخانه این شبهنظامیان شامل تفنگهای تهاجمی، تیربارها، موشکهای هدایتشونده ضدتانک، خمپارهها، راکتهای نقطهزن، پهپادهای مسلح و همچنین برخی موشکهای بالستیک و کروز کوتاهبرد است.
کتائب حزبالله دارای یک حزب سیاسی به نام «حقوق» است که پنج کرسی در پارلمان دارد. بر اساس یک گزارش رسمی عراقی، این گروه همچنین از طریق فعالیتهای تجاری نظیر ساختوساز، مسکن، بازرگانی، گردشگری و صرافی کسب درآمد میکند؛ هرچند کتائب این موضوع را تکذیب کرده و مدعی است که تمام تمرکز آن بر مسائل امنیتی است.
گروههای شبهنظامی طرفدار ایران، از جمله کتائب، از وضعیتی نیمهرسمی در عراق برخوردارند؛ وضعیتی که به گفته منتقدان، موجب میشود آنها بدون ترس از مجازات (و با مصونیت) دست به هر اقدامی بزنند. «کتائب حزبالله» گروهی مرموز است که ساختار رهبری مشخصی برای آن اعلام نشده و هزاران جنگجوی آبدیده در اختیار دارد.
این گروه چندین گردان را در «نیروهای بسیج مردمی» (حشد الشعبی) عراق تشکیل میدهد؛ ائتلافی از گروههای مسلح که در سال ۲۰۱۴ برای مبارزه با «دولت اسلامی» (داعش) شکل گرفت و بعدها به عنوان یک نیروی امنیتی رسمی به رسمیت شناخته شد.
جنگجویان این گروه حقوق دولتی دریافت میکنند و اعضای کتائب حزبالله — از جمله برخی افرادی که از سوی ایالات متحده به عنوان «تروریست» معرفی شدهاند — در تشکیلات حشد الشعبی دارای مناصب ارشد هستند.
اگرچه این گروه به عنوان بخشی از حشد الشعبی، از نظر قانونی تحت فرماندهی نخستوزیر عراق قرار دارد، اما اغلب خارج از زنجیره فرماندهی عمل میکند؛ بهطوری که در برابر بیانیههای دولت مبنی بر توقف حملات علیه نیروهای آمریکایی، ایستادگی کرده و آنها را به چالش کشیده است.
در ماه اوت، نیروهای ویژه عراق که مستقیماً زیر نظر نخستوزیر فعالیت میکنند، مسئول اطلاعاتیِ گروه «حرکت النجباء» — جریانی همسو با ایران — را به اتهام دست داشتن در حملات پهپادی علیه منافع ایالات متحده بازداشت کردند.
این بازداشت که ۴۸ ساعت به طول انجامید، با تهدید به تلافیجویی از سوی این گروه همراه شد و مداخله سیاستمداران ارشد شیعه را به دنبال داشت تا از تشدید تنشها جلوگیری شود. یک هفته بعد، نیروهای ویژه عراق چهار تن از اعضای گروههای شبهنظامی را به اتهام تسهیل حملات علیه منافع ایالات متحده دستگیر کردند.
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
دن پلشوک / رویترز / ۲۰ نوامبر ۲۰۲۶
تخریب بخشی از پل روسیه به کریمه — که برای مسکو اهمیت ویژهای دارد — در راستای کارزار چندماههی کییف برای قطع خطوط تدارکاتی روسیه به میدانهای نبرد در جنوب و شرق اوکراین و شبهجزیره اشغالی در دریای سیاه صورت گرفته است.
به گفتهی دو تحلیلگر و دو فرمانده اوکراینی، اگرچه این حملات به تنهایی سرنوشت جنگ را تغییر نمیدهند، اما فشار مضاعفی بر شبکه لجستیکی روسیه وارد میکنند که پیش از این نیز تحت فشار بوده است؛ وضعیتی که مقابله با آن میتواند برای روسیه دشوار باشد.
هدف قرار دادن این پروژه نمادین روسیه، تأثیر نمادین قدرتمندی داشت؛ بهویژه در آستانهی دیدار سهجانبه و بیسابقهی ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، با دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، و شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، که روز پنجشنبه برگزار شد.
جان هلین، پژوهشگر مهمان در اندیشکده «شورای آتلانتیک»، میگوید این اقدام نشاندهندهی توانایی کییف برای ضربه زدن به لجستیک روسیه در سراسر دریای آزوف و مناطق اشغالی جنوب شرقی است؛ آن هم در شرایطی که پیشرویهای روسیه در میدان نبرد به شدت کند شده است.
او گفت: «مسئلهی مهمتر در اینجا لزوماً تخریب خودِ پل کریمه نیست، بلکه فشار فزایندهای است که اوکراین بر کل سیستم لجستیکی روسیه وارد میکند.»
پوتین روز پنجشنبه اظهار داشت که این پل صرفاً برای مقاصد غیرنظامی استفاده میشده و وعده داد که پاسخی سخت به این اقدام بدهد. مقامات شهری روز جمعه اعلام کردند که در پی حمله موشکی بالستیک روسیه به پایتخت اوکراین در طول شب، سه پل بر روی رودخانه دنیپرو آسیب دیدهاند.
«تردد بیشتر به معنای اهداف بیشتر است»
حملات این هفته که منجر به تخریب بخش جادهای پل شد، در ادامه حملات تشدیدشدهای صورت میگیرد که از تابستان آغاز شده و هدف آنها منزوی کردن کریمه و تحت فشار قرار دادن روسیه برای پایان دادن به جنگی است که اکنون نزدیک به پنج سال از آغاز آن میگذرد.
نیروهای اوکراینی بهطور سیستماتیک تانکرهای عظیم حامل سوخت به مقصد این شبهجزیره را هدف قرار دادند که منجر به کمبود گسترده سوخت شد؛ آنها همچنین به زیرساختهای انرژی در سراسر کریمه حمله کردند.
چند ماه پیش از این، اوکراین هدف قرار دادن خطوط تدارکاتی روسیه در بزرگراه کلیدی «ام-۱۴» (M-14) را در مناطق اشغالی جنوب آغاز کرده بود؛ مسیری که شریان حیاتی برای پشتیبانی از ماشین جنگی مسکو در بخش وسیعی از جبهه نبرد محسوب میشود. فرانتس-اشتفان گادی، کارشناس مستقر در وین از «مرکز امنیت جدید آمریکا» (Center for a New American Security)، میگوید با توجه به اینکه پل کریمه تا حدی از کار افتاده است، روسیه اکنون چارهای جز هدایت حجم بیشتری از ترافیک از طریق این مسیر که بهشدت هدف حمله قرار گرفته، ندارد.
او گفت: «ترافیک بیشتر به معنای اهداف بیشتر است.» وی افزود که وقوع یک «فروپاشی ناگهانی در لجستیک» بعید به نظر میرسد، زیرا روسیه تاکتیکهایی برای گریز از حمله، نظیر پراکندگی نیروها و تردد در شب، به کار گرفته است.
فرمانده یکی از یگانهای پهپادی اوکراین که در منطقه این بزرگراه عملیات انجام میدهد، اظهار داشت که انتظار دارد روسیه پدافند هوایی خود را در آنجا تقویت کند، اما اطمینان دارد که نیروهای کییف همچنان قادر به وارد کردن خسارت خواهند بود.
توسعه سریع توانمندیهای پهپادی میانبرد اوکراین — که عمدتاً در بردی بین ۳۰ تا ۱۸۰ کیلومتر عمل میکنند — نقشی محوری در حملات این کشور به لجستیک روسیه داشته است.
این فرمانده با اشاره به بارندگیهای اخیر و پوشش ابرهای متراکم، گفت: «تنها چیزی که در حال حاضر به آنها (روسها) کمک میکند، شرایط جوی است.» او به دلایل امنیتی درخواست کرد نامش فاش نشود.
از دیگر اهداف اولویتدار کییف میتوان به پرتابگرهای موشکهای بالستیک روسیه — که برای حمله به زیرساختهای انرژی اوکراین استفاده میشوند — و همچنین هواپیماهایی اشاره کرد که قادر به حمل موشک و بمبهای هدایتشونده (گلاید) هستند؛ تسلیحاتی که شهرهای خط مقدم را ویران کردهاند.
خط ریلی در تیررس
روسیه این پل ۱۹ کیلومتری را که شامل مسیرهای جادهای و ریلی است، برای اتصال خاک اصلی روسیه به شبهجزیره کریمه احداث کرد؛ منطقهای که در سال ۲۰۱۴ از اوکراین جدا و به خاک روسیه ضمیمه شد. اوکراین پیشتر نیز به این پل آسیب رسانده بود: با استفاده از یک کامیون بمبگذاریشده در سال ۲۰۲۲، پهپادهای دریایی در سال ۲۰۲۳ و مواد منفجره زیرآبی در سال ۲۰۲۵.
یکی از افسران گروه «آزوف» (بخشی از نیروهای مسلح اوکراین) که بخشی از این کریدور زمینی را هدف قرار میدهد، گفت: یک حمله جدید و مخرب به بخش ریلی میتواند روسیه را ناچار کند تا تمام محمولههای باری خود را از همان کریدور زمینی عبور دهد که بزرگراه «ام-۱۴» (M-14) نیز در آن واقع شده است.
حمله روز پنجشنبه کییف — که سومین حمله به پلها در هفته جاری محسوب میشود — موجب توقف تردد در بخش ریلی شد. مقامات روسیه جزئیات بیشتری در این باره ارائه نکردند.
این افسر که در مرکز عملیات پهپادی گروه آزوف فعالیت میکند — و از خبرگزاری رویترز خواست هویتش فاش نشود — گفت که در ماههای اخیر، آزوف دامنه حملات میانبرد خود علیه تدارکات جادهای را گسترش داده و خطوط ریلی را نیز شامل کرده است. به گفته او، افزایش حجم محمولههای باری روسیه در این منطقه، یک «مزیت بزرگ» (برای اوکراین) خواهد بود.
او افزود که نیروهای آزوف در ماههای اخیر به ۱۰۰ لوکوموتیو حمله کرده و ۶۰۰ تن سوخت را در منطقه تحت پوشش خود از بین بردهاند. رویترز نتوانست این آمار را بهطور مستقل تأیید کند.
«هلین»، کارشناس «شورای آتلانتیک»، اظهار داشت که روسیه مدتهاست بخش عمدهای از محمولههای نظامی خود، از جمله سوخت و مهمات را از مسیر پلهای جادهای و ریلی به کریدور زمینی منتقل کرده است.
با این حال، او افزود که حملات اوکراین به چندین پل کوچکتر بر روی رودخانه «میوس» (Mius) در خاک روسیه، میتواند گلوگاههای جدیدی ایجاد کند و با مجبور کردن روسیه به تعمیر مداوم گذرگاهها، نوعی «بازی موش و گربه» را به راه بیندازد.
«گادی»، از «مرکز امنیت جدید آمریکا» (CNAS)، معتقد است که برای روسیه، از دست دادن دسترسی به «پل کریمه» در نهایت بیش از آنکه بر عملیات نظامی مسکو در جنوب اوکراین تأثیر بگذارد، بر تدارکات نظامی و غیرنظامی در شبهجزیره کریمه اثر خواهد گذاشت.
او گفت: «پرسش اصلی این است که آیا اوکراین میتواند پل را همچنان از کار افتاده نگه دارد و همزمان فشار بر کریدور زمینی را حفظ کند؟ انجام همزمان هر دو کار است که واقعاً روسیه را تحت فشار شدید قرار خواهد داد.»
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
رهبران اروپایی همراه زلنسکی و نمایندگان ترامپ در کنفرانس «ائتلاف داوطلبان» حامی اوکراین در برلین
باراک راوید / اکسیوس
روز پنجشنبه، دونالد ترامپ در مسیر بازگشت از چین و در حالی که در هواپیمای اختصاصی ریاستجمهوری (Air Force One) حضور داشت، بهصورت تلفنی به نشستی پیوست که نمایندگانش، استیو ویتکاف و جرد کوشنر، در برلین با گروهی از رهبران اروپایی و ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، برگزار کرده بودند.
به گفته افراد حاضر در جلسه، ترامپ گفت: «پوتین میخواهد به جنگ پایان دهد، او میخواهد توافق حاصل شود؛ او دیگر از این وضعیت خسته شده است.»
اهمیت موضوع: برخلاف نگرانی برخی مقامات اروپایی و اوکراینی که بیم داشتند نشست سهجانبه تاریخی ترامپ با شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، و ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، به نوعی «کنفرانس یالتای مدرن» تبدیل شود، ترامپ تلاش کرد از این فرصت برای پیشبرد تلاشهای خود جهت برقراری صلح در اروپا استفاده کند.
جزئیات خبر: ترامپ روز پنجشنبه در حاشیه نشستی در شنژن با پوتین دیدار کرد. به گفته یک مقام آمریکایی، این دیدار در ابتدا در برنامه گنجانده نشده بود، اما ترامپ قصد داشت مستقیماً با رئیسجمهور روسیه درباره تلاشهای دیپلماتیک برای پایان دادن به جنگ در اوکراین گفتگو کند.
هنگامی که ترامپ وارد اتاق جلسهای شد که پوتین در آن منتظر بود، گفت: «او کیست؟ او دوست من است.»
به گفته یک مقام اروپایی، ویتکاف و کوشنر بعداً در همان روز به رهبران اروپایی در برلین گفتند که ترامپ از پوتین خواسته است تا در مسیر مذاکرات صلح گام بردارد و به رهبر روسیه تأکید کرده که اکنون زمان دستیابی به توافق فرا رسیده است.
ترامپ همچنین در دیدار دوجانبه خود با شی جینپینگ، از او برای پایان دادن به جنگ درخواست کمک کرد.
کوشنر روز پنجشنبه در یک کنفرانس مطبوعاتی گفت: «او [ترامپ] پیام بسیار محکمی درباره تمایل به صلح برای هر دوی آنها [پوتین و شی] فرستاد و قصد دارد هر دو طرف را بهطور بسیار جدی و فعالانه درگیر کند تا به این هدف دست یابد.»
در پشت صحنه: همزمان با پایان یافتن دیدارهای ترامپ در چین و عزیمت او به واشنگتن، فرستادگانش گفتگوهایی را با فریدریش مرتس (صدراعظم آلمان)، امانوئل مکرون (رئیسجمهور فرانسه)، اندی برنهام (نخستوزیر بریتانیا)، زلنسکی و دیگر رهبران اروپایی آغاز کردند.
کوشنر و ویتکاف تلاش کردند به این گروه اطمینان دهند که ترامپ قصد ندارد بدون اطلاع و مشارکت آنها، با پوتین به توافق برسد.
کوشنر گفت: «رئیسجمهور ترامپ میخواهد با همراهی اروپا به توافق برسد. او به دنبال تحمیل یکجانبه هیچچیزی نیست.»
کمی بعد، زمانی که ترامپ در تماسی تلفنی با رهبران اروپایی گفتگو میکرد، از آنها خواست تا مستقیماً با پوتین وارد تعامل شوند.
ترامپ خطاب به میزبان آلمانی خود گفت: «فریدریش، تو میتوانی با پوتین تماس بگیری؛ این کار منجر به دستیابی به توافق خواهد شد.»
ترامپ افزود: «شی [جینپینگ] به زلنسکی احترام میگذارد. پوتین آماده توافق است. زلنسکی میتواند توافق بسیار خوبی را رقم بزند.»
آنچه میگویند: یک مقام اروپایی اظهار داشت که گفتگوها در برلین ـــ برخلاف نشست «شنژن» که عمدتاً جنبه نمادین داشت ـــ دارای محتوای جدی و اساسی بوده است.
این مقام اروپایی گفت: «به نظر ما، هماهنگی خوبی میان ایالات متحده و اروپا وجود دارد.»
وضعیت کنونی: یکی از اهداف کلیدی ایالات متحده در حال حاضر، مشارکت مستقیم اروپا در مذاکرات صلح میان روسیه و اوکراین است. همزمان، مقامات آمریکایی خواهان آن هستند که اروپا در گفتگو با روسیه پیرامون یک توافق امنیتی جدید میان اروپا و روسیه نیز مشارکت کند.
پوتین روز پنجشنبه برای نخستین بار بهطور علنی اعلام کرد که با حضور اروپاییها در مذاکرات صلح با اوکراین مخالف نیست.
او در یک کنفرانس مطبوعاتی پس از دیدار با ترامپ گفت: «ما درک میکنیم که بحث درباره مسائل امنیتی، از جمله مسائل مربوط به اروپا، بدون حضور خودِ آنها بیمعنی است.»
پوتین افزود که روسیه باید بداند اروپاییها چه پیشنهادات یا امتیازاتی را میتوانند به میز مذاکره بیاورند.
پوتین همچنین آمادگی خود را برای ارائه پیشنهادی بهروزرسانیشده جهت دستیابی به یک توافق امنیتی با اروپا ابراز کرد و گفت: «شرایط زندگی تغییر میکند؛ بنابراین بازگشت به واقعیتهای ژئوپلیتیک دهه ۱۹۹۰ منطقی نیست.»
چه چیزی را باید زیر نظر داشت: پس از نشست رهبران در برلین، کوشنر و ویتکاف برای چند ساعت دیگر با زلنسکی، مشاوران امنیت ملی کشورهای آلمان، بریتانیا، فرانسه، ایتالیا و لهستان، و همچنین مقامات ارشد اتحادیه اروپا و ناتو به گفتگو نشستند. این گروه در آستانه دور بعدی مذاکرات با روسها — که احتمالاً هفته آینده برگزار میشود — هماهنگیهای لازم را انجام دادند.
این مقام اروپایی اظهار داشت که اعضای گروه نسبت به اینکه روسیه واقعاً به اروپا اجازه مشارکت در مذاکرات صلح را بدهد، تردید دارند.
نکته اصلی: مقامات آمریکایی اعلام کردند که هدفشان ترغیب اروپاییها و روسها به آغاز گفتگو با یکدیگر است.
کوشنر گفت: «ما همچنین بازخواهیم گشت و به روسها منتقل خواهیم کرد که شاهد قدرت، اتحاد و تعهد [در اروپا] هستیم، اما در عین حال، تمایلی واقعی برای صلح نیز میبینیم. به گمانم ما سخت در تلاشیم تا با سازماندهی مناسب، بهترین شانس ممکن را برای دستیابی به این هدف فراهم کنیم.»
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
مستوره نصیری، مظاهر گودرزی / خبرآنلاین
چند ساعت قبل از اینکه خبر قتل «سوگند صیادی»، دانشآموز ۱۶ ساله کرمانشاهی سرخط اخبار رسانههای کشور شود، در کافه خبر خبرآنلاین به بهانه افزایش اخبار زنکشی طی دو ماه اخیر، نشستی با حضور شیرین احمدنیا، رییس انجمن جامعهشناسی ایران و نفیسه آزاد، جامعهشناس برگزار شد.
نفیسه آزاد، جامعهشناس، معتقد است برای فهم این وضعیت، علاوه بر مطالعه تحولات زنان، باید مردان و تغییرات هویتی و جنسیتی آنها را نیز شناخت؛ چرا که هنوز نمیدانیم مردان در مواجهه با تغییر جایگاه زنان چه احساسی دارند. او میگوید: آیا تغییرات لازم در این جامعه به اندازهای رخ داده است که وقتی یک دختر چیزی را حق خود میداند، مانند داشتن رابطه عاطفی یا گرفتن طلاق، این حق برای او پذیرفته شود و به مرگش منجر نشود؟ از این تغییرات اطلاعی نداریم، چون درباره سویه دیگر این ماجرا، یعنی مردها، اطلاعاتی نداریم. این را با احتیاط میگویم؛ شاید مردها گمان میکنند چیزی را که در اختیار دارند و به آنها قدرت و معنای بودن میدهد، از دست میدهند.
شیرین احمدنیا، جامعهشناس، نیز با تاکید بر تداوم ارزشهای سنتی و نابرابریهای پذیرفتهشده در بخشهایی از جامعه، از تعارض میان هویتیابی جدید دختران و ساختارهای پدرسالارانه میگوید. او معتقد است: وقتی درباره یک دختر ایرانی امروزی صحبت میشود، بلافاصله یک دختر پایتختنشین و از طبقه متوسط به بالا به ذهن میآید؛ در حالی که واقعیت در نقاط مختلف ایران حکایت از آن دارد که ما همچنان جامعهای به شدت پدرسالار و مردسالار را تجربه میکنیم. ما همچنان با این تصور مواجه هستیم که زن در جامعه موجودی وابسته است و اختیار عملی از خودش ندارد تا بتواند اراده خود را به خانواده، محیط و محله تحمیل کند. پذیرش چنین ارادهای از سوی زنان با مقاومت مواجه میشود.
هر دو معتقدند تغییرات اجتماعی اجتنابناپذیر است، اما عبور از خشونت و تبعیض به آگاهی، کنشگری مدنی و اصلاح قوانین نیاز دارد.
مشروح این گفتوگو را در ادامه بخوانید:
تغییر جایگاه زنان در صد سال اخیر؛ مردان چقدر تغییر کردهاند؟
* اگرچه آمار رسمی درباره قتلهای ناموسی وجود ندارد، اما بررسی خبرهای منتشر شده در دو ماه اخیر نشان دهنده تعداد زیادی از قتلهای اینچنینی است؛ ما امروز در سال ۱۴۰۵ هستیم و انتظار این است که دسترسی به اطلاعات و آگاهی توانسته باشد دیدگاه و فرهنگی را که منجر به قتلهای ناموسی میشود، تغییر بدهد اما همچنان شاهد این قتلها هستیم، چرا؟
نفیسه آزاد: از جایی که قتل یک زن به دلایلی مانند شرف، ناموس یا مسائلی مرتبط با جنسیت رخ میدهد، باید به عقب برگردیم و اتفاقات پیش از آن را مرور کنیم. مسائلی که به کمک آنها قتل مشروع جلوه داده میشود یا در مواجهه با آن، پرسشهایی از جنس «باید دید آن زن چه کاری کرده که کشته شده؟» مطرح میشود، باید بررسی شوند. باید پرسید در زمینه جنسیت چه اتفاقی افتاده که وقتی قتلی رخ میدهد، در پس ذهن بخش معناداری از جامعه همچنان این تصور وجود دارد که «آن زن حتما کاری کرده است». در نتیجه، برای بررسی سابقه تاریخی این وضعیت باید به عقب بازگشت.
اگر از صد سال قبل شروع کنیم، باید دید نسبت زن و مرد در جامعه چگونه بوده است. زن در جامعهای کوچک زندگی میکرده که بخش بزرگی از زندگی او مسیری مستقیم داشته است؛ مثلا ازدواج میکرده، بچهدار میشده، در یک مسیر مستقیم خانوادگی یا اقتصادی باقی میمانده و پس از طی کردن دوره سالمندی از دنیا میرفته است. به نظر میرسد اگر این مسیر صدساله را به جلو طی کنیم، نسبت میان زن و مرد پیوسته متحول شده است؛ یعنی زن درس خوانده، تغییرات اجتماعی را تجربه کرده، با محدودیتهای مختلف و اما و اگرهای بسیار در فضای عمومی حضور پیدا کرده، تا حدی به رسمیت شناخته شده و به دنبال تحصیلات عالی رفته است. همچنین به سختی وارد بازار اشتغال شده است.
بنابراین، آنچه در این سیر تحول شاهد هستیم، تغییر وضعیت زن است. اما چیزی که من میخواهم به عنوان پرسش مطرح کنم این است که مرد چه تغییری کرده است؟
* یعنی گمان میکنید در کنار تغییر وضعیت زنان، وضعیت مردها در این نسبت تغییری نکرده است؟
نفیسه آزاد: واقعیت اینکه ما از وضعیت مرد جامعه چیزی نمیدانیم، در حال حاضر ما از مرد چه انتظاری داریم، انتظار داریم کدام مرد باشد؟ بنابراین وقتی از تغییر وضعیت مردها آگاهی نداریم نمیتوانیم متوجه تغییرات مربوط به نسبت و ارتباط زنان و مردان شویم، مطالعه بر روی جنسیت مرد در ایران بسیار ضعیف است و ما دقیق نمیدانیم واکنش مردان درباره تغییر وضعیت زنان چیست، آیا درباره سیر تحول زنان خشمگین هستند یا خوشحال؟
بنابراین ما در جامعهای زندگی میکنیم که پاسخ به پرسش شما درباره تداوم قتلهای ناموسی پاسخ پیچیدهای دارد، حتی پرسشی بزرگتری هم هست، چرا وقتی قتلهای ناموسی رخ میدهد منجر به واکنش اجتماعی نمیشود؟ مثلا در هند هربار که یک خشونت جنسی خیلی بزرگ گزارش میشود تظاهراتهای گستردهای از جانب زنان اتفاق میافتد.
* پیرو صحبت خودتان درباره مطالعه نکردن درخصوص وضعیت مردها، گمان نمیکنید یکی از دلایل واکنش عمومی نشان ندادن این باشد که در مسئله زنان بهویژه زنکشی، مردها بیشتر متهم بودند بهجای اینکه مانند زنان، بهعنوان بخشی از مسئله و یک کنشگر معترض اجازه بازیگری داشته باشند؟
نفیسه آزاد: البته من پاسخهایی دارم، اما بیشتر فرضیه هستند؛ ببینید اگرچه همانطورکه گفتم تغییراتی رخ داده است اما اینطور نشده که تغییرات سبب شود تا ما در جامعهای زندگی کنیم که خشونت علیه زنان، در همه ابعاد خودش، از خشونت رفتاری گرفته تا قتل کم شده باشد، برای اینکه ما نمیدانیم در کنار وضعیت زنان دیگر متغیرهای تاثیرگذار هم تغییر کردهاند.
آیا تغییرات لازم در این جامعه به اندازهای رخ داده است که وقتی یک دختر چیزی را حق خود میداند، مانند داشتن رابطه عاطفی یا گرفتن طلاق، این حق برای او پذیرفته شود و به مرگش منجر نشود؟ از این تغییرات اطلاعی نداریم، چون درباره سویه دیگر این ماجرا، یعنی مردها، اطلاعاتی نداریم. این را با احتیاط میگویم؛ شاید مردها گمان میکنند چیزی را که در اختیار دارند و به آنها قدرت و معنای بودن میدهد، از دست میدهند.
خلاصه اینکه میخواهم بگویم همانقدر که ما روی جنس زن نور انداختهایم تا بفهمیم چه میخواهد، شاید باید برای شناخت بیشتر، روی مردها هم نور بیندازیم تا متوجه شویم چه اتفاقی در حال رخ دادن است.
پشت میانگینهای آماری، جامعهای همچنان سنتی
* خانم احمدنیا، مرگ یک دختر جوان درخصوص حجاب سبب شد یک اعتراض اجتماعی در ایران شکل بگیرد، چرا درخصوص قتلهای ناموسی چنین اعتراضهایی شکل نمیگیرد؟ چرا مطالبه برای چنین موضوع مهمی پیگیری مداوم و همگانی ندارد؟
شیرین احمدنیا: درست است که ما شاهد تغییر در جامعه هستیم، اما معمولا فریب میانگینها را میخوریم. مثلا میگوییم متوسط سطح تحصیلات زنان ایرانی و جامعه ارتقا پیدا کرده است، اما وقتی بخواهیم دو سوی این پیوستار را در نظر بگیریم، میبینیم که ما همچنان یک جامعه سنتی محسوب میشویم و بسیاری از ارزشهای سنتی در نقاط مختلف ایران حاکم هستند. این ارزشها همچنان قدرت زیادی دارند و تعیینکنندهاند؛ نگاهی که در آن زن مایملک شوهر است. اساسا زن در جامعه سنتی موجودی وابسته است و زندگیاش تحت اختیار و کنترل مردان قرار دارد.
این فضای سنتی همچنان در کشور ما وجود دارد. کافی است کمی از استانهای مرکزی کشور فاصله بگیرید؛ فضای زندگی در مناطق دور از پایتخت، با چنین نگرشی هماهنگی زیادی دارد. در این مناطق، چیزی حدود ۱۷ تا ۱۸ درصد کودکهمسری وجود دارد. منظور از کودکهمسری، ازدواج دختران زیر ۱۸ سال است.
بنابراین باید به یاد داشته باشیم که رسانهها اخبار همه نقاط ایران را با توجه به تنوع فرهنگی موجود منعکس نمیکنند. به همین دلیل، وقتی درباره یک دختر ایرانی امروزی صحبت میشود، بلافاصله یک دختر پایتختنشین و از طبقه متوسط به بالا به ذهن میآید؛ در حالی که واقعیت در نقاط مختلف ایران حکایت از آن دارد که ما همچنان جامعهای به شدت پدرسالار و مردسالار را تجربه میکنیم.
ما همچنان با این تصور مواجه هستیم که زن در جامعه موجودی وابسته است و اختیار عملی از خودش ندارد تا بتواند اراده خود را به خانواده، محیط و محله تحمیل کند. پذیرش چنین ارادهای از سوی زنان با مقاومت مواجه میشود.
البته جا افتادن چنین هنجارهایی به زمان نیاز دارد و هنجارشکنان باید برای تثبیت آنها تلاش کنند. برای مثال، در استانهای توسعهیافته، چنین هنجارهایی در حال تحقق هستند؛ مانند اینکه خانوادهای به دختری که مستقل شده اجازه بدهد خانه مستقلی برای خودش داشته باشد.
نفیسه آزاد: فکر میکنم پذیرش چنین هنجازی هنوز کم است.
شیرین احمدنیا: بله کم است ولیکن...
* البته خانم دکتر ما در همین خانوادههایی که انتظار میرود خیلی از این هنجارها را پذیرفته باشند شاهد قتلها ناموسی هستیم. یا حتی اگر خشونت منجر به قتل نداریم اما خشونتی که مانع از روند طبیعی زندگی یک زن بشود هنوز وجود دارد، حتی در مناطق برخوردار شهرهای بزرگ هم چنین وضعیتی رخ میدهد.
شیرین احمدنیا: بله وجود دارد و شدت و نوع آن متفاوت هست، مثلاً خیلی از این خودسوزیهایی که ما میشنویم با بررسی بیشتر مشخص میشود خودسوزی نبوده و قتل بوده و به نام خودسوزی جا زده میشود، در واقع در سطوح بالاتر شیوههای مقابله با اراده استقلال طلب زن متفاوت و متنوع است.
زنان خواهان استقلالاند، ساختارهای سنتی همچنان در پی کنترل آنها
* به نظر میرسد در سالهای اخیر هویت و خواستههای دختران ایرانی، بهویژه در مناطق سنتی و کمبرخوردار دچار تغییر شده. این تغییرات چه تعارضی با ساختارهای سنتی خانواده و جامعه ایجاد میکند و چطور به خشونت و قتلهای ناموسی منجر میشود؟
شیرین احمدنیا: بله، ما شاهد یک هویتیابی جدید در میان دختران هستیم. به نظر میرسد تغییر و تحول ارزشی در میان دختران، در مقایسه با پسران، با سرعت بیشتری پیش میرود. امروز پدر و مادرها حتی در استانهای دوردست حاضر هستند دخترشان برای ادامه تحصیل به شهرهای دیگری مانند تهران برود. این گروه از دختران در معرض ارزشهای نوین قرار میگیرند؛ ارزشهایی مانند امکان اشتغال و برخورداری از استقلال مالی.
این وضعیت تضادهایی ایجاد میکند؛ یعنی همان دختری که در یک جامعه سنتی زندگی میکند، برای خودش مسیر متفاوتی را متصور میشود و به این فکر میکند که میتواند اراده داشته باشد و همسرش را خودش انتخاب کند. در چنین شرایطی است که با ساختارهای سنتی مواجه میشود و سرکوب، تحقیر و محدودیت برایش شکل میگیرد.
زنانی که جسارت به خرج میدهند و رفتارهای هنجارشکنانه انجام میدهند، تحت تاثیر مجازاتهای رسمی و غیررسمی قرار میگیرند. در واقع، اراده طایفه یا خانواده قصد دارد جایگزین اراده زنان شود و به آنها اجازه نمیدهد به راحتی مسیر زندگی خود را تغییر دهند.
اینکه یک زن اراده داشته باشد همسر و سن ازدواجش را انتخاب کند یا برای خودش حق طلاق قائل شود، در جامعه سنتی به راحتی پذیرفته نمیشود و برای او هزینه دارد. یکی از این هزینهها، قتلهای ناموسی است.
* و این خشونت از سوی آن جامعه محلی پذیرفته هم میشود؟
شیرین احمدنیا: بله، در آن جامعه مقابل چنین مجازاتی، مقاوت نمیشود برای اینکه ارزشهای پذیرفته شده محلی هستند، واقعیت این است که با وجود تغییر میانگینها اما دو سر طیف همچنان در سر جای خودشان هستند.
* خانم آزاد گفتند که با وجود مطالعه درباره زنان، مطالعه ما درباره مردها کم بوده و نمیدانیم مردها چه تغییراتی داشتهاند، شما موافق هستید که برای تحقق مطالبات زنان باید مردها هم به همکاری گرفته شوند؟
شیرین احمدنیا: ما در گروه مطالعات زنان در انجمن جامعهشناسی ایران فکر کردیم که برای ۲۵ نوامبر( روز جهانی رفع خشونت علیه زنان) برای پیشگیری و مقابله با خشونت علیه زنان از مردها هم کمک بگیریم و بخواهیم مشارکت کنند، بنابراین فراخوان همصدایی با مردان را مطرح کردیم. اگر قرار است تغییر و تحولی در زندگی زنان صورت بگیرد قطعا نیاز به همراهی مردان داریم.
جامعهای که در ۱۴۰۱ همراه زنان شد، هنوز مقابل قتلهای ناموسی سکوت میکند
* در راستای همین موضوع، مثلا در سال ۱۴۰۱ که شعار زن،زندگی،آزادی مطرح شد، درکنارش شعار مرد،میهن، آبادی هم مطرح شد، فارغ از مباحث سیاسیای که بعدها پیش آمد اما از همان ابتدا گروهی مخالف شعار دوم بودند، چرا؟
نفیسه آزاد: در دنیای ما، کسانی که صدای مسلط دارند، تصویر مسلط را به نمایش میگذارند. شبکههای اجتماعی سبب شدند افراد، در حالی که همچنان در سنتهای خودشان زندگی میکنند، به دنیایی دسترسی پیدا کنند که بر آنها تاثیرگذار است. در این میان، ساختارهای فرهنگی برخلاف تکنولوژی، به کندی تغییر میکنند.
در نتیجه، نه در سال ۱۴۰۱ مطمئن بودم و نه الان مطمئن هستم که جنبش سال ۱۴۰۱ را یک جنبش خودآگاهی زنانه و فمینیستی بدانیم. آن جنبش نقطه تلاقی کنشهای انباشتهشده زنان برای حضور در فضای عمومی بود که در اثر بیتدبیری سیاستگذار، به مرگ و از دست رفتن جان یک دختر جوان منجر شد و خون جامعه را به جوش آورد. اما آیا این به این معناست که جامعه مسئله ناموس را کنار گذاشت؟ نه. حتی میتوان گفت در همراهی جامعه با جنبش سال ۱۴۰۱، رگههایی از ناموسپرستی وجود داشت. آیا این جامعه غیرت خود را درباره زنان کنار گذاشت؟ نه، کنار نگذاشت.
بخشی از زنان در سال ۱۴۰۱ گفتند که ما در فضای عمومی حضور داریم و نمیشود به خاطر پوشش، ما را از این فضا کنار بگذارید. اما منظورشان از پوشش چه بود؟ تا همین روسری؛ نه اینکه هر پوششی داشته باشید. اگر بخواهیم به جنبشی که در سال ۱۴۰۱ شکل گرفت اعتباری نادرست بدهیم، در تحلیلهای بعدی دچار اشتباه میشویم. بنابراین ممکن است بعدا بپرسیم جامعهای که در سال ۱۴۰۱ چنین جنبشی را تجربه کرد، چرا در همین جامعه قتل ناموسی اتفاق میافتد، اما هیچ واکنشی به آن نشان داده نمیشود؟
بنابراین، اگر بگوییم جنبش سال ۱۴۰۱ فمینیستی و حاصل آگاهی زنان بود، باید بپرسیم اگر موضوع آن ارث بود، چند نفر با آن همراهی میکردند؟ چقدر مردان و جامعه با زنان همراه میشدند؟ اگر موضوع دیه، حق طلاق یا حق ولایت بر فرزند بود، چه میزان از مردان و جامعه با زنان همراهی میکردند؟ ما در همین جامعه زندگی میکنیم.
البته باید بگویم زنان ابزارهای قدرتی به دست آوردهاند، اما این ابزارها به گونهای نیستند که بتوان گفت مطالبهگری آنها دیگر به قیمت جانشان تمام نمیشود. آنها چشماندازی به دست آوردهاند، اما این مسیر بها دارد. من معتقدم مسئله آموزش دختران در ایران حل شده است، اما آیا هنوز مسئله درس خواندن زنان در شهری دیگر حل شده است؟ ما در پیچیدگیای زندگی میکنیم که اگر آن را به رسمیت نشناسیم، دائما از رفتارهای این جامعه متعجب میشویم.
من از یکی از پیشکسوتان فعال حقوق زنان یاد گرفتم که اعتبار بیخود دادن به یک جنبش یا حرکت، سبب بروز اشتباهات بعدی میشود. خیزشی که در سال ۱۴۰۱ شکل گرفت، اعتبار دارد و حاصل چهل سال کنشهای خلاقانه روزمره زنانی است که در برابر دو چیز مقاومت کردند: نخست، جدایی جنسیتی در فضای عمومی و دوم، مقاومت در برابر حذف تنوع زنان از فضای عمومی. این مقاومت سالها ادامه داشت و آگاهیهایی نیز شکل گرفته بود. اما اگر من مجموعهای از مطالبات و دستاوردهایی را که وجود نداشتند، به جنبش ۱۴۰۱ نسبت بدهم، بعدا دچار سرخوردگی میشوم. تحلیل اشتباه، به ویژه در حوزه زنان، اتفاقا ناکارآمدی و سکوتهای بعدی را به همراه دارد.

دکتر شیرین احمدنیا
شیرین احمدنیا: زن در شعار «زن، زندگی، آزادی» الزاما فقط زنان را نمایندگی نمیکرد. زنان در این شعار نمادی بودند برای نمایندگی تمام گروههای به حاشیه راندهشده، مانند اقلیتهای قومی و مذهبی و تنوع فرهنگی. خود زنان نیز همواره در وضعیت به حاشیه راندهشدگی قرار دارند و با تبعیض مواجه هستند.
اما در شعار دوم، وقتی از میهن صحبت میشود، یعنی ما یک میهن یکپارچه داریم که در آن سلطه زبان رسمی و قومی را تجربه میکنیم که خود را اکثریت تلقی میکند. بنابراین، شعار دوم جایگزین مناسبی برای شعار اول نبود.
عبور از خشونت علیه زنان از مسیر آموزش، آگاهی و مشارکت مدنی
* شما وضعیت موجود را شرح دادید، از طرفی هم عنوان شد تغییرات فرهنگی به کندی انجام میشود، حالا برای عبور از وضعیت کنونی چه باید کرد؟
شیرین احمدنیا: وقتی درباره شاخصهای توسعه فرهنگی، اجتماعی و انسانی صحبت میکنیم، جوامعی مانند کشورهای اسکاندیناوی را تصور میکنیم؛ کشورهایی با بهترین سیستم آموزشی، شادترین مردم و کمترین میزان تبعیض جنسیتی. آیا در این کشورها انقلاب شده است؟ نه. در مقابل، آموزشها، آگاهیها و مشارکتهای مدنی و سیاسی در این کشورها متحول شده تا به جایگاه امروز رسیدهاند.
برای رسیدن به این نقطه، باید مسیر نسبتا طولانیای طی شود، اما جز از مسیر آگاهی، ارتقای سواد، تغییرات هنجاری و اینکه به تدریج الگوهای جدید به گروه مرجع تبدیل شوند، راه دیگری وجود ندارد.
برای مثال، یکی از فعالترین جنبشهای زنان را در هند داریم؛ یعنی سازمانهای مردمنهاد زنان، یکی از موفقترین الگوهای جهان هستند. اما در همین هند همچنان شاهد خشونت در بدترین شکل آن هستیم. با این حال، در آنجا خانههای امن وجود دارد و قدمهایی در مسیر توسعه حقوقی برداشته شده است. برای مثال، در مجلس قانونگذاری حداقل یکسوم کرسیها به زنان اختصاص دارد، اما فکر میکنم در کشور ما این سهم از ۶ درصد بیشتر نشده باشد.
نفیسه آزاد: در دورههایی به ۱۱ درصد هم رسید اما مجدد پایین آمد.
* البته این زنانی هم که وارد مجلس میشوند براساس همین نگاه موجود به زنان هست که وارد مجلس میشوند نه با دیدگاه توجه به حقوق و مطالبات عموم زنان جامعه.
نفیسه آزاد: من حتی با این وجود هم معتقد هستم زنان مجلس بروند، به مرور تغییر مدنظر اتفاق خواهد افتاد، مهم این است که ما ببینیم کرسی قانونگذاری با نسبت بالایی در اختیار زنان قرار بگیرد.
* حتی اگر آن زن از حیث جنسیت فرق کند اما نگاهش به زنان با سایر مردهای مجلس تفاوتی نداشته باشد؟
نفیسه آزاد: تجربه قانونگذاری مهم است، درهمه تجربههای جهانی دیگر هم این اتفاق افتاده است. ما در دو دهه اخیر شاهد همکاریهایی میان محافظهکارترین زنان گروههای سیاسی با تندروترین فمینیسمها بودیم مانند لایحه حمایت از خانواده که قرار بود در مجلس تصویب شود. میز همکاری را نباید فراموش کرد، اگر همه زنان از همان گروههای سیاسی باشند من همچنان از سهم زنان در کرسیهای مجلس حمایت میکنم.
* با این وجود، در شرایط کنونی جامعه ما، سازمانهای مردمنهاد تا چه اندازه میتوانند اثرگذار باشند؟
شیرین احمدنیا: خیلی اثرگذار هستند، همانطورکه در سایر کشورها اثرگذاری داشتند و آنها امروز وضعیت مناسبتری دارند.
مقاومت نهادهای مدنی در برابر محدودیتها و فشارهای دورهای
* اما در کشور ما گاهی فعالیت سازمانهای مردم نهاد یک کنش سیاسی محسوب میشود و ...
شیرین احمدنیا: به همین دلیل جلوی فعالیتشان گرفته میشود.
* با این وضعیت، کنش این سازمانها نصفه و نیمه نمیماند؟
شیربن احمدنیا: افت و خیز دارد، مثلاً فعالیت انجمن جامعه شناسی در دورههای مختلف افت و خیز دارد، حتی طوری شده بود که هیئت مدیره نمیتوانست جلسات خودش را در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران برگزار کند، ما نمیتوانستیم یک نشست برگزار کنیم.
* ولی همین الان هم گروهی هستند که میتوانند کاری کنند که کلا انجمن بسته شود.
شیرین احمدنیا: بله، میتوانند، اما ما داریم تلاش خودمان را میکنیم. با همین شرایط، این انجمن توانسته است به ۳۵ سالگی برسد. به زودی، در آذرماه، مراسم بزرگداشت سی و پنجمین سالگرد تاسیس انجمن را برگزار میکنیم. با وجود تمام افتوخیزها، انجمنهای مشابه ما همچنان فعالیت میکنند و تلاش خودشان را ادامه میدهند. اگر انجمنی را تعطیل کنند، انجمن دیگری جایگزین آن خواهد شد. این تلاشها و مقاومتها همچنان ادامه دارد. مسلما کسی که در جایگاه قدرت قرار دارد، تحمل زیادی ندارد و میزان این تحمل نیز در دورههای مختلف متفاوت است.
ضمن اینکه، سازمانهای مردمنهادی مانند انجمنهای علمی کار خودشان را انجام میدهند. گاهی انتظارهای زیادی از انجمنهای علمی وجود دارد، در حالی که کار این انجمنها نوشتن بیانیه سیاسی نیست. بزرگترین کاری که یک انجمن علمی میتواند انجام دهد، رصد و انعکاس اخبار، تحلیل علمی آنها و مستندسازی این تحلیلهاست. مستندسازی این تحلیلها اهمیت زیادی دارد.
سیاستگذار از تحولات جنسیتی ترسیده است؛ مقاومت به جای برنامهریزی
* خانم آزاد نظر شما چیست؟
نفیسه آزاد: مسئله بزرگ فعالیت اجتماعی در ایران این است که ما نمیدانیم چه زمانی با فعالیتمان برخورد میشود. در واقع، با وضعیت ابهام و کنترل مواجه هستیم. در بسیاری از مواقع، همین ابهام به کنترل منجر میشود. اینکه درباره مواجهه با مسائل ابهام داشته باشیم، سبب میشود برخی کارها را انجام بدهیم یا از انجام آنها خودداری کنیم.
مسئله تحول جنسیتی باید حول محور زن و مرد بررسی شود. من مجددا تاکید میکنم که ما مرد را نمیشناسیم و نمیدانیم او درباره تحولات حوزه زنان چگونه فکر میکند، چقدر عصبانی است، چقدر خوشحال یا ناامید است و تا چه اندازه در نقش جنسیتی خودش دچار سردرگمی شده است. با این وجود، مسئله تحول جنسیتی به هر حال خودش را به جامعه و سیاستگذار تحمیل خواهد کرد. یعنی جامعه، با وجود تمام سیاستگذاریهای موجود درباره فرزندآوری، بر اساس آمارها نه ازدواج میکند و نه فرزند به دنیا میآورد. حالا این تحولات با آسیبهای زیادی همراه خواهند بود یا آسیبهای کمتری به دنبال خواهند داشت؛ البته در این مسیر، زنان و مردان هر دو آسیبهایی خواهند دید.
من گمان میکنم حق به دنیا آوردن فرزند، حقی است که انتظار دارم هر جامعهای شرایط آن را برای هر زنی فراهم کند، اما این شرایط باید مهیا باشد. گاهی درباره دیدگاه ما اینطور فکر میکنند که مثلا میگوییم خانواده بد است یا کسی نباید بچهدار شود، اما اینطور نیست. من فکر میکنم تجربه بارداری و مادر شدن یک حق است. اگرچه امروز تشکیل خانواده به کالایی لوکس تبدیل شده و زن و مرد به این راحتی نمیتوانند خانواده تشکیل دهند، اما مسئله این است که سیاستگذار از تغییرات ترسیده و به جای استقبال از آنها و برنامهریزی برای کاهش آسیبهای احتمالی، در برابرشان مقاومت کرده است.
برای مثال، وقتی زنان بچهدار نمیشوند، به مردان برای فرزندآوری امتیاز اشتغال میدهند. زن قرار است فرزندی به دنیا بیاورد، اما امتیاز آن را به مرد میدهند. در حالی که میتوان از تغییرات استقبال کرد و از نهادهای مختلف، مانند دانشگاه، کمک گرفت. نقش دانشگاه پژوهش، توصیف و ارائه تحلیل درست است. همانطور که گفتم، چرا من مرد ایرانی را نمیشناسم؟ برای اینکه کسی در دانشگاه سراغ چنین پژوهشی نرفته است.
* چرا دانشگاه نمیتواند با ابزار پژوهش به این تغییرات مدنظر شما کمک کند؟
نفیسه آزاد: برای اینکه در دانشگاه هم محدودیتهایی درباره مطالعات جنسیت و خانواده اعمال شده است.
* با این محدودیتها آگاهی مدنظر شما چهطور شکل میگیرد؟
نفیسه آزاد: این موانع وجود دارد اما ما هم نمیتوانیم از فردا زندگی را متوقف کنیم.
اصلاح قانون ضروری است، اما برای مقابله با خشونت علیه زنان کافی نیست
* بدون تغییر قوانین میتوانیم از جایی که هستیم جلوتر برویم و بهبودی بیشتر در مسئله زنان ایجاد شود؟
نفیسه آزاد: قوانینی که در حوزه زنکشی داریم، نیازمند تغییر هستند. تجربه نشان داده است که همواره امکان تغییر وجود دارد، اما به شرط آنکه سیاستگذار بخواهد. با این وجود، در سطوح پایینتر، سازمانهای مردمنهاد و انجمنها را داریم و همچنین ابزارهای جدیدی مانند تکنولوژیهای ارتباطی در اختیارمان است که پیش از این وجود نداشتند.
همانطور که گفتم، درخصوص انجمنها با وضعیت ابهام و کنترل مواجه هستیم، اما با این وجود شاهد مقاومت مدنی در این زمینه هستیم. حتی در بدترین دورانهایی که فعالیت سازمانها محدود شده، همچنان گروههایی داشتهایم که فعالیت کنند و امروز هم به فعالیت خود ادامه میدهند؛ حتی اگر شده در خانههایشان فعالیت کنند. بنابراین، ظرفیتی وجود دارد که همچنان میتوان روی آن کار کرد. در همین شرایط، به واسطه سازمان بهزیستی، خانههای امن خصوصی ایجاد شدند. در نتیجه، این یک کنش پایدار است. انتظاری که میتوان داشت، شکلگیری زنجیرهای از کنشهای خرد اما تاثیرگذار است.
شیرین احمدنیا: من قبلتر از هند گفتم، مجلس قانونگذاری در این کشور تغییراتی کرد، تبعیض مثبت قائل شد و نمایندههای بیشتری از زنان را پذیرفت تا اینها بیایند در قوانین تاثیرگذاری کنند، ولی همچنان در هند ما بدترین شکل خشونت را داریم، این یعنی حواسمان باشد که فقط تغییر حقوق و قوانین نیست، اگر ما مجلس را در دست بگیریم تهش با عرف و ذهنیت مردم سروکار داریم، همین ذهنیت سنتی که همچنان وجود دارد.
نفیسه آزاد: بهترین تغییر، اصلاح قانون خانواده در سال ۱۳۵۳ بود؛ قانونی که بر اساس آن، اگر مرد همسر دوم اختیار میکرد، زن اول میتوانست درخواست طلاق بدهد. این قانون در سال ۱۳۵۷، حتی پیش از رایگیری برای نظام سیاسی جدید، لغو شد. اما مسئله این است که آیا زنان دیگر طلاق نمیگیرند؟ چرا، طلاق هم میگیرند. نکته اینجاست که با تغییر قوانین، همه چیز درست نمیشود. تغییرات بزرگ جنسیتی، به ویژه در زمینه خشونت علیه زنان، در کوتاهمدت اتفاق نمیافتد.

دکتر نفیسه آزاد
با این حال، باید بگویم قانون مسئله بسیار مهمی است؛ چرا که جامعه بشری حتما به خردی رسیده که به سراغ قانون رفته است. ما برای زندگی در کنار یکدیگر، قانون را به عنوان حکم پذیرفتهایم. اما مسئله این است که کنشهای معنادار، نهچندان بلندپروازانه اما موثر، اهمیت بسیار زیادی دارند.
این جامعه تغییراتی داشته است؛ دستکم اینکه دیگر به راحتی نمیتوان درباره خشونت علیه زنان صحبت کرد.
زنان در برابر تبعیض قانونی؛ پیشرفتهایی که با وجود محدودیتها ادامه دارد
* تبعیض سازمان یافته درخصوص زنان را چهطور تعبیر میکنید؟
نفیسه آزاد: یعنی نظام حقوقی ما یک تبعیض رسمی و قانونی علیه زنان دارد، اما ما آپارتاید جنسی در ایران نداریم.
شیرین احمدنیا: دستاوردهای زنان بارها سرکوب شده و فعالان این حوزه را بارها مجبور کردهاند ایران را ترک کنند، اما این جریان همچنان کار خودش را انجام میدهد. درست است که من درباره میانگینها صحبت کردم، اما باید تنوع تحولات و پیشرفتها را هم دید. در بسیاری از رشتهها، اکثریت دانشجویان را زنان تشکیل میدهند و آنها وارد عرصههای خوبی شدهاند.
ایران قبل از انقلاب را در نظر بگیرید؛ ۳۰ درصد کل جمعیت باسواد بودند و نسبت باسوادی زنان بسیار پایینتر از این میزان بود. اما امروز شکاف جنسیتی در زمینه باسوادی تا حد زیادی کاهش پیدا کرده است. حضور زنان در عرصههای عمومی با موانع قانونی مواجه است. برای مثال، مشارکت زنان در بازار رسمی اقتصاد پایین است، اما در کنار آن، بازار غیررسمی اشتغال را هم داریم که زنان در آن فعال هستند. دختران را از برخی عرصهها منع میکنند، اما در مسیر دیگری راه خودشان را ادامه میدهند.
ضمن اینکه با پسران جوان نسل جدید هم مواجه هستیم. در جنبش مهسا، پسران نیز حضور داشتند، چرا که این جنبش صرفا جنبش زنان نبود. همانطور که گفتم، زنان نمادی برای همه صداهای سرکوبشده شدند و پس از آن، زنان و مردان در کنار هم فعالیت کردند.
پیشرفتها اتفاق میافتند؛ همانطور که وایکینگها به یکی از پیشرفتهترین کشورهای اروپایی تبدیل شدند. چرا دستاوردهای جنبش زنان در ایران دیده نمیشود؟ همین شروط ضمن عقد را در نظر بگیرید. در مقطعی، برخی دفترخانهها اجازه نمیدادند این شروط ثبت شوند و حتی اگر مردی هم تمایل به ثبت آنها داشت، مقاومت میکردند، اما امروز ثبت این شروط در حال انجام است.
نفیسه آزاد: البته این را بگویم، قانون بد همه چیز را بد میکند و انباشت بدیها ایجاد میکند؛ قانون خانواده در کشور ما برای خانوادههایی که امروز تشکیل میشوند مناسبت ندارد؛ اگرچه تخصص من نیست اما فکر میکنم ما حتی با یک بنبست فقهی درخصوص برخی تغییرات مواجه نیستیم، انگار سیاستگذار ما جرات تغییر را در این زمینه ندارد و نمیدانم چرا سراغش نمیرود، بهگواهی پژوهشهایی که دراینباره وجود دارد اتفاقا همین قانون بد است که خانواده را از هم میپاشد.
مهریه و نفقه جای حقوق اقتصادی واقعی زنان را گرفتهاند
* چه مصداقهایی از بدیهای این قانون سراغ دارید؟
نفیسه آزاد: مثلا حقوق اقتصادی زنان در خانواده؛ چونکه حقوق اقتصادی برای زن مانند مهریه، نفقه، اجرت المثل در خانواده در نظر گرفتهاند در سیاستهای اشتغال زنان را کنار گذاشتهاند، هفت برنامه توسعه در این مملکت نوشته شده جز زن سرپرست خانواد یک بار اسم زن در زمینه سیاستهای اقتصادی نیامده است؛ مهریه، نفقه، اجرت المثل هیچوقت به حقوق اقتصادی واقعی برای زن تبدیل نشد، یک زن وقتی درباره مهریه حرف میزند که یا میخواهد طلاق بگیرد یا میخواهد حضانت فرزندانش را بگیرد، این مسئله همواره در خانواده تنش اقتصادی ایجاد کرده درحالیکه سیاستگذار دائم سمت دیگر را تغییر میدهد.
مثلا مجازات کیفری مهریه را کم میکند، در نتیجه من با این مخالفتی ندارم که قانون بد همواره آسیب میزند اما مسئله این است که با وجود قانون بد ما باید کنشگری داشته باشیم، مسئله سخت و طولانی است، همچنان که با همه پیشرفتها ما در اسکاندیناوی زن کشی داریم، اسپانیا یکی از بالاترین آمارهای خشونت خانگی علیه زنان را دارد، بهنظرم تغییرات اجتماعی قانون بد را متروک میکند.
شیرین احمدنیا: خشونت همسر علیه زن و قتلهای ناموسی، دافعهای برای ازدواج ایجاد کرده است و دختران برای اینکه به تبعات آن تن ندهند، آگاهانه به هر ازدواجی تن نمیدهند. این هم یکی از شکلهای مقاومت مدنی است. یعنی شما با قانونی مواجه هستید که تمام اختیار زن را به مرد میسپارد و شما بهعنوان یک زن، این قانون را نمیخواهید. بنابراین، وقتی زنی ازدواج نمیکند یا اگر ازدواج موفقی نداشته باشد، جدا میشود و تلاش میکند برای زندگی خودش و اطرافیانش تاثیرگذار باشد، در واقع در برابر این وضعیت ایستادگی میکند.
به همین ترتیب، دختری که طلاق گرفته یا ازدواج نکرده است، میتواند بهعنوان زن سرپرست خانوار یا در قالب خانوار زنسرپرست، از بروز خشونتهایی که ممکن بود رخ دهد، اجتناب کند، بهعنوان یک فرد مولد اقتصادی مطرح شود و در برابر قوانینی که قبول ندارد بایستد تا اراده خودش را به جریان بیندازد.
نفیسه آزاد: ما همچنان در جامعهای زندگی میکنیم که همزمان زن این جامعه میتواند در ۱۸ سالگی مدال المپیاد بگیرد و یک دختر دیگر سرش بریده میشود، این جامعه فعلی ما است، شرایط کمی پیچیده است و باید از همه ظرفیتها استفاده کرد.
شیرین احمدنیا: موانعی از جنس عرف و قوانین وجود دارند، مسئله تک علتی نیست.
سنت زن و مرد نمیشناسد؛ نابرابریای که زندگی همه را محدود میکند
* ما یک مفهوم به نام «زنان علیه زنان» داریم که گاهی هم بهاشتباه به کار میرود. اما در مورد قتلهای ناموسی، شاهدیم که در برخی موارد، وقتی زنی در خانواده به قتل میرسد، زنان دیگری هم حضور دارند، اما این زنان که نمیدانم، شاید خودشان قربانی مردسالاری باشند، در برابر جنایت سکوت میکنند. چرا؟
شیرین احمدنیا: وقتی شما یک باور سنتی را پذیرفته باشید، دیگر زن و مرد ندارد؛ یعنی گمان میکنید تنها راه درست، همان چیزی است که پذیرفتهاید. در ساختار سنتی، با نابرابری پذیرفتهشده مواجه هستیم. یعنی برخی زنان در این گروهها خوشحال هستند که «رئیس خانواده» داشته باشند. وقتی زنی باور داشته باشد که نازایی ناشی از خودش است، میپذیرد که همسرش زن دیگری اختیار کند. طلاق، که قبیحترین اتفاق در جامعه سنتی است، زمانی پذیرفته میشود که مسئله فرزندآوری در میان باشد و خود زن هم به این وضعیت تن میدهد.
بنابراین، با جامعهای مواجه هستیم که سنتها در آن قدرتمند عمل میکنند. سنت چیزی است که شما بدون هیچ اما و اگری میپذیرید.
نفیسه آزاد: من یاد فیلم «عروس آتش» افتادم که بازیگر مرد در آن میگفت مرد عشیره بودن هم سخت است. یعنی سنت خیلی وقتها باری را روی دوش شما میگذارد که ممکن است قدرتآفرین باشد، اما به این معنا نیست که برای شما زندگی شاد و پایداری فراهم کند. سنت، زن و مرد نمیشناسد.
اگر نپذیریم که قوانین رسمی و غیررسمی برای ما آسیب ایجاد میکنند و لزوما به زندگی بهتر منتهی نمیشوند، تغییری اتفاق نمیافتد. خیلی وقتها گروههای بهرهمند از نابرابریها حتی خود زنان هستند. ممکن است زنی بگوید من به گروه خاصی تعلق دارم و از نبود برخی زنان در موقعیتهای مشخص نفع میبرم؛ در نتیجه، از چیزی که این نفع شخصی را برای او ایجاد میکند، دفاع میکند.
در پایان باید بگویم اتفاقات زیادی افتاده و اتفاقات زیادی هم در پیش است. سیاستگذار باید تصمیم بگیرد که میخواهد با این تغییرات برخوردی خردمندانه داشته باشد و از آسیبها پیشگیری کند یا نه. جامعه به هر حال تغییر خواهد کرد.
شیرین احمدنیا: من همچنان امیدوارم. شاهد تحولات مثبتی بودهام. افتوخیزهایی داشتیم، اما از آنها عبور کردیم و همانطور که همه جهان متحول شدهاند، ما هم متحول میشویم. زنان در انگلیس خودشان را به میلههای پارلمان زنجیر میکردند، خشونت میدیدند، کشته میشدند و همه برچسبهای منفی به آنها زده میشد، اما امروز شاهد مشارکت سیاسی زنان هستیم.
ما هم متحول شدهایم و در مقایسه با ۵۰ تا ۶۰ سال قبل، تغییرات مثبتی را تجربه کردهایم. به نسل جوان امیدوارم و به آنها اعتماد دارم. به همین ترتیب، پیشرفت حاصل خواهد شد.
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
فارین افرز / ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶
در حالی که گادی آیزنکوت، رهبر اپوزیسیون اسرائیل، برای تشکیل ائتلافی دولتی پس از انتخابات ماه گذشته با دشواری دستوپنجه نرم میکند، اسرائیل بار دیگر خود را در موقعیتی آشنای سیاسی میبیند. احزابی که با بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر، و ائتلاف راست افراطی او مخالفاند، اکثریتی روشن در کنست در اختیار دارند و ۶۷ کرسی از مجموع ۱۲۰ کرسی آن را به دست آوردهاند. با این حال، چهار حزب تحت رهبری یهودیان که در اردوگاه آیزنکوت قرار دارند، تنها ۴۸ کرسی دارند و به همین دلیل نمیتوانند بهتنهایی دولت تشکیل دهند. این بنبست یادآور انسداد سیاسی طولانیمدت سالهای ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۱ است؛ زمانی که حامیان و مخالفان نتانیاهو در دو بلوک رقیب پارلمانی گرفتار شده بودند و چهار انتخابات پیاپی نتوانست اکثریتی باثبات برای تشکیل دولت به وجود آورد.
اما این بار یک تفاوت وجود دارد. احزاب تحت رهبری اعراب اسرائیل، یعنی «فهرست مشترک» و «رعام»، قدرتمندتر از هر زمان دیگری هستند. این احزاب با اتکا به مشارکت بیسابقه شهروندان عرب اسرائیل در انتخابات، موفق شدند رکورد ۱۹ کرسی در کنست را به دست آورند: ۱۱ کرسی برای فهرست مشترک و هشت کرسی برای رعام. این بسیج سیاسی، بهخودیخود اهمیت دارد؛ زیرا نشاندهنده تمایل قاطع رأیدهندگان عرب به تغییر و درک آنان از اهمیت مشارکت در انتخابات است. اما اهمیت این تحول بسیار فراتر از شمار کرسیهایی است که به دست آوردهاند. احزاب عرب اکنون در مجموع این ظرفیت را دارند که به نیرویی تعیینکننده در ائتلافی ضد نتانیاهو تبدیل شوند و پشتوانه پارلمانی لازم را برای تشکیل دولت فراهم کنند. قدرت این احزاب پیشتر نیز به اثبات رسیده است: در ۱۷ نوامبر، حمایت نمایندگان عرب نقشی اساسی در رأیگیری برای جایگزینی رئیس کنست از حزب لیکود با نامزدی از حزب آیزنکوت ایفا کرد. اکنون آنان فرصتی تاریخی در اختیار دارند تا کشور را در مسیری متفاوت قرار دهند.
من بهعنوان نخستین رهبر و رهبر پیشین فهرست مشترک، بهخوبی میدانم که چه چیزهایی در معرض خطر قرار دارد. در سال ۲۰۱۹، در تلاشی پیشگامانه برای فراهم کردن امکان حضور مستقیم احزاب تحت رهبری اعراب در نظام سیاسی اسرائیل، نقشی محوری داشتم. ما با حمایت از بنی گانتس ــ رئیس پیشین ستاد کل ارتش اسرائیل و رقیب اصلی نتانیاهو در آن زمان ــ بهعنوان نامزد تشکیل دولت، ریسک سیاسی بزرگی را پذیرفتیم. این تصمیم را با وجود اختلافات عمیق سیاسی و ایدئولوژیکمان با او اتخاذ کردیم. اگرچه این تلاش در نهایت به نتیجه نرسید و گانتس ترجیح داد بهجای آن، برای تشکیل یک «دولت وحدت ملی» با نتانیاهو وارد همکاری شود، اما این اقدام یک سابقه مهم بر جای گذاشت: احزابی که نمایندگی افکار عمومی عرب را بر عهده دارند، با نشان دادن آمادگی برای همکاری با نیروهای سیاسی یهودی، حتی با وجود اختلافنظرهای عمیق، فرصت واقعی پیدا کردند تا مانع از آن شوند که یک دولت راست افراطی به رهبری نتانیاهو قدرت را در دست داشته باشد.
امروز، پس از نزدیک به چهار سال حکمرانی فاجعهبار نتانیاهو و متحدان راست افراطیاش، تحقق این امکان به ضرورتی بسیار فوریتر تبدیل شده است. این امر به شجاعت سیاسی در هر دو سوی ماجرا نیاز دارد. آیزنکوت باید بتواند امتیاز یا پیشنهاد مشخصی به احزاب تحت رهبری اعراب ارائه کند و این احزاب نیز باید آمادگی داشته باشند از دولتی حمایت کنند که ممکن است در بسیاری از مسائل با آن توافق نداشته باشند. با این حال، مشارکت چشمگیر اعراب در انتخابات و اکثریت قابلتوجهی که اکنون در میان شهروندان اسرائیل علیه نتانیاهو شکل گرفته است، راهی برای پیشرفت نشان میدهد. نهتنها آینده اسرائیل، بلکه جایگاه آن در منطقه و جهان نیز ممکن است به آمادگی رهبران این کشور برای تعامل با اقلیت فلسطینی آن وابسته باشد. در نهایت، چنین مشارکتی برای ایجاد اعتماد میان یهودیان و اعراب ضروری خواهد بود؛ اعتمادی که پیششرط دستیابی به هرگونه پیشرفت واقعی در مسیر صلحی پایدار و عملی میان اسرائیل و فلسطینیان است. انتخاب واقعی که اکنون پیش روی اسرائیل قرار دارد، همین است: آیا اسرائیلیها آمادهاند سیاست برتریطلبی و طرد دیگران را با سیاست برابری جایگزین کنند؟
همکاری توأم با ایستادگی
عواملی که موجب شدند شمار بیسابقهای از شهروندان فلسطینی اسرائیل در ماه اکتبر پای صندوقهای رأی بروند، طی سالیان متمادی شکل گرفتهاند. اگرچه شهروندان عرب بیش از ۲۰ درصد واجدان شرایط رأی دادن در اسرائیل را تشکیل میدهند و مدتهاست از طریق فعالیت بهعنوان پزشک، وکیل، مهندس، متخصص فناوریهای پیشرفته و حضور در بسیاری از عرصههای دیگر، سهمی حیاتی در جامعه اسرائیل داشتهاند، اما جریان راست اسرائیل دهههاست که آنان را بهعنوان دشمنان کشور، ستون پنجم و تهدیدی برای موجودیت آن معرفی کرده است. در سالهای اخیر، این خصومت بهطور فزایندهای در قالب آزارواذیت و نژادپرستی آشکار در دانشگاهها و محیطهای کاری، رسانهها، پارلمان و زندگی روزمره نمود پیدا کرده است.
با این حال، اشتباه خواهد بود اگر تصور کنیم که طرد اعراب صرفاً از سوی نتانیاهو و راستگرایان افراطی هدایت شده است. احزاب صهیونیستی میانهرو و چپ نیز با فاصله گرفتن از رأیدهندگان عرب یا اساساً نادیده گرفتن آنان، در این روند نقش داشتهاند. این باور که شهروندان یهودی باید در نهایت مسیر سیاسی کشور را تعیین کنند، در حالی که شهروندان عرب ناگزیرند در محدودههایی که برایشان تعیین شده باقی بمانند، ریشهای عمیق در سیاست اسرائیل دارد. نتانیاهو از همان سالهای نخست بهخوبی دریافت که چگونه میتواند این تناقض را به یک راهبرد سیاسی تبدیل کند. او از دهه ۱۹۹۰ بارها از یک فرمول ثابت استفاده کرده است: تحریک حامیان خود علیه شهروندان عرب، سلب مشروعیت از نمایندگان عرب در پارلمان و متقاعد کردن اسرائیلیهای یهودی به اینکه دولتی که به حمایت سیاسی اعراب متکی باشد، بهنوعی فاقد مشروعیت است.
این تاکتیکها به یکی از مؤثرترین ابزارهای سیاسی نتانیاهو تبدیل شدند؛ بهویژه با توجه به اینکه احزاب تحت رهبری اعراب، مدتهاست از سرسختترین مخالفان او بودهاند. نتانیاهو نیازی نداشت همه را متقاعد کند که از حزب لیکود یا شرکای مختلف ائتلافی آن حمایت کنند. کافی بود شمار قابلتوجهی از مردم، از جمله اسرائیلیهای یهودی مخالف خودش را متقاعد کند که همکاری با احزاب تحت رهبری اعراب خطرناک و غیرقابلقبول است. راهبرد نتانیاهو همچنین به کاهش مشارکت اعراب در انتخابات کمک کرد. از آنجا که احزاب تحت رهبری اعراب شانس چندانی برای تغییر وضع موجود نداشتند، رأیدهندگان عرب انگیزه اندکی برای شرکت در انتخابات پیدا میکردند. به همین دلیل، برای سالهای متمادی، نسبت شهروندان عربی که پای صندوقهای رأی میرفتند، بهمراتب کمتر از شهروندان یهودی بود.
این روند در سال ۲۰۱۵ و با تشکیل «فهرست مشترک» آغاز به تغییر کرد؛ ائتلافی که برای نخستین بار چهار حزب نماینده جامعه عرب را در قالب یک فهرست انتخاباتی واحد گرد هم آورد و به سومین فراکسیون بزرگ کنست تبدیل شد. فهرست مشترک با در پیش گرفتن چشماندازی گستردهتر برای جامعه ما، مبتنی بر همبستگی یهودی ـ عربی و مخالفت با نژادپرستی جریان راست، نشان داد که شهروندان فلسطینی اسرائیل میتوانند نقشی تازه و تأثیرگذارتر در نظام سیاسی این کشور ایفا کنند. سپس، در سال ۲۰۱۹ و در دوره رهبری من، فهرست مشترک تصمیم گرفت از تلاش گانتس برای کنار زدن نتانیاهو حمایت کند. این تصمیم، هم در میان رأیدهندگان عرب و هم در سراسر جامعه اسرائیل، بهشدت بحثبرانگیز بود. بسیاری از رأیدهندگان عرب درباره حمایت از دولتی احتمالی به رهبری یک رئیس پیشین ستاد کل ارتش که مواضع سیاسیاش، بهویژه درباره جایگاه شهروندان فلسطینی اسرائیل و مسئله اشغال، تفاوتی عمیق با دیدگاههای آنان داشت، تردیدهای جدی داشتند. با وجود این، ما آماده بودیم چنین ریسک سیاسیای را بپذیریم، زیرا درک میکردیم که شکست دادن نتانیاهو از اهمیت بیشتری برخوردار است.
در عمل، تمایل ما به همکاری با اپوزیسیون صهیونیستی، متقابلاً پاسخ داده نشد. احزاب مخالف یهودی خواهان آرای ما بودند، اما نمیتوانستند ما را بهعنوان شرکای سیاسی برابر بپذیرند. در نهایت نیز گانتس تصمیم گرفت بهجای آن، با نتانیاهو دولت تشکیل دهد. با این همه، این تجربه نشان داد که همکاری سیاسی میان یهودیان و اعراب میتواند افقهای تازهای پیش روی بخش بزرگی از جامعه بگشاید. از آن زمان تاکنون، هر بار که احزاب تحت رهبری اعراب از نامزدی یهودی برای تشکیل دولت حمایت کرده یا او را برای این منظور معرفی کردهاند، یا هرگاه جریان میانهچپ اسرائیل به حمایت آنان متکی بوده است، بخشهای بیشتری از جامعه اسرائیل آمادگی خود را برای پذیرش چنین همکاریای نشان دادهاند.
در سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۲، یک حزب عرب، یعنی رعام، به دولت کوتاهمدتی پیوست که به رهبری نفتالی بنت و یائیر لاپید تشکیل شده بود. من نسبت به الگوی مشارکتی که در آن زمان شکل گرفت، ملاحظات جدی داشتم؛ الگویی که به نظر میرسید بر این انتظار استوار باشد که نمایندگان سیاسی اعراب مشارکت خود را به مسائل مدنی و داخلی محدود کنند و از پرداختن به مسائل سیاسی و ملی، بهویژه اشغال و مسئله فلسطین، خودداری ورزند. من این تفکیک را نمیپذیرم. ما بخشی از مردم فلسطین هستیم و هویت و دغدغههای سیاسی ما را نمیتوان از شهروندیمان در اسرائیل جدا کرد.
اما اینگونه گامهای آهسته و دردناک، اغلب همان مسیری هستند که تغییر سیاسی در مبارزات ملی از طریق آن تحقق پیدا میکند. این تغییر همیشه با بیداری اخلاقی یا دموکراتیک آغاز نمیشود. گاهی نقطه شروع آن، ضرورتی عملگرایانه است. هنگامی که هیچ گزینه دیگری وجود ندارد، مردم به بازنگری در آنچه زمانی ناممکن میپنداشتند، روی میآورند. در انتخابات کنونی، این پویایی اهمیت بیشتری پیدا کرده است. پس از بحران بیپایان چهار سال گذشته، شمار زیادی از رأیدهندگان اسرائیلی، اعم از عرب و یهودی، و همچنین رهبران اکثر احزاب اپوزیسیون صهیونیستی، به این نتیجه رسیدهاند که کنار زدن دولت نتانیاهو بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد.
راهکار: افزایش مشارکت در انتخابات
در انتخابات اخیر، میزان مشارکت شهروندان فلسطینی اسرائیل عموماً بین ۵۰ تا ۶۰ درصد باقی مانده بود. چه عواملی افزایش بیسابقه ۲۰ واحد درصدی مشارکت در انتخابات ماه اکتبر را توضیح میدهد؟ سه تحول در این زمینه برجسته است: جنگ نابودگرانه در غزه و کشته شدن دهها هزار فلسطینی؛ نژادپرستی و خصومت روزمرهای که شهروندان عرب اکنون در خیابانها، فضاهای عمومی و تقریباً در همه جنبههای زندگی خود با آن روبهرو هستند؛ و گسترش بیمهار جرم و جنایت در جوامع عربنشین در دوران مسئولیت ایتامار بنگویر، وزیر امنیت ملی، که سیاستهایش زمینه رشد و گسترش این وضعیت را فراهم کرده است، و همچنین خشونت بیوقفه شهرکنشینان علیه فلسطینیان در کرانه باختری که با سیاستهای بتسلئیل اسموتریچ، وزیر دارایی، امکانپذیر شده است. تمام اندوه و سرخوردگی انباشتهشده در طول این سالها، در پای صندوقهای رأی خود را نشان داد.
اما عامل مهم دیگری نیز وجود داشت. در آستانه انتخابات، شهروندان عرب با مشاهده نظرسنجیهایی که رقابت آیزنکوت و نتانیاهو را تقریباً برابر نشان میداد، میتوانستند بهروشنی دریابند که نتیجه انتخابات تا چه اندازه به آرای آنان وابسته خواهد بود. رأی دادن در این دوره چیزی فراتر از یک انتخاب سیاسی بود. برای بسیاری، این کار نوعی مسئولیت شخصی و راهی برای به دست گرفتن کنترل سرنوشت خود به شمار میرفت. به همین دلیل، صدها هزار شهروند فلسطینی اسرائیل راهی حوزههای رأیگیری شدند و سالها تلاش برای خاموش کردن صدای خود و تضعیف قدرت کنشگری سیاسیشان را به چالش کشیدند. بسیاری از آنان دریافته بودند که مسیر آینده کشور، به معنای واقعی کلمه، ممکن است در دستان خودشان باشد.
من شاهد بودم که سالمندان، مانند دوستم جمعه از جسرالزرکا، به خیابانها آمدند و برای فهرست مشترک تبلیغ کردند. بسیاری از آنان تجربه زندگی در دوران نکبت ۱۹۴۸، یا همان «فاجعه»، را پشت سر گذاشته بودند؛ فاجعهای که همزمان با تأسیس اسرائیل روی داد و با کشتارهای هولناک، ویرانی صدها روستا و شهر فلسطینی و آوارگی حدود ۷۵۰ هزار فلسطینی همراه بود. من جوانانی را دیدم که در کافهها و رستورانهای حیفای دوستداشتنی من درباره سیاست بحث میکردند و دوستانشان را به رأی دادن ترغیب میکردند. زنان و مردانی را از ناصره، امالفحم، سخنین، رهط، عکا، کفریاسف، مجدالکروم و دهها شهر و روستای دیگر دیدم که با احساس مشترکی از هدف و آرمان در کنار یکدیگر قرار گرفته بودند. شاهد بودم که آگاهی سیاسی به نیرویی زنده و جمعی تبدیل میشد. برای لحظاتی، به نظر میرسید مرزهای میان نسلها و جوامع از میان برداشته شده است.
نتیجه این انتخابات نشاندهنده پیشرفت چشمگیر روند مشارکت اعراب در نظام سیاسی اسرائیل است؛ روندی که از سال ۲۰۱۹ آغاز شد. در این انتخابات، شهروندان عرب اسرائیل با مشارکتی بیسابقه به میدان آمدند و فاصله تاریخی میزان مشارکت خود با رأیدهندگان یهودی را بهطور چشمگیری کاهش دادند. این تحول، واقعیت سیاسی دیگری را نیز بیش از پیش آشکار کرده است: اردوگاه لیبرال و میانهروی اسرائیل بدون احزابی که نمایندگی جامعه عرب را بر عهده دارند، قادر به تشکیل دولت نیست. اگر این احزاب، و همچنین احزاب فوقارتدوکس و راست افراطی را کنار بگذارد، به ۶۱ کرسی مورد نیاز برای تشکیل دولت دست نخواهد یافت. این واقعیت جمعیتی اسرائیل است. یهودیانی که در اسرائیل با نتانیاهو مخالفاند، باید تصمیم بگیرند که حاضرند آینده سیاسی خود را با چه کسانی بنا کنند.
دموکراسی یا انکار واقعیت
بحث درباره اینکه آیزنکوت چه باید بکند و آیا باید خواستار حمایت اعراب شود یا نه، اکنون فراتر از کنست، در خانههای مردم، کافهها، دانشگاهها و خیابانها جریان دارد. این پرسشی بهشدت مناقشهبرانگیز است و بسیاری از اسرائیلیها با جدیت تمام درباره آن اختلافنظر دارند. با این حال، برای احزاب تحت رهبری اعراب، اینکه به چنان جایگاه و اهمیتی دست یافتهاند که بتوانند چنین بحثهایی را برانگیزند، خود یک دستاورد محسوب میشود. صرفنظر از اینکه این بحث اکنون در جریان است، نشان میدهد که روند سیاسی، اسرائیلیها را به تأمل درباره امکانهایی واداشته است که تا همین اواخر تصورشان نیز ناممکن به نظر میرسید.
در نهایت، اگر آیزنکوت واقعاً بخواهد، آنگونه که وعده داده است، نتانیاهو را کنار بزند، ممکن است گزینههای چندانی پیش روی خود نداشته باشد. در بیشتر موارد، احزاب سیاسی برای پیشبرد تغییرات مثبت و تحقق اهداف مشخص از ائتلافهای دولتی حمایت میکنند. اما گاهی همکاری سیاسی به دلیلی متفاوت ضروری میشود: جلوگیری از وقوع فاجعهای بهمراتب بزرگتر. فوریترین و مهمترین هدف در شرایط کنونی، پایان دادن به کار دولت راست افراطی نتانیاهو است. این اولویتی است که اپوزیسیون صهیونیستی و احزاب تحت رهبری اعراب هر دو میتوانند بر سر آن توافق کنند.
فراتر از این هدف اساسی و مشترک، احزاب تحت رهبری اعراب باید از نفوذ سیاسی خود در دو سطح استفاده کنند. نخست، باید برای بهبودهای ملموس در زندگی کسانی که نمایندگیشان را بر عهده دارند تلاش کنند: مقابله با جرائم سازمانیافته در جوامع عربنشین، تأمین بودجههای لازم، رسیدگی به بحران مسکن، پایان دادن به رفتارهای وحشیانه با فلسطینیانی که در کرانه باختری تحت اشغال زندگی میکنند و تلاش برای برقراری آتشبس دائمی و بازسازی غزه. اینها مسائلی بنیادین در ارتباط با کرامت انسانی و زندگی غیرنظامیان هستند. در سطحی گستردهتر، این احزاب باید همچنان برای پیشرفت واقعی در مسیر صلح اسرائیل و فلسطین تلاش کنند؛ صلحی که در نهایت باید بر پایه همزیستی دو کشور در کنار یکدیگر شکل بگیرد.
من انتظار ندارم ساختار سیاسی کنونی اسرائیل این مواضع را بپذیرد، اما این به آن معنا نیست که احزاب عرب نباید در هر فرصت ممکن آنها را مطرح کنند. در عین حال، احزاب عرب میتوانند از نفوذ سیاسی تازهای که به دست آوردهاند برای ایجاد ائتلافهایی میان یهودیان و اعراب بر محور اهداف سیاسی و راهبردی مشترک استفاده کنند. مشارکتهایی که از این طریق شکل میگیرند، نباید صرفاً به ترتیبات پارلمانی محدود بمانند، بلکه باید بنیانهای آیندهای متفاوت را نیز بنا کنند. تحقق این هدف مستلزم آن است که شهروندان یهودی و عرب اسرائیل بر مبنای برابری، نه صرفاً مصلحت سیاسی، با یکدیگر تعامل کنند.
آیزنکوت تاکنون نشانههای اندکی از آمادگی خود برای پیمودن این مسیر بروز داده است. از زمان برگزاری انتخابات، مشاهده اینکه او نتانیاهو را به دلیل دامن زدن به آنچه خود یک کارزار «نژادپرستانه و خشونتآمیز» علیه شهروندان عرب اسرائیل توصیف کرده است، محکوم میکند، دلگرمکننده بوده است. با این حال، بسیاری از احزاب اصلی جریان صهیونیستی در اردوگاه آیزنکوت وعده دادهاند که با احزاب عرب همکاری نخواهند کرد. با وجود این، آیزنکوت باید به پیامدهای چنین تصمیمی بیندیشد. سی سال دیگر، مردم خواهند پرسید که چگونه برتریطلبی یهودی چنان عادی و پذیرفتهشده شد که حتی سیاستمدارانی که خود را دموکرات مینامیدند، طرد یکپنجم هموطنانشان را پذیرفتند. آنان خواهند پرسید چرا اپوزیسیون اسرائیل توانست خطر ناشی از دولت نتانیاهو را تشخیص دهد، اما نتوانست با پیشفرضهایی مقابله کند که امکان شکلگیری سیاستهای او را فراهم کرده بود.
در این واقعیت نوعی طنز تلخ نهفته است که در کشوری که میکوشد هژمونی سیاسی را منحصراً در دست یهودیان نگه دارد، اقلیت فلسطینی پس از دههها مبارزه برای به رسمیت شناخته شدن سیاسی و دستیابی به حقوق برابر، به یکی از مهمترین نیروهای شکلدهنده آینده سیاسی کشور تبدیل شده است. ما به این درک رسیدهایم که برای برکناری نتانیاهو، بنگویر و اسموتریچ، باید شجاعت به خرج دهیم و با احزاب صهیونیستی میانهرو و چپ همکاری کنیم. اکنون پرسش این است: آیا این احزاب که خود را دموکرات و لیبرال مینامند، از همین میزان شجاعت برخوردارند؟
—————
ایمن عوده از سال ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۶ در کنست حضور داشت. او رهبر پیشین «فهرست مشترک» و حزب «حداش» است.
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
ویلهلم هگل: در جوامع شرقی «فقط یک نفر آزاد است» (پادشاه)، در یونان و روم «چند نفر آزادند» (شهروندان)، و تنها در جهان مدرن است که «انسان به عنوان انسان آزاد است».
مفهوم آزادی یکی از مفاهیم بنیادین در اندیشه انسانی است که در طول تاریخ همواره در تحول بوده است؛ از یونان باستان تا روم، از فلسفه رواقی تا فلسفه روشنگری، درانقلابها و مبارزات ضد استعماری و در نهایت در دوران معاصر، ماهیت، محدوده و ضرورت آزادی، همواره در مرکز توجه و نظریه فلسفۀ سیاسی بوده است.
در دوران رنسانس و روشنگری، آزادی به عنوان حق طبیعی انسان تعریف میشد؛ انقلابهای اروپایی و آمریکایی آن را به عرصه عملی و نهادی آوردند؛ اما در کشورهای پیرامونی، مبارزان ضد استعماری مفهومی از آزادی را پدید آوردند که در آن علاوه بر آزادی سیاسی، استقلال ملی، عدالت اقتصادی و هویت فرهنگی نیز جایگاه ویژهای داشتند.
انسان آزاد
مفهوم آزادی (Eleutheria) در زادگاه خود، یونان باستان، به ویژه آتن دموکراتیک، تعریفی معطوف به اقشار اجتماعی داشت. مفهوم آزادی به معنی حق شرکت در فضای عمومی (Agorā) و تصمیمگیری جمعی شهروندان در شورای شهر، حق تصدی منصبهای سیاسی و قضایی، حق سخن گفتن و رأی دادن در وضع قوانین و داشتن حق حضور در فرآیند حکومتدهی بود. آزادی به طور کلی در چهارچوب قانون (Nomos) تعریف میشد. فرد آزاد کسی بود که مسئولیت میپذیرفت و از قوانین عادلانه شهرِ خود پیروی میکرد.
در آتن آنروز آزادی همگانی نبود؛ زنان فاقد حقوق سیاسی و مدنی بودند و تحت سرپرستی مردان قرار داشتند. بیگانگان ساکن آتن و بردگان بهرغم اینکه بخش بزرگی از نیروی کار را تشکیل میدادند اجازه شرکت در سیاست را نداشتند.
افلاطون نسبت به دموکراسی و آزادیِ غیر مسئول بدبین بود. او آزادی واقعی را فرمانروایی عقل بر شهوات و نفس انسان تلقی میکرد.
از نظر افلاطون، آزادی به معنای رهایی از اسارت، جهل، شهوات و تمناهای فروترِ نفس بود. او ذات و حقیقت درونی انسان را در سه ساحت خرد (عقل)، غضب (شجاعت / شهامت) و تمنا (شهوات و خواستههای جسمانی) تعریف میکرد. انسان آزاد از نظر وی کسی است که در درون او، عقل فرمانروا باشد. اگر تمایلات جسمانی یا خشم، کنترل را در دست بگیرند، فرد در حقیقت بردۀ درونی خود میباشد، هرچند در ظاهر یک شهروند آزاد باشد.
افلاطون معتقد بود آزادی حقیقی با دانایی و شناخت مُثُل (حقیقت مطلق) پیوند دارد و تا زمانی که انسان اسیر توهمات، پندارها و ظواهرِ متغییر جهان مادی است، در زندانِ جهل به سر میبرد.

ارسطو برخلاف استاد خود افلاطون، جامعه گرا بود. نگاه او به مفهوم آزادی معطوف به حقوق شهروندی در جامعه و زیست سیاسی انسانها نه در جهان مثلها، بلکه در روی زمین بود. به نظر ارسطو «انسان حیوان سیاسی» است؛ بنابراین، آزادی علاوه بر حق حیات، حق حکومت کردن و نیز تحت حکومت بودن بر پایه قانون و فضیلت در جامعه است.
رواقیون بهویژه دوران متاخرتر (یونانی- رومانیایی) آزادی را نه در عرصه سیاست و بنابراین نه در زیست اجتماعی، بلکه در درون روان و اخلاق فهم میکردند. از نظر فیلسوفانی چون اپیکتتوس که خود زمانی برده بود، آزادی واقعی یعنی تسلط بر درون و بیاعتنایی به امور بیرونی که از کنترل ما خارجند. بنابراین یک برده در بند نیز میتواند از درون کاملاً آزاد باشد.
در روم مفهوم آزادی (libertas) در بستر حقوق رومی شکل گرفت. رومیان قانون، حقوق شخصی و امتیازات شهروندان رومی را مهم میدانستند. آزادی در روم به معنای مصونیت از ظلم حاکم یا از اعمال مستبدانه، و نیز داشتن حق مالکیت، حق طرح دعوی و مصونیت قانونی بود.
در اسپارت آزادی معنایی نظامی و جمعگرا داشت؛ آزادیِ شهروندِ اسپارتی به معنای رهایی از ضعف و بندگیِ نفس بود که در قالب انضباط شدید نظامی، اطاعت مطلق از دولت و پرورش شهروندان رزمی (و لاجرم شجاع) معنا پیدا میکرد نظام سیاسی اسپارت الیگارشی یا به صورت حکومت چندنفره/ پادشاهی بود.
آزادی در قرون وسطی
در قرون وسطی در اروپا، مفهوم «آزادی» با معنای امروزین آن مانند آزادی بیان، آزادی اندیشه، برابری حقوق و دموکراسی تفاوت اساسی داشت و در چهارچوب یک نظام طبقاتی، مذهبی و فئودالی تعریف میشد.
روستائیان به رغم اینکه اکثریت قاطع جمعیت را تشکیل میدادند، شخصاً آزاد نبودند؛ نمیتوانستند بدون اجازه ارباب محل زندگی یا شغل خود را تغییر دهند.
اشراف و نجبا آزادی و قدرت را حق بلامنازع خود میدانستند، اراضی وسیع را کنترل میکردند، قوانین محلی را وضع میکردند و طبقه حاکم نظامی و سیاسی را تشکیل میدادند.
کلیسای کاتولیک در سدههای میانی، قدرت مطلق مذهبی و سیاسی داشت و نظم اجتماعی را بازتابی از نظم الهی و خود را متولی و ناظر بر آن نظم میدانست.
دادگاههای تفتیش عقاید به ویژه بعد از قرن دوازدهم برای مقابله با بدعتگذاری، ارتداد و نظرات مخالف و سرکوب آزادی بیان، عقیده و تفکر علمی یا دینیِ مستقل شکل گرفتند. (یادآور ایران زیر رژیم ج. ا. بعد از بیش از هشت قرن.)
تحول آزادی در دوران رنسانس
رنسانس در قرنهای ۱۴ تا ۱۶ میلادی زمینهای فراهم آورد برای بازگشت توجه به انسان، کرامت انسانی و تأکید بر عقلانیت فردی. در این دوره، اندیشه آزادی در حوزه فکر، مذهب و هنر گسترش یافت. انسان به عنوان موجودی مستقل دارای قوه تفکر و حق انتخاب تعریف شد. این دوره نقطه عطفی بود برای کاستن از اقتدار مطلق کلیسا و بازخوانی متون کلاسیک یونانی و رومی که بر آزادی تاکید میکردند.
در هنر و ادبیات نیز، موضوع آزادی فردی و جستجوی آزادی درونی، رهایی از قیدها و بازگشت انسان به خویشتن از حقوق خدشهناپذیر تلقی میشدند. هرچند این آزادیها در عمل هنوز بسیار محدود بودند، اما به هر حال زمینه فکری برای انقلابهای بعدی را فراهم کردند.
دوران روشنگری و نظریهپردازان آزادی
در قرن هفدهم و هجدهم، فیلسوفانی چون توماس هابز، جان لاک، ژان ژاک روسو، مونتسکیو، دانیل دیدرو، ولتر و کانت، بحث آزادی را در چهارچوبی نو مطرح کردند. به آرای برخی از انان اشارهای بکنیم:
«انسان گرگ انسان است»
توماس هابز (۱۵۸۸ــ ۱۶۷۹) فیلسوف سیاسی اهل انگلستان، یکی از بنیانگذاران فلسفه سیاسی مدرن و نظریهٔ «قرارداد اجتماعی» است.
هابز انسان را ذاتاً خودخواه و در جستجوی قدرت میدانست. او استدلال میکرد که اگر دولتی بر سر کار نباشد، انسانها در «وضع طبیعی» زندگی میکنند؛ وضعیتی که در آن هیچ قانونی وجود ندارد و در نتیجه، جنگ همه علیه همه جریان مییابد.
هابز امنیت را بر آزادی ترجیح میداد و برای رهایی از این هرجومرج پیشنهاد میکرد افراد طی یک «قرارداد اجتماعی» از بخشی از آزادیهای بیقید و شرط خود بگذرند و قدرت را به یک حاکم یا دولت قدرتمند ( لویاتان) واگذار کنند تا در ازای آن امنیت و نظم را در جامعه مستقر کند.
هابز طرفدار حکومت پادشاهی یا اقتدارگرای متمرکزی بود که قدرت مطلق داشته باشد تا بتواند جلوی خودخواهیهای مخرب انسانها را بگیرد.
هابز یک ماتریالیست تمام عیار بود؛ جهان را کاملاً فیزیکی میدید و وجود جوهر غیرمادی، روح یا دوگانگی میان ذهن و جسم را، آن گونه که دکارت باور داشت، رد میکرد.
جان لاک (1۶۳۲ ۱۷۰۴) فیلسوف انگلیسی، پدر لیبرالیسم کلاسیک و یکی از برجستهترین اندیشمندان در طرح و توضیح مفهوم مدرن آزادی است.
لاک معتقد بود که انسانها پیش از تشکیل حکومت در «وضعیت طبیعی»، آزاد و برابر زندگی میکردند؛ در این وضعیت آزادی طبیعی انسان روی زمین تابع هیچ قدرت برتری نبود و تنها از قوانین طبیعت که ریشه در تجربۀ زندگی و باورهایش به جهان پیرامون و رخدادهای طبیعی داشت، پیروی میکردند.
لاک معتقد بود که انسانها در سه مورد اساسی دارای حقوق طبیعی ذاتی و غیرقابل انتقال هستند:
حق حیات (فرایند زیستی) (Life)، آزادی (Liberty) و مالکیت (Property).

پرتره جان لاک
از دید کانت حکومت با زور یا اراده الهی به وجود نمیآید، بلکه بر اساس یک قرارداد اجتماعی و با رضایت مردم شکل میگیرد. هدف اصلی و غایی از تشکیل حکومت و جامعه مدنی، حفظ و حراست از همین آزادیها و حقوق طبیعی است. اگر حکومتی از این وظیفه تخطی کند و به استبداد روی آورد، مردم نه تنها حق مقاومت و شورش دارند، بلکه وظیفه دارند آن حکومت را براندازند.
لاک بر ضرورت حکومت قانون و محدود بودن قدرت حکومت تأکید داشت. او از نخستین اندیشمندانی بود که ایده محدود کردن قدرت سیاسی و تفکیک میان قوا را مطرح کرد تا هیچ حاکمی نتواند با استبداد حقوق و آزادی شهروندان را سلب کند.
لاک در اثر معروف خود «نامهای در باب تساهل» استدلال کرد که ایمان و اعتقاد مذهبی امری قلبی و درونی است و نمیتوان آن را با زور، شکنجه یا فرمان حکومتی به کسی تحمیل کرد. بنابراین، آزادی عقیده و مذهب یکی از ارکان ضروری یک جامعه آزاد و عادلانه است. (اگر جان لاک امروز زنده بود و شاهد ایران زیر نظامی دینی بود، چه میکرد ؟ داغ میکرد یا قالب تهی میکرد؟)
«انسان آزاد زاده میشود، اما همه جا در زنجیر است»
ژان ژاک روسو (17۷۸-۱۷۱۲)، آزادی را سرشت ویژه، جوهرهّ انسانیت و یکی از داراییهای اساسی انسان میدانست. از نظر او، چشمپوشی از آزادی به معنای چشمپوشی از ویژگیهای انسانی، حقوق بشر و تکالیف اخلاقی است.
روسو انسان را در «وضع طبیعی» آزاد و نیکو میدانست و معتقد بود با شکلگیری مالکیت خصوصی و جامعه شهری نابرابری و وابستگی پدید آمد؛ از اینرو روسو «قرارداد اجتماعی»، کتاب مشهور خود را با این جمله آغاز میکند: «انسان آزاد زاده میشود، اما همه جا در زنجیر است.»
از دید روسو، آزادی واقعی به معنای تسلیم شدن در برابر ارده بیرونی نیست، بلکه «اطاعت از قانونی است که خودمان برای خود تدوین کردهایم». این خودفرمانی و دموکراسی است که از طریق مشارکت در «ارادۀ عمومی» تحقق مییابد.
روسو معتقد بود که با انعقاد قرارداد اجتماعی، انسان «آزادی طبیعیِ بدون حدومرز» خود را واگذار میکند اما به جای آن به آزادی مدنی و حق قانونی دست مییابد که با اخلاق و عدالت گره خورده است.
دیدگاه شارل لوئی منتسکیو (۱۷۵۵ــ ۱۶۸۹)، فیلسوف سیاسی فرانسوی عصر روشنگری درباره آزادی، یکی از پایههای اصلی لیبرالیسم کلاسیک و اندیشههای مدرن سیاسی است.
منتسکیو آزادی سیاسی را «آن آرامش روحی ناشی از این باور فرد که در امنیت است» تعریف میکند. این امنیت تنها زمانی به دست میآید که هیچ شهروندی از شهروند دیگر در هراس نباشد.
منتسکیو در روحالقوانین مینویسد: «آزادی عبارت است از حق انجام دادن هر آنچه که قوانین اجازه میدهند» و اینکه فرد مجبور نباشد کاری را که قانون منع کرده انجام دهد.
منتسکیو هشدار میداد که هرگاه قدرت در دست یک نفر یا یک نهاد جمع شود، استبداد شکل میگیرد و آزادی نابود میشود. برای جلوگیری از این امر، او پیشنهاد کرد که قدرت حکومت به سه بخش مستقل تقسیم شود:
ــ قوه مقننه (قانونگذاری)
ــ قوه مجریه (اجرای قوانین)
ــ قوه قضاییه (داوری و رسیدگی به امور خلاف قانون)
این سه قوه باید ناظر بر یکدیگر و مستقل باشند تا قدرت، قدرت دیگری را مهار کند.
ولتر (۱۷۷۸–۱۶۹۴)، یکی از برجستهترین فیلسوفان و نویسندگان عصر روشنگری در فرانسه بود. نام او با مفهوم آزادی، بهویژه آزادی بیان، آزادی اندیشه و مدارای مذهبی گره خورده است.
ولتر آزادی بیان را موتور محرک پیشرفت جامعه و دفاع از حقوق انسانها میدانست. او در آثارش، از جمله «رساله در باب مدارا»، بارها از آزادی اندیشه، خردگرایی و حق بیان عقاید بدون ترس از سانسور و سرکوب دفاع کرد.
در سال ۱۹۰۶، «اولین بئاتریس هال» (Evelyn Beatrice Hall) در کتاب «دوستان ولتر» در توضیح روحیه مدارا و دفاع ولتر از آزادی عقیده را اینچنین خلاصه کرد: «من با حرف تو مخالفم، اما حاضرم جانم را بدهم تا تو بتوانی حرفت را بزنی.»
ولتر از منتقدان سرسخت تعصبات مذهبی، خرافات و جزماندیشی کلیسای کاتولیک زمان خود بود. او در آثارش همزیستی مسالمتآمیز میان باورهای مختلف و احترام به عقاید دیگران را مورد تأکید قرار داده است.

تندیس ولتر
ولتر یکی از پیشگامان اصلی ایده جدایی نهاد دین از قدرت سیاسی و حکومت بود تا از استبداد و پایمال شدن آزادیهای فردی جلوگیری شود. ولتر معتقد بود که رهایی انسان از ظلمت نادانی و خودکامگی تنها از طریق تکیه بر عقل، علم و پرسشگری میسر است.
«تو میتوانی، زیرا که باید»
ایمانوئل کانت: مفهوم آزادی یکی از بنیادینترین و محوریترین مبانی نظام فلسفی کانت است. آزادی در فلسفه نظری (معرفتشناسی/ شناختشناسی)* و در فلسفه عملی (اخلاق و حقوق) کانت نقشی اساسی ایفا میکند.
کانت آزادی را به دو معنای اصلی تقسیم میکند:
آزادی سلبی(منفی): یعنی رهایی و استقلال از وابستگی، قیدوبندها، و علل طبیعی یا غریزی؛ اینکه انسان بردۀ تمایلات نفسانی و قوانین علیّت حاکم بر طبیعت فیزیکی نباشد.
آزادی ایجابی(مثبت): به معنی «خودقانونگذاری / خودمختاری». آزادی ایجابی یعنی عقل خودِ انسان قانونِ حاکم بر اعمالش را وضع کند. کانت معنای ایجابی را مبنای اخلاق قرار داد. آزادی از دید کانت پیشفرضِ لازمِ اخلاق است. او استدلال میکند که «تو میتوانی، زیرا که باید»:
( (You can, because you must اگر انسان آزاد نبود، تکالیف اخلاقی و مسئولیتپذیری بیمعنا میبود. آزادی، مبنای کرامت انسانی است؛ انسان به این دلیل دارای شأن و ارزش بیقید و شرط است که میتواند از علایق طبیعی فراتر رود و بر اساس قانون اخلاقیِ برخاسته از عقل خود عمل کند.
«آزادی همیشه آزادی کسانی است که متفاوت فکر میکنند»
رزا لوکزامبورگ، نظریهپرداز برجسته جناح چپ سوسیالیستها در آغاز قرن بیستم، در نقد به سیاستهای بلشویکها و سرکوب مخالفان توسط حکومت نوپای شوروی زمان لنین نوشت: «آزادیِ فقط برای طرفداران حکومت، هرقدر هم که تعدادشان زیاد باشد، آزادی نیست. آزادی همیشه آزادیِ دگراندیشان است؛ آنان که متفاوت فکر میکنند.»
رزا لوکزامبوگ معتقد بود که آزادی یک حق همگانی است، اگر آزادی برای مخالفان و منتقدان وجود نداشته باشد، در واقع هیچ آزادی واقعی وجود ندارد و جامعه در یک «قفس طلایی» زندگی میکند.
«آزادی واقعی یعنی نبرد، خودشناسی سخت و پذیرش رنجهای زندگی»
فریدریش نیچه متفکر و فیلسوفی طغیانگر است. مفهوم آزادی در فلسفه نیچه، با تعریف سنتی و رایج آن، که آزادی را به معنای رهایی از قیدوبند سیاسی یا اختیار محض در تصمیمگیری میدانست، تفاوت ماهوی دارد.
نیچه آزادی را نه یک موهبت یا وضعیت از پیش آماده، بلکه یک «دستآورد» و تکامل درونی میداند.
نیچه میپرسد آزادی چیست؟ و پاسخ میدهد: «اینکه کسی ارادۀ مسئولیتپذیری در قبال خود را داشته باشد.»
از نظر او، آزادی واقعی با مسئولیت و قدرت فردی گره خورده است. آزاد بودن یعنی فرد بر خود، بر غرایزش و بر ارزشهای تحمیلی جامعه مسلط شود.
آزادی به مثابه مسئولیت و خودفرمانی (Autonomy) است. نیچه مخاطب را به چالش میکشد تا از «گلّه» (از اجتماع توده وار) جدا شود؛ میراث و ارزشهای دینی، سنتها و اخلاقیات عمومی که خود در ایجاد آنها نقشی نداشته است، به کنار نهد و خود ارزشهای زندگیاش را خلق کند.
نیچه بر این باور است که اخلاق سنتی و مسیحیت، انسان را ضعیف، منکوب و مطیع بار میآورند. برای رسیدن به آزادی راستین و تبدیل شدن به «ابرانسان»** فرد باید از این بندهای اخلاقی و خرافات عبور کرده و به «فراتر از نیک و بد» قدم بگذارد.
آزادی در نگاه نیچه با نیروی درون و «ارادۀ معطوف به قدرت» (Will to Power)** پیوند دارد؛ یعنی توانایی رشد، غلبه بر موانع درونی و شکوفاسازی ظرفیتهای اصیل خود، نه قدرتطلبی برای تسلط و حکومتگری جابرانه بر دیگران.
نیچه آزادی را هدیهای آسان نمیداند؛ او معتقد است آزادی واقعی بدون نبرد، خودشناسی سخت و پذیرش رنجهای زندگی به دست نمیآید.

پرتره امانوئل کانت
در عرفان اسلامی و تصوف، مفهوم آزادی (حریت) پیوندی عمیق و دوسویه با بندگی (عبودیت) دارد. برخلاف آزادی در فلسفه یا سیاست مدرن که بیشتر ناظر بر نبودِ موانع بیرونی و حقوق اجتماعیست، آزادی عرفانی در وهله نخست رهایی از بند تعلقات درونی و نفسانی است.
در نگاه عارفانی چون مولانا و حافظ، آزادی حقیقی ثمره بندگی عاشقانه در برابر حق است؛ یعنی رهایی از بندگی غیر خدا و تسلیم در برابر حقیقت مطلق. چنانکه در غزلیات حافظ، عاشقِ واقعی کسی است که با گسستن از تعلقات دنیوی، تسلیم و رضایت به مقام «بندۀ آزاد» میرسد:
غلام همت آنم که زیر چرخ کبود / ز هرچه رنگ تعلق پذیرد آزاد است...
رضا به داده بده وز جبین گره بگشای / که بر من و تو دَرِ اختیار نگشادست
آزادی سیاسی در دوران مدرن
آزادی سیاسی در دوران مدرن به معنای امکان مشارکت مؤثر در عرصه عمومی، انتخاب و تغییر حکومت و داشتن حقوق اساسیِ شهروندی و سیاسی است.
از نظر برخی نظریهپردازان، آزادی سیاسی را میتوان در دو حوزه فردی و اجتماعی تعریف کرد: جنبه منفی؛ یعنی مصونیت از ظلم، اجبار بیرونی و سانسور، و جنبه مثبت بهمعنی امکان واقعی اتخاذ تصمیم، مشارکت در نهادها، حق رأی، آزادی احزاب، آزادی تجمع، و امکانات نهادی و ساختاری برای مشارکت شهروندان.
در نظامهای دموکراتیک، آزادی سیاسی به عنوان شاخص ارزیابی کیفیت حکومت و مشروعیت آن محسوب میشود؛ وقتی شهروندان یک جامعه بتوانند آزادانه انتخاب کنند و حق انتقاد و تغییر را داشته باشند، حکومت از نظر سیاسی آزاد تلقی میشود.
جبر و اختیار
مسئله جبر و اختیار یکی از قدیمیترین، بنیادینترین و چالشبرانگیزترین مباحث در تاریخ فلسفه، کلام و علوم است. این پرسش همواره مطرح بوده است که آیا انسان در افکار، تصمیمات و اعمال خود واقعاً آزاد است و حق انتخاب دارد، یا تمام رفتارها و سرنوشت او از پیش توسط قوانین علّی، طبیعت، تاریخ یا ارادهای برتر تعیین شده است؟
فلسفه غرب، در بحث میان اراده آزاد و تعیینگرایی به چند موضع اصلی تقسیم میشود:
جبرگرایی (Determinism):
برطبق این نظریه هر رویدادی، از جمله اعمال انسان، به طور علّی (علت و معلول) توسط زنجیرهای از رخدادهای پیشین، قوانین فیزیکی، ژنتیک یا محیط تعیین میشود. این نظریه اراده آزاد را تنها یک توهم میداند.
باروخ اسپینوزا معتقد بود خدا (= طبیعت) تنها جوهر آزاد و علت خویش است و تمام اشیاء متناهی تابع نظام ضرورت هستند. به نظر او، آزادی انسان به معنای رهایی از جبر نیست، بلکه به معنای «شناخت عقلی ضرورت» و آگاهی از علل درونی است.
اسپینوزا اسارت انسان در برابر عواطف کنترلنشده و هیجانات منفی (مانند ترس، نفرت و حسادت) را نوعی «بردگی» مینامد. او بر این باوراست که با معرفت تجربی (حسی و خام) ، معرفت استدلالی (عقلانی) و سرانجام با معرفت شهودی ( شناخت بیواسطه علل پیامدها)، انسان از «انفعال» به «کنش فعال» میرسد؛ به این معنی که بر اساس فهم علّی و طبیعت عقلانی خود عمل میکند.
آزادی در این دیدگاه یک رهایی درونی مبتنی بر آگاهی است، نه انجام هر کاری بدون شناخت پیامدها و علتهای آن.
اختیارگرایی / اراده آزاد مطلق: (Libertarianism):
این دیدگاه معتقد است انسان دارای ارادهای مستقل از زنجیرۀ علّی مادی است و میتواند در شرایط یکسان، مسیرهای متفاوتی را انتخاب کند. فیلسوفانی چون ایمانوئل کانت تلاش کردند این آزادی را در ساحت عقل عملی و اخلاق ثابت کنند.
سازگارگرایی (Compatibilism):
این رویکرد بر این باور است که جبرگرایی و اراده آزاد با یکدیگر در تناقض نیستند؛ یعنی حتی اگر جهان از نظر علّی نظم یافته باشد، مادامی که انسان بدون اجبار بیرونی و بر اساس خواست و انگیزه درونی خود عمل کند، «مختار» و از نظر اخلاقی مسئول است.
در جهان اسلام و حکمت اسلامی، این مبحث با مسائلی چون قضا وقدر و اراده الهی گره خورده است.
جبرگرایی اشاعره:
گروهی از متکلمان/ متالهان (مانند اشاعره) با تأکید بر قدرت مطلق و فاعل بودن خدا، معتقد بودند که همه افعال مستقیماً توسط خدا آفریده میشود و انسان در حقیقت مستقل نیست و صرفا نقش «کاسب» را ایفاء میکند؛ (اردۀ و عمل خدا را کسب میکند).
تفویض (معتزله):
گروهی دیگر (معتزله) معتقدند که خداوند توانایی خلق افعال را به انسان تفویض (واگذار) کرده و انسان در افعال خود کاملاً مستقل است تا عدالت الهی زیر سؤال نرود.
امر بینالأمرین (حکمت صدرایی و شیعه امامیه):
فلاسفه و متکلمان اسلامی مانند شیخ مفید، خواجه نصیرالدین طوسی، علامه طباطبایی و روحالله خمینی نظریه «أمر بینالأمرین» را مطرح کردند.
بر اساس این دیدگاه، افعال انسان همزمان به اردۀ خویش، به عنوان «علت قریب و فاعل اختیاری» و به ارادۀ خداوند، به عنوان «علت بعید و هستیبخش»، اما در کل در راستای اراده الهی شکل میگیرد. به عبارت دیگر، ارادۀ انسان نه در عرض ارادۀ خدا بلکه در طول آن جامۀ عمل میپوشد.
آزادی همزاد جامعه انسانی
در باره مفهوم آزادی شاید بیش از همه مفاهم در حوزۀ انسانشناختی، جامعهشناسی و علتشناسی «Etiology / Cause and Effect»، از دیرباز گفته و نوشته شده است. میتوان در پیوند با انسان آزاد و گوهر آزادی، کتاب پرحجم تاریخ را در حوزۀ فلسفه و به ویژه فلسفۀ سیاسی بیشتر ورق زد و ازاندیشهورزان و متفکران برجسته از جمله جان استوارت میل، هگل، آیزایا برلین، مارکس، هایگر، میشل فوکو، سارتر، راسل، کامو و حکمای تاثیرگذار شرقی، بسیار آموخت، از سوی دیگر میتوان به آزادی سیاسی در انقلابهای اروپایی، آزادی در نهضتهای ضد استعماری، تعریف آزادی در اعلامیه جهانی حقوق بشر، در قانون اساسی کشورها و سرانجام به محدودیتها و تعارضهای آزادی در جوامع مختلف پرداخت، اما برای پایان این بخش از مبحث آزادی، ساحت فکری هانا آرنت را انتخاب کردهام؛ به دلیل نوع نگاه وی به آزادی و نیز به دلیل مباحثات، نقدها و انتقادهایی که این نگاه متفاوت در میان صاحبنظران، اندیشمندان و فیلسوفان حوزۀ فلسفه سیاسی برانگیخته است.

هانا آرنت و گوهر آزادی
هانا آرنت، فیلسوف و نظریهپرداز سیاسی سده بیستم، مفهوم آزادی را فراتر از تعریف سنتیِ و متعارف «آزادی منفی» (رهایی از موانع یا فشارها) میداند و آن را به کنش سیاسی و حضور در فضای عمومی گره میزند. وی تأکید میکند که رهایی «Liberation» ( رهایی از استبداد، ترس یا تأمین نیازهای اولیه زیستی) شرط لازم برای آزادی «Freedom» است، اما خود آزادی نیست. آزادی واقعی زمانی آغاز میشود که افراد پس از رهایی، در کنشی جمعی، فضایی برای ساختنِ نظمی نو و مشارکت سیاسی ایجاد کنند.
ضرورت کنش (Action) برای آزادی
از نظر آرنت، آزادی در درون ذهن، در انزوا یا حوزۀ خصوصی اتفاق نمیافتد؛ بلکه سیاست و آزادی، در فرایند کنش (عمل) در هم پیوندی با جمع و در «حوزه عمومی» واقعیت مییابد. انسان، تنها زمانی واقعاً آزاد است که با دیگران به دیالوگ (گفتگو) بپردازد، تصمیم بگیرد و توانایی آغازگری یعنی توانایی خلق چیزی تازه را داشته باشد.
آرنت نگاه لیبرالیستهای سنتی به آزادی را مبنی بر جایگاه آن در حریم خصوصی و امنیت فردی نقد میکند و هشدار میدهد که محروم شدن از حوزۀ عمومی، نوعی تهی شدن از گوهر انسانی و محرومیت از آزادی است.
آرنت در «آزادی آزاد بودن و چند مقاله دیگر» با بررسی مفهوم آزادی و تاثیر آن بر زندگی انسانها به تحلیلی عمیق از مسائل سیاسی و فلسفی میپردازد. او با بیان تفاوتها و تشابهات میان مفاهیم مختلف آزادی، نقدهایی به تصورات سیاسی و ایدئولوژیهای متداول مطرح میکند. وی در این اثر به بررسی مفهوم آزادی در مواجهه با قدرت، فشارهای اجتماعی و روابط انسانی میپردازد و از طریق آن به نقد ساختارهای قدرت و مبانی فلسفی آزادی میپردازد.
هانا آرنت و انقلاب
هانا آرنت تبیین مفهوم آزادی را به انقلابها نیز گسترش میدهد و مینویسد که انقلابها گاهی در دام «تأمین نیازهای زیستی» یا «تصاحب خشونتآمیز قدرت» میافتند، در حالی که هدف راستین انقلاب، پایهگذاری آزادی و فضایی پایدار برای مشارکت همگانی است.
در کتاب «دربارۀ انقلاب»، آرنت به مقایسهٔ دو رویداد بزرگ قرن هجدهم یعنی انقلاب آمریکا (۱۷۷۶) و انقلاب فرانسه (۱۷۸۹) میپردازد و دیدگاهی متفاوت دربارهٔ معنای آزادی، سیاست و انقلاب ارائه میدهد. به تمایز دو انقلاب مهم از نگاه آرنت به اختصارمروری بکنبم.
آرنت انقلاب آمریکا را موفق ارزیابی میکند؛ زیرا هدف اصلی و بنیانگذاران آن (پدران بنیانگذار)، دستیابی به آزادی سیاسی و ساختن فضایی عمومی برای مشارکت مدنی بود. انقلابیون آمریکا درگیر فقر شدید تودهها یا تلاش برای حل مسائل اقتصادیِ ریشهدار نبودند و توانستند یک نظام سیاسی پایدار بر محورقانون اساسی تأسیس کنند. در این انقلاب هدف، آزادی عمومی و حق مشارکت در ادارهٔ امور جمعی بود.
اما انقلاب فرانسه از نظر آرنت به انحراف کشیده شد و شکست خورد؛ زیرا «مسئلهٔ اجتماعی» (فقر، گرسنگی، نابرابری و تلاش برای تأمین خوشبختی و رفاه تودهها) وارد قلمرو سیاست شد. وقتی سیاست ابزاری برای رفع گرسنگی و بدبختی تودهها شد، خشونت جای گفتوگو را گرفت و نهادهای سیاسی زیر بارِ عواطف و ضرورتهای زیستی (مانند ترحم، حس انتقام و خشم تودهها) از هم پاشیدند.
بنابراین، آرنت میان «رهایی از ظلم و خشونت/ Liberarion » و«بنیانگذاری آزادی/ Freedom» در انقلابها هم تمایز قائل میشود. انقلاب آمریکا، به باور آرنت، موفق شد پس از رهایی، یک چهارچوب قانونی و مدنی ماندگار خلق کند و بدینطریق، بستر آرادی و دموکراسی پایدار را هموار سازد، انقلاب فرانسه اما در چرخهٔ خشونت، ترور و تلاش برای حل نابسامانیهای اقتصادی گرفتار شد.
بحرانهای آزادی در جهان امروز
در دهههای اخیر، مفهوم آزادی با چالشهایی روبهرو بوده است، از جمله میتوان به گسترش دولتهای اقتدارگرا، افزایش نظارت و کنترل دیجیتال، نفوذ شرکتهای بزرگ فناوری بر دادهها و زندگی خصوصی، سانسور، محدودیت آزادی رسانهها، خشونت علیه مخالفان سیاسی و کاهش اعتماد به مؤسسات دموکراتیک اشار انگشت گذاشت. از اینرو بازخوانی مفهوم آزادی بهدلیل تحولات و متغیرهای امروزین به ضرورتی ناگزیر درآمده است.
ظهور اینترنت و شبکههای اجتماعی امکانات فراوانی برای بیان آزاد فراهم کردهاند، اما همزمان خطر نظارت، فیلترینگ، سانسور الگوریتمی (حذف خودکار محتوا در پلتفرمهای دیجیتال و شبکههای اجتماعی)، اجبار به توافق اجتماعی و کنترل دادهها نیز افزایش یافته است. امروزه باید مفهوم آزادی را در چهارچوب آزادی اطلاعات، حریم خصوصی دیجیتال، مالکیت دادههای فردی و شفافیت حکومتی تعریف و ارزیابی کرد.
__________________
* معرفتشناسی/ شناخت شناسی ( Epistemology) شاخهای از مباحث بنیادین متافیزیک و هستیشناسی و در واقع شاخهای از فلسفه است که ماهیت، منشأ، ارزش و حدود دانش را بررسی میکند. این حوزه تلاش میکند به پرسشهایی مانند «دانش چیست؟»، «چگونه میدانیم؟» و «مرز میان دانش و گمان کجاست؟» پاسخ دهد.
** مفهوم «ابرانسان Übermensch) / Superhuman) در فلسفه نیچه آرمانی برای خودآفرینی فردی، گذر از ارزشهای سنتی و غلبه بر نیهیلیسم است.
ابرانسان در کتاب «چنین گفت زرتشت» به عنوان پلی میان انسان کنونی و مرحلهای فراتر از هنجارهای کهنه مطرح میشود. اما نازیسم مفهوم «ابر انسان» را برای موجه ساختن و پیشبرد اهداف خود تحریف کرد. در این روند، نقش خواهر نیچه، الیزابت فورستر- نیچه، که به محافل نازی و ضد یهود نزدیک بود و ویرایش و ارائه آثار نیچه در زمان تشدید بیماری وی و پس از مرگش را به عهده گرفت، پررنگ بوده است.
«ارادۀ معطوف به قدرت» (The Will to Power/ Der Wille zur Macht) در فلسفه نیچه نه یک نیرو و ارادهای متافیزیکی و نه استعارهای برای سلطه، بلکه گرایشی ذاتی در انسان برای خودشکوفایی، تأیید زندگی و غلبه بر محدودیتها است.
برخلاف تصور رایج، تفسیر روانشناختی اراده معطوف به قدرت نهتنها با جوهر اخلاق یعنی توجه به دیگری ناسازگار نیست، بلکه از طریق تأکید بر مسئولیت فردی، تعالیجویی و خلق ارزشهای نوین به تعمیق و تدقیق آن یاری میرساند.
کتاب «ارادۀ معطوف به قدرت» در زمانِ حیات نیچه، آمادۀ چاپ نشد، در نتیجه پس از مرگ وی و به کوششِ خواهرِ نیچه، در دو مرحله گردآوری شده و به چاپ نهایی رسید. محققان بر این باورند که خواهر نیچه در محتوای بخشی از یادداشتهای مربوط به «ارادۀ معطوف به قدرت» به سلیقه و دید خود، تغییراتی داده است.
۱۹ نوامبر ۲۰۲۶ / ۲۸ آبان ۱۴۰۵
☑️ جناب آقای سلامی گرامی،
مقاله شما «از انسان آزاد تا آزادی انسان» را با علاقه خواندم. در این نوشته، تاریخ اندیشه آزادی را با دقت و به زبانی روشن بیان کردهاید. بخش مربوط به آتن نمونه خوبی است. ابتدا از شهروندی میگویید که میتوانست در مجمع عمومی سخن بگوید و رأی بدهد. سپس از کسانی یاد میکنید که شهر با کار آنان اداره میشد، اما در تصمیمهای آن سهمی نداشتند. با همین مثال، معنای عنوان مقاله برای خواننده روشن میشود.
از میان دیدگاههایی که بررسی کردهاید، سخن اپیکتتوس و هانا آرنت بیشتر در ذهنم ماند. اپیکتتوس از انسانی میگوید که حتی در بند نیز میتواند استقلال رأی خود را حفظ کند. آرنت به این پرسش میپردازد که مردم پس از رهایی از استبداد، چگونه میتوانند در کنار یکدیگر سرنوشت خود را به دست بگیرند. هر دو دیدگاه را با دقت و انصاف شرح دادهاید. اشاره شما به حافظ نیز معنای آزادی درونی را برای خواننده ایرانی ملموس میکند.
پس از خواندن این بررسی پربار، جای یک دیدگاه را خالی دیدم و آن دیدگاه خود شما بود. پس از سنجیدن این اندیشهها، خود شما آزادی را چگونه تعریف میکنید؟ تجربه سیاسی ما ایرانیان، از مشروطه تا امروز، چه چیزی به فهم شما از آزادی افزوده است؟
این پرسش را از آن رو مطرح میکنم که ایران امروز بر سر دوراهی است. سخن شما اهمیت دارد. آنچه همه ما امروز درباره آینده ایران میگوییم، بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد. اگر گفتوگوی ما تنها بر سر این باشد که چه کسی باید حکومت کند، چهبسا حاکمان تغییر کنند و مردم برای کار و زندگی خود همچنان به صاحبان قدرت وابسته بمانند. شاید فرصتی پیش روی ما قرار گیرد که ساختار سیاسی تازهای بنا کنیم. میتوانیم از تجربه دیگر کشورها بیاموزیم و با شناخت آنچه در ایران و جاهای دیگر به شکست انجامیده، راه خود را پیدا کنیم.
من با پیشینهای در مهندسی و علوم سیاسی به این مسئله نگاه میکنم. از دید من، آزادی یعنی هر فرد بتواند راه زندگی خود را انتخاب کند، امکان پیمودن آن راه را داشته باشد و همین حق را برای دیگران نیز به رسمیت بشناسد. در طرحی که برای آینده ایران پیشنهاد کردهام، از خود پرسیدهام چه ساختاری میتواند این آزادی را در زندگی روزمره مردم حفظ کند.
به همین دلیل، در کنار سه قوه، قوه چهارمی برای پاسداری از ثروت مشترک ایرانیان پیشنهاد کردهام. صندوق ثروت ملی راهی است تا مردم بتوانند با شرایطی روشن و عادلانه به منابع مالی دسترسی داشته باشند. زنی را در نظر بگیریم که حرفهای آموخته و میخواهد در شهر خود کارگاهی راه بیندازد. آیا میتواند برای این کار وام بگیرد، بیآنکه به پشتیبانی یک صاحبمنصب نیاز داشته باشد؟ پاسخ به همین پرسش نشان میدهد که او در عمل تا چه اندازه اختیار زندگی خود را دارد.
در این طرح، حکومت محلی نیز جایی برای دیدار، گفتوگو و تصمیمگیری مردم فراهم میکند. همان زن میتواند همراه همشهریانش بودجه شهر را بررسی کند، پیشنهاد خود را مطرح کند و برای آن از دیگران پشتیبانی بخواهد. شاید به تصمیم یکی از مسئولان نیز اعتراض داشته باشد. آیا میتواند در جلسه آزادانه نظرش را بگوید و فردا صبح با خیال آسوده به کارگاهش برگردد؟ اینجاست که بحث شما درباره آرنت با برداشت من از آزادی پیوند میخورد. این زن هم باید اختیار زندگی خود را داشته باشد و هم در اداره شهری که در آن زندگی میکند، صاحب رأی باشد.
از شما برای این نوشته سنجیده و روشنگر سپاسگزارم. امیدوارم در مقالهای دیگر، برداشت خود را از آزادی در پرتو تجربه ایران با خوانندگان در میان بگذارید. در این مقطع از تاریخ کشورمان، به شنیدن نظر شما نیاز داریم. آنچه امروز با یکدیگر در میان میگذاریم، میتواند در شکل گرفتن ایرانی که فردا خواهیم ساخت سهم داشته باشد.
با احترام کمال آذری
☑️ جناب آذری گرامی، از مهر بی شائبه شما سپاس فراوان دارم. از برداشت و فهم من از آزادی، این سیمرغ افسانهای دست نایافتنی (دستک برای ما) پرسیدهاید، چشم، حتما. سعی میکنم پاسخ را طی یک مقاله بدهم برای گسترش موضوع و نیز مشارکت سایر علاقمندان و صاحب نظران.
دستتان را با ارادت میفشارم. سعید سلامی
☑️ مورخان و روشنفکرانِ معاصرِ ایرانی، عمدتاً تمایل دارند تمامِ توجهِ فکریِ خود را منحصراً بر منابعِ فرهنگِ مدرنِ ایران متمرکز کنند؛ آنها بهشدت اصرار دارند که تمامِ حقایقِ مربوط به هستیِ انسان، از درونِ تاریخِ ایران سرچشمه میگیرد! این رویکرد، کاملاً سادهلوحانه و بیشازحد ملیگرایانه است.
سعید سلامی، بهعنوان یک روشنفکرِ ایرانی، در این میان یک استثناست. او بهدرستی و بهشایستگی به ما یادآوری میکند که حوزههایی وجود دارد که ما در آنها صاحبنظر نیستیم و باید از غرب بیاموزیم؛ که مهمترینِ آنها، مفهومِ «آزادی» است. ما باید در بابِ مسئلهی آزادی، از کانت و هگل بیاموزیم؛ مباحثی که باید بهطور مستقیم در پیوند با «اخلاق»، «عقلِ عملی» و فراتر از آن، «حیاتِ اخلاقی» (Ethical Life) مورد مطالعه قرار گیرند...
در این مسیر، راهِ درازی در پیش داریم و از این رو، باید تلاشهای سلامی را ارج نهیم. در اینجا تنها میافزایم که در خصوصِ هانا آرنت — که سلامی تأملاتِ خود پیرامونِ این موضوع را با او به پایان میبرد — باید توجه داشت که آرنت میانِ انقلابِ آمریکا و انقلابِ فرانسه، بیشتر متمایل به دفاع از انقلابِ مشروطه (قانوناساسیخواه) در آمریکا است. این مسئله نیازمندِ بررسیِ دقیقتر و بحث و گفتگوست؛ بهویژه هنگامی که پای مفهومِ کنونیِ «دموکراسیِ لیبرال» — با تمامِ تناقضاتِ درونیاش که خود موضوعی بسیار گسترده است — به میان میآید...
در نهایت، باید بینشهای سلامی را در جلبِ توجهِ ما به این مفهومِ فلسفیِ پیچیده، یعنی «آزادی»، ارج نهاد.
نادر لاهیجی - فیلادلفیا
☑️ آقای آذری عزیز. من نیز مثل شما مقاله با ارزش آقای سلامی را با دقت خواندم و بسیار بهرهمند شدم. اما به کامنت شما و پیشنهادتان “..... در کنار سه قوه، قوه چهارمی برای پاسداری از ثروت مشترک ایرانیان پیشنهاد کردهام. صندوق ثروت ملی راهی است تا مردم بتوانند با شرایطی روشن و عادلانه به منابع مالی دسترسی داشته باشند” رسیدم و بسیار کنجکاو شدم. در حال حاضر معمولا اینطور است که اگر کسی یک طرح منسجم و از نظر اقتصادی قانع کننده (business plan) ارائه دهد، از بانکهای موجود میتواند وام بگیرد و نیازی به «قوه چهارم» نیست. اگر چنین طرح منسجمی وجود نداشته باشد، چه تضمینی است که “صندوق ثروت ملی” با دادن وامهای بیپشتوانه مورد سوء استفاده واقع نشود؟
با احترام. رضا قنبری. آلمان
☑️ آقای لاهیجی گرامی از دقت و توجه شما ممنون و قدردانم. اما، اما بیش از این سپاسگزار خواهم بود که به نگاه آرنت و تمایز وی میانِ انقلابِ آمریکا و انقلابِ فرانسه، و تمایلاش به «دفاع از انقلابِ مشروطه (قانوناساسیخواه) در آمریکا» در یک نوشتار جداگانه به پردازید تا در این باب بیشتر و بیشتر بیاموزیم. من برای دلیل انتخاب آرنت به عمد نوشتهام «نگاه وی به آزادی و نیز به دلیل مباحثات، نقدها و انتقادهایی که این نگاه متفاوت در میان صاحبنظران، اندیشمندان و فیلسوفان حوزۀ فلسفه سیاسی برانگیخته است.»
ممنون و چشم به راه نوشتار شما سعید سلامی
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
باراک راوید / آکسیوس
رئیسجمهور ترامپ روز پنجشنبه در یک مصاحبه تلفنی کوتاه گفت که تا آغاز سال نو، تصمیمی درباره گام بعدی خود در جنگ با ایران نخواهد گرفت.
ترامپ در حالی که سوار بر هواپیمای «ایر فورس وان» (هواپیمای اختصاصی رئیسجمهور) در مسیر بازگشت از چین به ایالات متحده بود، به وبسایت «اکسیوس» گفت: «من برای گرفتن هیچ تصمیمی [در مورد ایران] عجله ندارم. باید دید پس از آغاز سال نو چه پیش میآید.»
اهمیت موضوع: اظهارات رئیسجمهور در حالی مطرح میشود که او با فشار سنگینی از سوی بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، روبروست تا هرچه زودتر یک کارزار بمباران قاطع را آغاز کند.
نکته مهم: ترامپ ممکن است هر لحظه تغییر عقیده دهد. ضمن اینکه او حتی اگر قصد انجام حملهای قریبالوقوع را داشته باشد، قطعاً پیشاپیش برنامههایش را لو نخواهد داد.
یک روز پیش از آغاز جنگ در ماه فوریه، ترامپ مدعی شد که هنوز تصمیمی نگرفته است؛ این در حالی بود که او پیشتر دستور انجام حملات را صادر کرده بود.
در لایههای پنهان: زمانبندی اعلامشده از سوی ترامپ میتواند بدین معنا باشد که او قصد دارد فرصت بیشتری به محاصره دریایی و کارزار فشار اقتصادی بدهد تا تأثیر خود را بگذارند؛ اقدامی که بسیاری از مشاوران او و رهبران کشورهای حوزه خلیج فارس نیز بر آن تأکید دارند.
اما این موضوع همچنین میتواند نشاندهنده آن باشد که اگر ایران تا پایان سال امتیازی ندهد، ترامپ میخواهد پیش از استقرار کنگره جدید (که تحت کنترل دموکراتها خواهد بود)، زمان کافی برای اقدام نظامی در اختیار داشته باشد.
نکته کلیدی: «اکسیوس» روز چهارشنبه گزارش داد، با وجود اینکه ترامپ هفته گذشته گفته بود انجام دور جدیدی از حملات گسترده علیه ایران «بسیار بعید» است، اما او همچنان گزینه حمله مشترک با اسرائیل را مد نظر دارد.
احتمالاً پس از بازگشت رئیسجمهور از آسیا، بررسیها و رایزنیهای او در این زمینه جدیتر خواهد شد.
هرگونه عملیات ایالات متحده با مشارکت اسرائیل همراه خواهد بود و میتواند شامل حمله به تأسیسات هستهای مشکوک ایران، از جمله تأسیسات «کوه پیکاکس» (Pickaxe Mountain) باشد. همچنین ممکن است پلها، نیروگاهها و حتی رهبران نظامی و غیرنظامی ایران هدف قرار گیرند.
پشت پرده: به گفته دو منبع آگاه، کاخ سفید از پنتاگون و کارشناسان اطلاعاتی خواسته است تا ارزیابی کنند که ایران در برابر هر یک از سناریوهای حملهای که ارتش آمریکا تدوین کرده، چه واکنشی نشان خواهد داد. کاخ سفید پرسیده است که آیا هیچیک از گزینههای موجود میتواند از بروز یک اقدام تلافیجویانه ویرانگر از سوی ایران علیه تأسیسات نفت و گاز کشورهای حوزه خلیج فارس جلوگیری کند یا خیر.
نکته قابلتوجه: «رومن گوفمن»، رئیس سازمان جاسوسی اسرائیل (موساد)، هفته گذشته به واشنگتن و میامی سفر کرد تا با «جان رتکلیف»، رئیس سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا)، و «استیو ویتکاف»، نماینده کاخ سفید، گفتگو کند.
به گفته یک منبع اسرائیلی، گوفمن که از نزدیکترین محرمانِ نتانیاهو به شمار میرود، از سوی نخستوزیر اسرائیل مأموریت یافته بود تا بر ازسرگیری جنگ علیه ایران تأکید و فشار وارد کند.
منابع آمریکایی و اسرائیلی اظهار داشتند که رئیس موساد نگرانیهای اسرائیل را در خصوص فعالیتهای ایران در زمینه توسعه سلاحهای شیمیایی مطرح کرده است.
اسرائیل مدعی است اطلاعاتی در اختیار دارد که نشان میدهد ایران تحقیقات و توسعه سلاحهای شیمیایی خود را تشدید کرده و حتی دست به انجام آزمایشهایی در این زمینه زده است.
یک مقام آمریکایی گفت که ترامپ در جریان این اطلاعات جدید قرار گرفته است.
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
استفانی ون دن برگ، آنتونی دویچ و روما پل / رویترز / ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶
بالاترین دادگاه سازمان ملل روز پنجشنبه حکم داد که کشتار هزاران نفر و خشونتهای جنسی گسترده توسط نیروهای امنیتی میانمار علیه اقلیت مسلمان روهینگیا در سال ۲۰۱۷، مصداق «نسلکشیِ مورد حمایت دولت» بوده است.
این حکم که هفت سال پس از طرح شکایت توسط کشور گامبیا (که اکثریتی مسلمان دارد) صادر شد، چهارمین مورد از زمان هولوکاست نازیهاست که در آن یک دادگاه بینالمللی اعلام میکند که حد نصاب قانونی برای اثبات نسلکشی محقق شده است. این نخستین باری است که این دادگاه یک «دولت» را مسئول نسلکشی میشناسد.
قاضی «یوجی ایواساوا»، رئیس هیئت قضات، هنگام قرائت حکم گفت: «دادگاه به این نتیجه رسیده است که نیروهای امنیتی میانمار هزاران غیرنظامی روهینگیا را کشته، مرتکب خشونتهای جنسی گسترده و همچنین اعمال خشونتآمیز شدید علیه کودکان شده و به روهینگیاییهایی که در حال فرار بودند، حمله کردهاند.»
این هیئت قضایی اعلام کرد که «جمهوری اتحادیه میانمار علیه گروه روهینگیا در ایالت راخین شمالی مرتکب نسلکشی شده است.»
به گفته یکی از فعالان برجسته روهینگیا، برای ۱.۲ میلیون روهینگیایی که به تبعید در اردوگاههای وسیع پناهندگان در «کاکس بازار» بنگلادش رانده شدهاند — جایی که با اعلام خبر صدور حکم از طریق تلویزیون، بیش از ۱۰۰۰ نفر به شادی پرداختند — این لحظهای تاریخی برای آشکار شدن حقیقت و احقاق حق بود.
«وای وای نو»، مدیر اجرایی «شبکه صلح زنان» و زندانی سیاسی سابق، گفت: «ارتش میانمار دههها تلاش کرد تا هویت ما را پاک کند، وجود ما را انکار نماید و رنجهای ما را نادیده بگیرد.»
«بالاترین دادگاه جهان با تشخیص اینکه میانمار مرتکب نسلکشی شده، و با صدور دستوراتی برای تضمین عدم تکرار این جنایات و همچنین جبران خسارت و اعاده حقوق، آن دروغِ دولتی را برای همیشه در هم شکست.»
دولت میانمار که پیشتر وقوع نسلکشی را انکار کرده و مدعی بود نیروهایش در حال مقابله با یک شورش خشونتآمیز بودهاند، هنوز به درخواستها برای اظهار نظر درباره این حکم پاسخی نداده است. انتظار میرود این تصمیم بر سایر پروندههای نسلکشی تأثیر بگذارد
قضات دریافتند که ارتش میانمار اعدامهای دستهجمعی مردان و پسران را انجام داده، تجاوز و خشونت جنسی گستردهای علیه زنان روهینگیا مرتکب شده و صدها روستا را در جریان عملیات موسوم به پاکسازی به آتش کشیده یا با خاک یکسان کرده است.
حکم دادگاه قطعی است و قابل تجدیدنظر نیست.
نسلکشی به ندرت در دادگاههای بینالمللی اثبات شده است، عمدتاً به این دلیل که دادستانها باید قصد خاصی برای نابودی کامل یا جزئی یک گروه ملی، قومی، نژادی یا مذهبی را اثبات کنند.
انتظار میرود تصمیم دیوان بینالمللی دادگستری یا دادگاه جهانی، پیامدهایی بسیار فراتر از میانمار داشته باشد، از جمله برای پرونده ۲۰۲۳ آفریقای جنوبی که اسرائیل را به نسلکشی در غزه متهم میکند.
هم اسرائیل و هم میانمار نسلکشی را انکار میکنند و میگویند نیروهای آنها به طور مشروع به حملات گروههای مسلح پاسخ دادهاند.

حکم روز پنجشنبه حاکی از آن است که ارتش میانمار با استفاده از فیسبوک، محبوبترین ارائهدهنده رسانههای اجتماعی در آن زمان، به طور فعال سخنان نفرتپراکنانه علیه جمعیت روهینگیا منتشر کرده است. این پلتفرم که متعلق به شرکت متا پلتفرمز است، اعلام کرده است که برای مسدود کردن نفرتپراکنی تلاش کرده و به محققان سازمان ملل متحد کمک میکند. سخنگوی این شرکت بلافاصله به درخواست برای اظهار نظر بیشتر پاسخ نداد.
این حکم ۱۹۱ صفحهای همچنین به تحقیقات رویترز در مورد قتل ۱۰ مسلمان روهینگیا در این دین در ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ و دستگیری متعاقب دو خبرنگار آن که بیش از ۵۰۰ روز در بازداشت بودند، اشاره کرد.
«روزی تاریخی برای عدالت بینالمللی»
نخستین تصمیم مهم این دادگاه در بیش از یک دهه اخیر در خصوص اجرای «کنوانسیون نسلکشی ۱۹۴۸»، توسط کارشناسان حقوقی به دقت بررسی خواهد شد تا دریابند قضات چگونه مسئولیت دولت را در ارتکاب جرایم بینالمللیِ ادعاشده، ارزیابی کردهاند.
در یک پیروزی حقوقی بزرگ برای کشور گامبیا، دادگاه دولت میانمار را مسئول نسلکشیای دانست که ناشی از یک تهاجم نظامی بود؛ تهاجمی که دستکم ۷۰۰ هزار مسلمان روهینگیا را از میانمار — که اکثریت جمعیت آن بودایی هستند — بیرون راند.
دادگاه با استناد به آمار ارائهشده توسط «هیئت حقیقتیاب سازمان ملل» مبنی بر کشته شدن دستکم ۱۰ هزار نفر در جریان عملیات موسوم به «پاکسازی»، اعلام کرد که این آمار با اسناد و مدارک موجود مطابقت دارد.
در متن حکم آمده است: «تنها استنتاج معقولی که میتواند اقدامات میانمار را توضیح دهد، وجود قصد برای نابودی بخش قابلتوجهی از گروهِ تحت حمایت — یعنی جمعیت روهینگیا در ایالت راخین شمالی — است»؛ امری که با معیار حقوقیِ تعریفشده برای «نسلکشی» مطابقت دارد.
گامبیا که با حمایت «سازمان همکاری اسلامی» این پرونده را به جریان انداخته بود، آن را «روزی تاریخی برای عدالت بینالمللی» توصیف کرد.
حکم صادره امیدها را برای بازگشت زنده میکند، اما نحوه اجرای آن نامشخص است
این حکم تصریح میکند که میانمار موظف است بابت نقضهای صورتگرفته، به روهینگیاییها غرامت بپردازد؛ میزان این غرامت در زمانی دیگر تعیین خواهد شد.
همچنین، میانمار باید امکان «بازگشت امن و باکرامت به محل سکونت» و «پیوند دوباره خانوادهها» را برای آن دسته از روهینگیاییهایی که در پی اقدامات غیرقانونی میانمار آواره شدهاند، فراهم کند.
سید الله، یکی از نمایندگان جامعه روهینگیا که از منطقه «کاکسبازار» سخن میگفت، اظهار داشت: اگرچه روهینگیاییها پس از از دست دادن همه داراییهایشان با چالشهایی روبرو هستند که دادگاه قادر به حل آنها نیست، اما این تصمیم «تلاشهای ما را برای بازگشت به خانه تقویت خواهد کرد.»
جیمز گلدستون، مدیر اجرایی «ابتکار عدالت جامعه باز» (Open Society Justice Initiative)، گفت در شرایطی که فشارها بر حقوق بینالملل و نهادهای حافظ آن رو به افزایش است، این حکم نشاندهنده نقش حیاتی آنها در «کشف حقیقت، تعیین مسئولیت و حفاظت از ارزشهایی است که بشریتِ مشترک ما را به هم پیوند میدهد.»
دادگاههای بینالمللی پیش از این تنها نسلکشی در رواندا در سال ۱۹۹۴، کشتار سربرنیتسا در بوسنی در سال ۱۹۹۵ و جنایات خمرهای سرخ کامبوج در اواخر دهه ۱۹۷۰ را به رسمیت شناخته بودند.
در حالی که احکام دیوان بینالمللی دادگستری، که اختلافات بین کشورها و قوانین مربوط به نقض ادعایی معاهدات بینالمللی را حل و فصل میکند، قطعی است، این دیوان گزینههای بسیار محدودی برای اجرای آنها دارد.
بریتانیا، حاکم استعماری سابق، روز پنجشنبه اعلام کرد که وابسته دفاعی میانمار را اخراج میکند و اقدامات بیشتری را در روزهای آینده تعیین خواهد کرد. دو قانونگذار بریتانیایی از دولت خواستند که قطعنامهای را به شورای امنیت سازمان ملل ارائه دهد تا اقدامات اجرایی را الزامی کند.
دیوان بینالمللی دادگستری با دیوان کیفری بینالمللی که افراد را به دلیل جنایات جنگی، جنایات علیه بشریت و نسلکشی تحت پیگرد قانونی قرار میدهد و میتواند احکام زندان صادر کند، متمایز است.
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
بیبیسی نیوز و وبسایت کاخ سفید
دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، شی جینپینگ، رئیسجمهور چین و ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، پس از دیداری تاریخی میان این رهبران، یک «بیانیه مشترک صلح» صادر کردند.
این سه رهبر روز پنجشنبه در حاشیه اجلاس «همکاری اقتصادی آسیا-اقیانوسیه» (APEC)، در ویلای «کیلین» (Kylin Villa) در شهر شنژن گرد هم آمدند و به مدت یک ساعت و ۲۰ دقیقه با یکدیگر گفتگو کردند.
اگرچه این رؤسای جمهور پیشتر دیدارهای دوجانبهای با یکدیگر داشتهاند، اما این نخستین گفتگوی سهجانبه آنها محسوب میشود.
در پی این نشست، آنها «بیانیه صلحی» منتشر کردند که در آن آمده است: «جنگ هستهای برندهای ندارد و هرگز نباید رخ دهد.» همچنین در این بیانیه ذکر شده است که این کشورها قصد دارند تولید و عرضه نفت را افزایش دهند.
این بیانیه همچنین به موضوع مصونیت مقامات دولتی اشاره کرده و میگوید: «آنها توافق کردند که دیوان کیفری بینالمللی و سایر نهادهای مشابه نباید از حوزه صلاحیت قضایی خود سوءاستفاده کنند.»
ترامپ در جریان سفر خود به چین، پیش از نشست سهجانبه، دیداری نیز با پوتین داشت؛ این نخستین دیدار آنها از اوت ۲۰۲۵ بود که طی آن، رئیسجمهور آمریکا همتای روس خود را «دوست» خطاب کرد.
او همچنین گفتگوی جداگانهای با شی جینپینگ داشت و رابطه میان خود و او را «بسیار ویژه» توصیف کرد.
فراتر از تعارفات دیپلماتیک
با این حال، فراتر از این فضای گرم و تعارفات دیپلماتیک، این سه رهبر اهداف و انگیزههای متفاوتی برای برگزاری این نشست داشتند.
سخنان آغازین در این نشست سهجانبه، سرنخهایی از موضوعات مورد بحث در این جلسه پشت درهای بسته به دست داد.
شی جینپینگ پیش از آنکه نوبت سخن گفتن را به دیگر رهبران بدهد، اظهار داشت که «تعامل مثبت میان قدرتهای بزرگ، یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت اجتنابناپذیر است.»
پس از او، پوتین بر علاقه مشترک برای پایان دادن به جنگ اوکراین تأکید کرد و گفت که در این گفتگو به موضوع امنیت غذایی و انرژی نیز پرداخته خواهد شد.
پکن پیشتر تلاش کرده است موضع بیطرفانه خود را در این جنگ حفظ کند و بارها خواستار مذاکره و راهحل سیاسی شده است، در حالی که از محکوم کردن تهاجم تمامعیار روسیه خودداری ورزیده است.
ترامپ در پایان گفت که رؤسای جمهور سه کشور از بزرگترین کشورهای جهان، «مسئولیتی ویژه» برای حفظ گفتگوی سازنده بر عهده دارند. او گفت: «رهبران پیشین بارها از گفتگو با کشورهایی که با آنها اختلافنظر داشتند، پرهیز کردهاند؛» و افزود: «ما رویکردی کاملاً متفاوت داریم.»
ترامپ با اشاره به توانمندیهای هستهای این سه کشور، اظهار داشت که آنها «در جایگاهی منحصربهفرد قرار دارند تا درباره چگونگی کاهش تعداد سلاحهای هستهای در جهان گفتگو کنند.»
او تأکید کرد که همکاری آنها برای «مقابله با تهدید گسترش سلاحهای هستهای در سایر کشورهای جهان» امری «حیاتی» است و افزود: «این همان کاری است که ما در قبال ایران انجام میدهیم.»
«ما اجازه نخواهیم داد ایران به سلاح هستهای دست یابد.»
سپس ترامپ به موضوع اوکراین پرداخت و گفت که او و پوتین پیشتر «گفتگوی مفصلی» درباره مناقشه در آن منطقه داشتهاند.
او افزود که پوتین «و امیدوارم طرف دیگر [ماجرا]، خواهان پایان یافتن آن جنگ هستند.»
بیانیه سران ایالات متحده، روسیه و چین در مسیر صلح
۱۹ نوامبر ۲۰۲۶
دونالد جی. ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده آمریکا، ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور فدراسیون روسیه، و شی جینپینگ، رئیسجمهور جمهوری خلق چین، در تاریخ ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶ در شنژن با یکدیگر دیدار کردند. سران ایالات متحده و روسیه از چین بابت میزبانی این نشست سهجانبه تاریخی قدردانی کردند. این سه رهبر پیرامون وضعیت کنونی بینالمللی به تبادل نظر عمیق پرداختند و متعهد شدند که ثبات راهبردی و امنیت بینالمللی را حفظ نمایند.
۱. ایالات متحده، روسیه و چین، به عنوان اعضای دائم شورای امنیت سازمان ملل متحد، متعهد شدند که در راستای اصلاح این سازمان گام بردارند تا سازمان ملل بتواند با کارآمدی بیشتری به چالشهای جهانی پاسخ دهد و در مسیر مأموریت بنیادین خود، یعنی حفظ صلح و امنیت بینالمللی، حرکت کند.
۲. این سه کشور قصد دارند تولید و عرضه فرآوردههای نفتی پالایششده را به نفع تمامی ملتها افزایش دهند. آنها بار دیگر بر اهمیت تداوم جریان پایدار انرژی تأکید کردند.
۳. سران این سه کشور اذعان داشتند که اصل «رضایت دولتها» و احترام به مصونیتهای مقامات دولتی از اهمیتی بنیادین برخوردار است؛ آنان همچنین همنظر بودند که دیوان کیفری بینالمللی و سایر نهادهای مشابه نباید از حدود صلاحیت قضایی خود سوءاستفاده کنند.
۴. سران این سه کشور مجدداً تأکید کردند که در جنگ هستهای هیچکس پیروز نخواهد شد و چنین جنگی هرگز نباید رخ دهد. این سه کشور در خصوص کاهش مخاطرات هستهای و جلوگیری از اشاعه تسلیحات هستهای، وارد گفتگو خواهند شد.
پوتین و رویای کنفرانس یالتا
پوتین پس از این نشست سهجانبه در جمع رسانهها حاضر شد و آن را «فصلی مهم در تاریخ دیپلماسی» توصیف کرد.
وی گفت که کییف و اروپا هنوز آمادگی ندارند برای حلوفصل مناقشه اوکراین، تن به مصالحه بدهند.
او همچنین وعده داد که در واکنش به حملات اوکراین به پلی که روسیه را به شبهجزیره کریمه (که تحت اشغال روسیه است) متصل میکند، پاسخی «بسیار دردناکتر» خواهد داد. در حمله موشکی و پهپادی روز سهشنبه، بخش میانی جادهای این پل تخریب شد.
پوتین همچنین مستقیماً به مقایسه میان دیدار خود با ترامپ و شی جینپینگ با «کنفرانس یالتا» در سال ۱۹۴۵ — که در اواخر جنگ جهانی دوم میان رهبران اتحاد جماهیر شوروی، بریتانیا و ایالات متحده برگزار شد — اشاره کرد. «در یالتا کسی جهان را تقسیم نکرد؛ بلکه در آنجا صرفاً واقعیتهایی که پس از جنگ جهانی دوم پدید آمده بودند، به صورت رسمی ثبت و تبیین شدند.
و در مورد مناقشات امروز نیز، باید واقعیتهای موجود در میدان را پذیرفت.»
کرملین ویدئویی منتشر کرد که در آن پوتین در حال ترک محل برگزاری نشست و خداحافظی با شی است.
پوتین گفت: «از شما بابت سازماندهی این نشست سپاسگزارم. گمان نمیکنم حتی کسی انتظار داشت که همه چیز تا این حد خوب پیش برود.»
در همین حال، به گزارش شبکه تلویزیونی دولتی چین (CCTV)، رئیسجمهور چین دیدار خود با پوتین و ترامپ را «مثبت، سازنده و بسیار پربار» توصیف کرد.
این شبکه افزود که شی به «تاریخ مبارزه دوشادوش یکدیگر در جریان جنگ جهانی دوم» اشاره کرد و هر سه رهبر بر اهمیت «قدر دانستن صلحی که به دشواری به دست آمده است» تأکید ورزیدند.
گفته میشود که ایده برگزاری نشست سهجانبه روز پنجشنبه، از سوی پوتین مطرح شده بود.
برخی روزنامههای روسی این رویداد را یک «پیروزی دیپلماتیک» خواندند؛ چرا که پس از تهاجم تمامعیار روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، بسیاری از رهبران غربی در تلاش بودند تا پوتین را منزوی کنند.
این نشست همچنین نخستین باری بود که از زمان آغاز جنگ روسیه در اوکراین، پوتین در گردهمایی بینالمللیای شرکت میکرد که در آن رهبرانی از کشورهایی همچون کانادا، ژاپن و استرالیا نیز حضور داشتند.
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
جنی گروس / نیویورک تایمز / ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶
ایران حملات بیوقفه خود را به کشتیهای عبوری از تنگه هرمز ادامه داده است؛ از جمله چندین حمله در هفته جاری به یک نفتکش واحد که منجر به مفقود شدن یکی از ملوانان شده است.
بر اساس تحلیل دادههای گردآوریشده توسط «نیویورک تایمز»، شمار حملات در ماه جاری و ماه گذشته، در مقایسه با هفت ماه پیش از آن، بیش از دو برابر شده است.
طبق گزارشهای رسمی و تحلیلگرانی که فعالیتها در این منطقه را رصد میکنند، در تنگه هرمز و حوالی آن - آبراهی حیاتی که پیش از حمله ایالات متحده و اسرائیل به ایران در ماه فوریه، یکپنجم محمولههای نفت و گاز طبیعی مایع جهان از آن عبور میکرد - بهطور میانگین روزانه یک حمله رخ داده است.
اما حمله روز سهشنبه به نفتکشی که پیشتر در اواخر دوشنبهشب از کار افتاده بود، نگرانیهای تازهای را در صنعت کشتیرانی برانگیخته است.
دیمیتریس مانیازیس، مدیرعامل شرکت مشاوره ریسک دریایی «ماریسکس» (Marisks)، گفت که پس از نخستین حمله به کشتی «تارا گس» (Tara Gas)، ایران به یدککشهای امدادی که برای کمک به محل آمده بودند، هشدار داد. به گفته او، حمله دوم خدمه «تارا گس» را ناچار کرد تا کشتی را ترک کنند. تصاویر ماهوارهای نشان میدهند که تا صبح پنجشنبه، همچنان از این کشتی دود بلند میشد.
در طول این جنگ، ایران با انجام حملات تلاش کرده است شرکتهای کشتیرانی را وادار به پذیرش ادعای خود مبنی بر کنترل عبور و مرور در این تنگه کند. بیشتر این حملات بهصورت تکضربه بودهاند که اغلب منجر به از کار افتادن شناورها شدهاند. بر اساس آمار رسمی و گزارشهای «نیویورک تایمز»، دستکم ۲۷ دریانورد کشته و ۳۲ نفر زخمی شدهاند. همچنین دستکم پنج ملوان مفقود هستند.
آقای مانیازیس گفت: «این رویداد ممکن است نشاندهنده تلاشی عامدانه برای گسترش پیامدهای حمله اولیه باشد؛ بهطوری که با ممانعت یا دلسرد کردن نیروهای امدادی، از عملیات نجات و بازیابی کشتی جلوگیری شود.» در این میان، شناورهایی که حامل گاز یا سایر مواد خطرناک هستند، بهویژه آسیبپذیر خواهند بود. کشتی «تارا گس» (Tara Gas) که حامل گاز مایع نفتی بود، هدف اصابت یک پرتابه ناشناس قرار گرفت که منجر به بروز آتشسوزی در اتاق موتور شد. به گفته چندین شرکت فعال در حوزه ارزیابی خطرات دریایی، این کشتی پیام درخواست کمک ارسال کرد.
گزارشهای اولیه حاکی از آن بود که خدمه کشتی در سلامت به سر میبرند.
با این حال، به گفته مرکز «عملیات تجارت دریایی بریتانیا» — که تحت مدیریت نیروی دریایی سلطنتی بریتانیا اداره میشود — این کشتی روز بعد برای دومین بار مورد حمله قرار گرفت که به آتشسوزی منجر شد. بر اساس ویدیوهای منتشرشده در منابع باز که صحت آنها توسط کارشناسان دریایی تأیید شده است، انفجار بهگونهای بود که از کیلومترها دورتر دیده میشد؛ خدمه ناچار به ترک کشتی شدند و ملوانان پیش از آنکه توسط افراد محلی با قایقهای کوچک نجات یابند، به درون آب پریدند.
به گفته مانوج یاداو، رئیس اتحادیه ملوانان هندی، از مجموع ۲۵ خدمه کشتی که همگی اهل هند بودند، یک نفر مفقود شده و دو نفر دیگر به دلیل سوختگیهای شدید در بیمارستان بستری شدهاند.
آقای یاداو افزود که سایر اعضای خدمه به شهر خصب در عمان منتقل شدهاند و عملیات جستوجو و نجات همچنان ادامه دارد.
سارباناندا سونوال، وزیر بنادر، کشتیرانی و آبراههای هند، در پستی در شبکههای اجتماعی اعلام کرد که دولت هند در حال هماهنگی با شرکت مدیریت کشتی و مقامات امداد و نجات منطقهای برای یافتن ملوان مفقودشده است.
بر اساس تحلیلی از هشدارهای «مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا»، حدود دوسوم کشتیهایی که از آغاز جنگ توسط ایران مورد حمله قرار گرفتهاند، تنها دچار آسیبهای جزئی شده و توانستهاند به مسیر خود ادامه دهند. بیشترِ کشتیهای دیگر نیز توسط شناورهایی که آنها را یدککشی کردهاند، نجات یافتهاند؛ هرچند ماه گذشته دو فروند کشتی غرق شدند. در هفتههای اخیر، گزارشهای معدودی نیز مبنی بر هدف قرار دادن شناورهای امداد و نجات توسط ایران منتشر شده است.
مارتین کلی، مدیرعامل شرکت «اوربیتال ریسک اینتلیجنس» (Orbital Risk Intelligence) که در زمینه ارزیابی ریسکهای دریایی فعالیت میکند، معتقد است هدف ایران جلوگیری از عبور کشتیها از این تنگه است. به گفته او، قصد ایران آسیب رساندن به نیروهای امدادگر نیست، بلکه هدف این است که اطمینان حاصل شود کشتیهای آسیبدیده قابل نجات نباشند. این مسئله هزینههای بیمه را افزایش میدهد و میتواند عاملی بازدارنده برای مالکان کشتیها باشد.
او گفت: «هرچه کشتی مدت طولانیتری در آتش بسوزد، هزینه عملیات نجات و بازیابی آن بیشتر خواهد شد.»
حجم محمولههای نفتی عبوری از تنگه هرمز نسبت به ماههای نخست جنگ بهطور قابلتوجهی افزایش یافته است؛ که دلیل اصلی آن، اجرای عملیاتی گسترده توسط ارتش ایالات متحده برای محافظت از کشتیها در برابر حملات پهپادی و موشکی ایران است. با این حال، صادرات نفت از طریق این تنگه هنوز بهطور کامل به سطح پیش از جنگ بازنگشته است.
بهطور مشابه، قیمتهای جهانی نفت نیز نسبت به پیش از آغاز جنگ بالاتر است، هرچند نسبت به اوجهای اخیر کاهش یافتهاند. روز پنجشنبه، قیمت نفت خام برنت (شاخص جهانی نفت) حدود ۹۳ دلار در هر بشکه بود — که نسبت به اواخر اکتبر بیش از ۲۰ دلار کاهش نشان میدهد — زیرا عرضه جهانی سرانجام با تقاضا همتراز شد. حتی با وجود افزایش جریان نفت از خاورمیانه، قیمتهای بالا باعث شده است که کسبوکارها و مصرفکنندگان به دنبال راههایی برای کاهش مصرف سوخت باشند.
در حالی که مذاکرات صلح متوقف شده است، ایالات متحده حملات پراکندهای را علیه ایران انجام داده که شامل اقداماتی در هفته جاری نیز میشود. تعداد کشتیهایی که در ماه جاری توسط ایران مورد حمله قرار گرفتهاند، کمتر از ماه اکتبر است؛ ماهی که با بیش از ۳۸ مورد حمله، خطرناکترین دوره از زمان آغاز جنگ محسوب میشد.
کشورهای همسایه ایران در خلیج فارس نیز با تهدیدات فزایندهای روبرو هستند. کویت و بحرین — که کشوری جزیرهای در خلیج فارس است — روز چهارشنبه اعلام کردند که حملات هوایی ایران را رهگیری و خنثی کردهاند. حمله به کویت — که به گفته رسانههای دولتی ایران، سامانههای پدافند هوایی و سکوهای پرتاب موشک ایالات متحده را هدف قرار داده بود — نخستین تهاجم ایران علیه این کشور در حدود دو ماه گذشته به شمار میرود. بحرین نیز، که میزبان ناوگان پنجم نیروی دریایی ایالات متحده است، از روز جمعه تاکنون از وقوع چندین حمله خبر داده است.
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
کمیته سوم مجمع عمومی سازمان ملل متحد بار دیگر نقض حقوق بشر در ایران را محکوم کرد.
این قطعنامه که با عنوان «وضعیت حقوق بشر در جمهوری اسلامی ایران» و از سوی کانادا ارائه شده بود، روز چهارشنبه در کمیته سوم مجمع عمومی سازمان ملل با ۷۶ رأی موافق، ۲۷ رأی مخالف و ۶۴ رأی ممتنع به تصویب رسید.
قطعنامه نگرانی عمیق خود را نسبت به نقض گسترده حقوق بشر در ایران، از جمله موارد مربوط به زنان، اقلیتهای مذهبی و قومی، و سایر گروههای آسیبپذیر ابراز میدارد. قطعنامه همچنین سرکوب خشونتآمیز اعتراضات توسط رژیم ایران، اعدامهای گسترده، بازداشتهای خودسرانه، شکنجه و تبعیض علیه زنان و اقلیتها را محکوم میکند.
نماینده کانادا هنگام ارائه پیشنویس این قطعنامه اظهار داشت که مردم ایران علاوه بر پیامدهای درگیریهای مسلحانه، مدتهاست که متحمل نقض حقوق بشر شدهاند. او تأکید کرد که شرایط امنیتی، ایران را از انجام تعهداتش طبق قوانین بینالمللی حقوق بشر معاف نمیکند.
این قطعنامه بهطور مشخص واکنش مقامات ایرانی به تظاهرات سراسری را که از ۲۸ دسامبر ۲۰۲۵ آغاز شد، محکوم میکند؛ از جمله کشتار گسترده معترضان در ژانویه ۲۰۲۶، بازداشت دهها هزار نفر و قطع سراسری اینترنت با هدف محدود کردن دسترسی به اطلاعات.
در متن این قطعنامه از تهران خواسته شده است افرادی که بهصورت خودسرانه بازداشتشدهاند را آزاد کند، به استفاده از مجازات اعدام علیه معترضان پایان دهد و اجازه انجام تحقیقات مستقل درباره موارد نقض حقوق بشر را صادر نماید.
متن گزارش مای ساتو، گزارشگر ویژه حقوق بشر سازمان ملل در امور ایران به مجمع عمومی
این قطعنامه همچنین به پیامدهای درگیریهای مسلحانه در ایران و منطقه خاورمیانه، از جمله تلفات غیرنظامیان و آسیب به زیرساختهای غیرنظامی، میپردازد. این قطعنامه نگرانی عمیق خود را نسبت به حملهای به یک مدرسه ابتدایی در میناب ابراز میکند؛ حملهای که به گفته آن، دستکم ۱۵۶ نفر، از جمله حدود ۱۲۰ دانشآموز، در آن جان باختند.
۲۷ کشوری که به این قطعنامه رأی مخالف دادند عبارتند از: الجزایر، ارمنستان، بلاروس، بورکینافاسو، بوروندی، چین، کوبا، کره شمالی، اریتره، هند، اندونزی، ایران، عراق، مالی، نیکاراگوئه، نیجر، عمان، پاکستان، روسیه، سریلانکا، سودان، تاجیکستان، ترکمنستان، ازبکستان، ونزوئلا، ویتنام و زیمبابوه.
آمریکا و اسرائیل و کشورهایی همچون عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر، مصر، برزیل و آفریقای جنوبی نیز رأی ممتنع دادند.
رای ممتنع آمریکا و آسرائیل
آمریکا و آسرائیل از رأی دادن به قطعنامه سازمان ملل در محکومیت رژیم ایران خودداری کردند. این دو کشور وجود عباراتی بحثبرانگیز در قطعنامه سازمان ملل برای محکومیت نقض حقوق بشر در ایران را دلیل این اقدام عنوان کردهاند؛ موضوعی که انتقاد فعالان ایرانی را به همراه داشته است.
هیئت نمایندگی ایالات متحده ضمن توضیح دلیل رأی ممتنع خود، از کانادا بابت پیشبرد این ابتکار سالانه تشکر کرد، اما گفت که متن پیشنهادی از قاطعیت کافی برخوردار نیست.
نماینده ایالات متحده اظهار داشت: «متأسفانه، این قطعنامه در پاسخگو کردن حکومت ایران بابت چنین رفتارهایی به اندازه کافی پیش نمیرود و در عوض شامل عباراتی است که توجه را از آن هدف اصلی منحرف میسازد.»
در ادامه این بیانیه آمده است: «هیچکس نباید رأی ممتنع ما را به معنای نرم شدن موضع در قبال تهران تلقی کند.» این بیانیه همچنین حکومت ایران را به دههها شکنجه، اعدام و سرکوب متهم کرد.
هیئت آمریکایی همچنین مقامات ایرانی را به کشتن دهها هزار معترض در جریان تظاهرات ماههای دسامبر و ژانویه متهم کرد و از جامعه جهانی خواست تا کمکهای مالیای که میتواند زمینه را برای سرکوب بیشتر فراهم کند، در اختیار ایران قرار ندهند.

اسرائیل نیز توضیحی مشابه ارائه داد و تأکید کرد که تصمیم این کشور نباید به منزله کاهش حمایت از مردم ایران تلقی شود.
نماینده اسرائیل اظهار داشت: «ما با مردم شجاع ایران اعلام همبستگی میکنیم و نقض فاحش حقوق بشر توسط رژیم ایران را محکوم مینماییم. رأی ممتنع ما نباید به معنای تضعیف این تعهد دانسته شود.» «بلکه، این امر بازتابدهنده نگرانیهای جدی ما در خصوص گنجاندن عباراتی گزینشی است که توجه را از هدف اصلی این قطعنامه منحرف میکند.»
هیئت اسرائیلی، تهران را متهم کرد که در حالی که رفاه شهروندان ایرانی را نادیده میگیرد، سرمایهگذاری کلانی در برنامههای هستهای و موشکهای بالستیک خود انجام داده و به تأمین مالی سازمانهای تروریستی، از جمله حماس، حزبالله و حوثیها میپردازد.
در بیانیه اسرائیل همچنین سرکوب خشونتآمیز تظاهرات توسط رژیم، زندانی کردن مخالفان سیاسی، آزار و اذیت اقلیتها، و اعمال محدودیتها علیه زنان و دختران محکوم شد.
نماینده اسرائیل در پایان گفت: «مردم ایران شایسته آن هستند که سازمان ملل بدون هیچگونه حاشیه یا انحرافی، تماموکمال به وضعیت آنها توجه کرده و اقدام نماید.»
انتقاد از موضع آمریکا و آسرائیل
تصمیم به دادن رأی ممتنع، با انتقاد فعالان مخالف جمهوری اسلامی و دیپلماتهای پیشین اسرائیلی مواجه شد.
نیاک قربانی، از فعالان مخالف رژیم ایران، این پرسش را مطرح کرد که چرا اسرائیل و ایالات متحده از این قطعنامه حمایت نکردند.
او نوشت: «چرا رأی ممتنع دادید؟!» و خاطرنشان کرد که ایرانیان در حالی که علیه رژیم شعار میدادند و نام ولیعهد رضا پهلوی را فریاد میزدند، دستگیر، شکنجه و هدف گلوله قرار گرفتند.
قربانی نوشت: «اسرائیل و ایالات متحده در میان کسانی بودند که رأی ممتنع دادند. آیا نزدیکترین دوستان ما حتی نمیتوانستند دکمه “بله” را فشار دهند؟»
او افزود: «اکنون زمان سکوت یا بازیهای سیاسی نیست. در کنار مردم ایران بایستید، نه اینکه بیطرف بمانید [یا در موضعی مبهم قرار گیرید].» وی همچنین خواستار برکناری رژیم بدون انجام هیچگونه مذاکرهای شد.
دانیل کارمون، سفیر پیشین اسرائیل در هند، نیز ضمن اذعان به اینکه هر دو کشور احتمالاً نگرانیهای موجهی در مورد متن قطعنامه داشتهاند، از رأی ممتنع آنها انتقاد کرد. کارمون در مطلبی خطاب به وزارت امور خارجه اسرائیل و هیئت نمایندگی این کشور در سازمان ملل، اظهار داشت که خودداری از رأیدهی — بهجای همراهی با کانادا و کشورهای غربی در حمایت از این قطعنامه — موجب ایجاد برداشتی منفی در افکار عمومی و عرصه دیپلماتیک شده است.
او به گزینهای در چارچوب آییننامهها اشاره کرد که به اسرائیل و ایالات متحده اجازه میدهد ضمن رأی مثبت به قطعنامه، بهطور رسمی از برخی مفادِ مسئلهسازِ آن اعلام فاصله کنند.
کارمون پیشنهاد کرد که هر دو کشور پیش از طرح این قطعنامه در مجمع عمومی سازمان ملل، در مواضع خود تجدیدنظر کنند.
به گفته او، چنین اقدامی به اسرائیل و ایالات متحده امکان میدهد تا ضمن پیوستن به محکومیت کارنامه حقوق بشری ایران، از تأیید آن بخشهایی از متن که نسبت به آنها معترض هستند، اجتناب ورزند.
واکنش نماینده ایران
نماینده ایران ضمن رد این قطعنامه، آن را دارای انگیزههای سیاسی خواند و دیگر کشورها را متهم کرد که از نگرانیهای حقوق بشری علیه تهران استفاده میکنند.
او گفت که ایران در طول سال گذشته با کارزاری هماهنگ از حملات نظامی، تلاشهایی برای دامن زدن به ناآرامیهای داخلی و بهرهبرداری از آنها، اقدامات قهری یکجانبه و فشارهای فزاینده اقتصادی مواجه بوده است.
نماینده ایران با اشاره به حمله به مدرسه در میناب اظهار داشت: «مادران آن کودکان همچنان در سوگ به سر میبرند.»
وی افزود: «رأی منفی به این قطعنامه، رأیی علیه سیاسیکاری در حوزه حقوق بشر است.»
نماینده برزیل نیز نسبت به این قطعنامه ابراز تردید کرد و از اینکه در آن به تحولات تنگه هرمز — که موجب اختلال در تأمین کالاهای اساسی شده — اشارهای نشده است، انتقاد کرد.
او استدلال کرد که این قطعنامه «صرفاً علیه ایران و به دلیل نقض حقوق بشر از ادبیاتی محکومکننده استفاده میکند، بدون آنکه بهصراحت به مسئولیت سایر طرفهای درگیر بپردازد؛ طرفهایی که در ماههای اخیر در نقض جدی حقوق مردم ایران نیز نقش داشتهاند.»
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
بنوا فوکون / وال استریت ژورنال / ۱۸ نوامبر ۲۰۲۶
شورشیانِ بهشدت مسلح در مناطق مرزی ناآرام ایران، چالشی تازه برای رهبرانِ تحت فشار در تهران ایجاد کردهاند؛ آنها در ماههای اخیر شمار فزایندهای از حملات را علیه نیروهای امنیتی حکومت انجام دادهاند.
ستیزهجویانی که به نارنجکاندازهای راکتی (آرپیجی) و تیربارهای سنگین مجهز هستند، در استانی واقع در مرز جنوب شرقی ایران با پاکستان، به گشتهای امنیتی کمین زده و به ساختمانهای نهادهای اطلاعاتی و پلیس حمله کردهاند. بر اساس یافتههای «پروژه دادههای مکان و رویداد درگیریهای مسلحانه» (ACLED) — نهادی که دادههای مربوط به درگیریها را رصد میکند — گروههای شبهنظامی در آن منطقه بیش از ۷۰ حمله انجام دادهاند؛ رقمی که بالاترین آمار سالانه در دستکم یک دهه اخیر محسوب میشود.
در شمال غربی ایران، شبهنظامیان کُرد مظنون به دست داشتن در قتل اعضای ارشد «بسیج» — نیروی شبهنظامی داوطلبِ وابسته به حکومت — و همچنین یک روحانی مرتبط با این گروه هستند.
اگرچه این خشونتها محدود به مناطق خاصی است و بههیچوجه تهدیدی وجودی برای رهبران حکومت در تهران به شمار نمیآیند، اما بر فشارها علیه نظامی میافزاید که هماکنون نیز به دلیل جنگ و محاصره اقتصادی ایالات متحده — در حالی که بر سر کنترل تنگه هرمز با آمریکا درگیر است — تحت فشار شدیدی قرار دارد.
بهنام بنطالبلو، پژوهشگر ارشد در «بنیاد دفاع از دموکراسیها» (یک اندیشکده مستقر در واشنگتن)، میگوید: «شورشیان قومی بهطور فزایندهای به خاری در پهلوی حکومت تبدیل شدهاند و توانایی جمهوری اسلامی برای اعمال قدرت یا برقراری نظم را تضعیف میکنند.»
به گفته «شبکه حقوق بشر کردستان»، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در واکنش به این وضعیت، شمار زیادی از نیروها و تجهیزات نظامی را به بخشهایی از مناطق کردنشین ایران اعزام کرده است. این نیرو همچنین حملاتی پهپادی علیه شورشیان کُرد ایرانی که در آن سوی مرز، در خاک عراق مستقر هستند، انجام داده است.
افزایش حملات در سال جاری
از زمان تأسیس جمهوری اسلامی در سال ۱۹۷۹، ایران با شورشهایی از سوی کردها در شمال غربی، اعراب در میادین نفتی جنوب غربی و بلوچها در جنوب شرقی کشور مواجه بوده است. این شورشها با هدف جداییطلبی، یگانهای محلی نیروهای نظامی ایران را هدف قرار دادهاند.
اما در سال جاری، وقوع این حملات افزایش یافته و به نظر میرسد تمرکز آنها بیشتر بر نیروهای بسیج، روحانیون محلی و سایر حامیان نظام معطوف شده است.
در ماه سپتامبر، مولوی یوسف گرگیج، از روحانیون اهل سنت که حامی نظام بود، در مقابل خانهاش به ضرب گلوله کشته شد. احمد وحیدی، فرمانده وقت سپاه پاسداران، وعده داد که انتقام خون او را خواهد گرفت و مسئولیت این واقعه را متوجه گروههای جداییطلبِ «صهیونیستی-آمریکایی» دانست.
در ماه اکتبر، انفجار یک بمب کنار جادهای در نزدیکی زاهدان، مرکز استان سیستان و بلوچستان، منجر به کشته شدن یک افسر زن پلیس شد. چند روز بعد، افراد مسلح یکی از فرماندهان شاخه زنان بسیج را در مقابل خانهاش به ضرب گلوله از پای درآوردند.

دیوارنگارهای که تصویر دو تن از فرماندهان کشتهشدهٔ سپاه پاسداران بر روی دیواری در استان سیستان و بلوچستان را نشان میدهد / عکس: مرتضی نیکوبذل
برخی از حملات اخیر در چابهار — بزرگترین بندر ایران در خارج از خلیج فارس — رخ دادند و برخی دیگر در حومه کنارک، که یکی از پایگاههای کلیدی نیروی دریایی ایران است، به وقوع پیوستند.
گروه شبهنظامی «جیشالعدل» — که در سال ۲۰۱۲ با هدف مبارزه برای تشکیل یک دولت مستقل بلوچ شکل گرفت — اخیراً با گروههای کوچکتر در این منطقه (که با پاکستان و افغانستان هممرز است) ائتلاف کرده و «جبهه مبارزان مردمی» را تشکیل داده است. این گروه مسئولیت تقریباً تمام حملات امسال علیه نیروهای امنیتی را بر عهده گرفته است؛ از جمله تیراندازی از خودروی در حال حرکت در تاریخ ۳ نوامبر که منجر به کشته شدن یکی از فرماندهان بسیج شد.
این گروه در خصوص این حمله اعلام کرد: «زمانی که شما به عنوان نیروهای نظامی به ارعاب و سرکوب شهروندان عادی روی میآورید، یا به انقلابیون ما حمله میکنید... چارهای جز مجازات شما نداریم.»
به گزارش خبرگزاری «دفاعپرس» (وابسته به وزارت دفاع ایران)، سپاه پاسداران روز سهشنبه پیکر یکی از افسران خود را که به دست آنچه «گروه ضدانقلاب» خوانده شده در سردشت — شهری کردنشین در نزدیکی مرز عراق — کشته شده بود، به خاک سپرد. شاخه نظامی «حزب حیات آزاد کردستان» (پژاک) — یک گروه کُرد ایرانی مخالف حکومت — اعلام کرد که این حمله در انتقامِ کشته شدن یکی از نیروهایش صورت گرفته است.
طرح ایالات متحده و اسرائیل در آغازِ درگیری با ایران در اواخر فوریه، برانگیختن شورش در میان شبهنظامیان قومیِ داخل کشور بود. اما چنین شورشی هرگز رخ نداد و مناقشه همچنان حلنشده باقی مانده است؛ در حالی که تهران به حملات خود به کشتیها در تنگه [هرمز] ادامه میدهد و در مذاکرات موضعی سختگیرانه دارد، رئیسجمهور ترامپ نیز سیاست «خفهسازی اقتصادی» را دنبال کرده و انجام حملات بیشتر را بررسی میکند.
گروههای مسلح جدید در کردستان
تنشهای قومی همچنان ادامه دارد و سرکوب مرگبار اعتراضات ماه ژانویه توسط حکومت، بر آتش آن افزوده است.
در مناطق کردنشین ایران، گروههای جدیدی با نامهایی همچون «جوانان میهندوست کردستان» و «تیمهای انتقام شهدای کردستان» پدیدار شدهاند. بیانیههای منتشرشده از سوی آنها نشان میدهد که اولویتشان نه چندان حلوفصلِ نارضایتیهای قومی، بلکه گرفتن انتقامِ کشتهشدگانِ اعتراضات و سرنگونی دولت ایران است.
کسری اعرابی، مدیر پژوهشهای مربوط به سپاه پاسداران در اندیشکده «اتحاد علیه ایران هستهای» (که خواهان تحریمهای شدیدتر علیه ایران است)، میگوید: «تغییری در پیامرسانی آنها دیده میشود. در ارتباطات اخیر، آنها گفتهاند که دیگر اهداف جداییطلبانه ندارند و میخواهند با مردم ایران همکاری کنند.»
ایران مدتهاست که قدرتهای خارجی را به حمایت از گروههای شورشی در داخل مرزهای خود متهم میکند. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، ماه گذشته اظهار داشت که شبهنظامیان در سیستان و بلوچستان بر اساس «طرحهایی که توسط اسرائیل و ایالات متحده برای بیثبات کردن مرزهای کشور تدوین شده است» عمل میکنند. یک مقام آمریکایی گفت با توجه به کشتار گسترده معترضان توسط نیروهای امنیتی ایران در ماه ژانویه، قابل درک است که رژیم ایران از مردم خود هراس داشته باشد.
دولتهای ایران و اسرائیل به درخواستها برای اظهار نظر پاسخی ندادند.
مقامات اسرائیلی و آمریکایی اوایل سال جاری اعلام کردند که از شورشیان قومی در ایران حمایت کردهاند، به این امید که آنها رژیم را سرنگون کنند.
ترامپ در ماه آوریل گفت که ایالات متحده تلاش کرده است از طریق واسطههای کرد، برای معترضان در داخل ایران سلاح ارسال کند. رهبران کردهای ایران هرگونه انتقال سلاح به شیوهای که ترامپ توصیف کرده است را تکذیب کردند.
وزارت اطلاعات ایران در ماه اکتبر اعلام کرد که سه هسته شورشی را در زاهدان و دیگر شهرهای استان سیستان و بلوچستان منهدم کرده است. این وزارتخانه مدعی شد که این افراد در خارج از ایران، تحت آموزشهای نظامی، ساخت بمب و ترور قرار گرفتهاند که توسط عوامل آمریکایی و اسرائیلی به آنها ارائه شده است.
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
یاددشات سپیده قلیان در شبکه اجتماعی «ایکس»:
سلام دوستان عزیزم، من سپیده قلیانم و ممکن است این آخرین توییت من برای شما باشد. روز دوشنبه به خانهٔ ما حمله کردند، من حضور نداشتم به همین خاطر طهورا، برادرزادهی هفدهسالهام، و پدرم را بازداشت کردند تا من خودم را معرفی کنم. طهورا و پدرم فقط کتک نخوردند؛ در واقع در مدت جلب و نگهداریشان شکنجه شدند.
پدرم را با دست و پای بسته روی زمین انداختند و تا سرحد مرگ شکنجهاش کردند و گفتند «همینجا به خاطر دختر بیغیرتت کشته میشوی و کسی هم نمیفهمد». سر، گوش و لگن پدرم آسیب جدی دیده و ما پیگیری قضایی خواهیم کرد.اما طهورا… جگرم میسوزد که این را مینویسم.
اینقدر برادرزادهام را زدند که بیهوش شد و جدا از تمام هتاکیها، تهدید به مرگ و تجاوز هم شد.
پلیس امنیت ضابط این پرونده بوده و به خانوادهام گفتهاند تعلیق مشهد بهخاطر مصاحبهٔ من با صدای آمریکا، گزارشام دربارهٔ دیماه و نامهام دربارهٔ اعدام اجرایی شده و گفتهاند «ریختن خون دو نفر در خانوادهتان حلال است».
صبح روز سهشنبه رئیس کلانتری ۱۹ با مهدی برادرم تماس میگیرد و میگوید «بیا ملاقات دخترت». برادرم وقتی مراجعه میکند، بازداشت و بعد به زندان دزفول منتقل میشود و گفتهاند تا وقتی خودم را معرفی نکنم، آزاد نخواهد شد.
من و خانوادهام راه پرفراز و نشیبی را از یک خانوادهٔ سنتی و مذهبی لر طی کردیم تا به اینجا رسیدیم که برادرم و دخترش سینهستبر کنند و بازداشت شوند تا من در امان بمانم. یکشبه مخالف این ظالمان و متحد هم نشدیم که با شکنجه و زندان پیوندمان قطع شود.
ما در این مسیر عمر و جوانیمان را گذاشتیم و پشیمان هم نیستیم. از همینجا به دادستان دزفول یا هر نامسئولی که تصمیم به این کار گرفته بگویم: دست از مبارزه نخواهیم کشید. در حالی که برای برادر جگرم خون است، اما دلم گرم است به حمایتهای شما و امیدوارم فردای خوبی در انتظارمان باشد.
دوست همیشگی تان♥️
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
بیانیه انجمن جامعهشناسی ایران درباره:
تداوم خشونتهای مرگبار علیه زنان و دختران و ضرورت بازنگری در سیاستهای اجتماعی و تقنینی
انجمن جامعهشناسی ایران ضمن همدردی با بازماندگان و محکومیت خشونت علیه زنان، این رخدادها را نشانه اختلالی ساختاری و زنگ خطری برای امنیت اجتماعی و انسجام خانواده میداند.
تکرار تلخ و فزاینده قتلهای خانگی و ناموسی زنان و دختران در اقصی نقاط کشور، وجدان جمعی جامعه ایرانی و جامعه علمی کشور را عمیقاً جریحهدار کرده است. انجمن جامعهشناسی ایران ضمن ابراز همدردی صمیمانه با بازماندگان و محکومیت قاطع هرگونه خشونت علیه زنان و دختران، این رخدادهای ناگوار را نه صرفاً حوادثی فردی یا پراکنده، بلکه نشانه اختلالی ساختاری و زنگ خطری جدی برای امنیت اجتماعی و انسجام نهاد خانواده میداند.
جامعه ایران در دهههای اخیر دستخوش دگرگونیهای عمیق نسلی، فرهنگی و ارتباطی شده است؛ اما سازوکارهای حقوقی، آموزشی و حمایتی ما همپای این تحولات رشد نکردهاند. در حالی که زنان و دختران زیست و مطالبات نوینی را تجربه میکنند، بخشهایی از جامعه و ساختارهای سنتی همچنان بر الگوهای اقتدارگرایانه و پدرسالارانه پافشاری دارند؛ الگوهایی که به غلط، حریم خانواده را به عرصه «مالکیت» و «سلطه» تقلیل میدهند. انجمن جامعهشناسی ایران با باور راسخ به جایگاه ارزشمند خانواده، تأکید میکند که انسجام پایدار خانواده در جهان معاصر، نه از مسیر روابط یکسویه و تحکم، بلکه تنها از راه به رسمیت شناختن کرامت انسانی، امنیت روانی و حقوق متقابل همه اعضای آن، اعم از زن، مرد و کودک حاصل میشود. پیوند زدن خشونت و تعصبات سنتی به آموزههای دینی، نهتنها فاقد وجاهت است، بلکه به سرمایه اجتماعی و اخلاقی جامعه نیز آسیب جدی وارد میکند.
برونرفت از این بحران مستلزم عزم ملی و اقدام هماهنگ تمامی نهادهای مسئول است. از این رو، انجمن جامعهشناسی ایران موارد زیر را به عنوان ضرورتهای فوری به سیاستگذاران، قانونگذاران و نهادهای اجرایی گوشزد میکند:
۱. شفافیت علمی و بهرهگیری از دادههای پژوهشی
سیاستگذاری کارآمد بدون شناخت دقیق واقعیتهای میدان ممکن نیست. محرمانه انگاشتن پیمایشهای ملی یا کنار گذاشتن و خمیر کردن یافتههای علمی درباره آسیبهای اجتماعی و نمادهای خشونت؛ به بهانه حفظ تصویر ظاهری جامعه، تنها به انباشت بحران میانجامد. دادههای پژوهشی باید در دسترس جامعه علمی و نخبگان قرار گیرد تا امکان تحلیل دقیق و ارائه راهکارهای بومی فراهم شود.
۲. اصلاح قوانین، ایجاد بازدارندگی و مشارکت ذینفعان
خلأهای قانونی و مجازاتهای غیربازدارنده در قبال جرائمی همچون فرزندکشی و قتلهای موسوم به ناموسی، عملاً هزینهی خشونت را کاهش داده است. معطل ماندن بیش از یک دهه لایحه «حفظ کرامت و حمایت از زنان در برابر خشونت» و تغییراتی که گاه روح حمایتی آن را تضعیف میکند، زیبنده نظام تقنینی و اجرایی کشور نیست. قانونگذاری در حوزه زنان و خانواده تنها زمانی کارآمد خواهد بود که با مشارکت مستقیم و مشورتگیری واقعی از طیفهای متنوع زنان، جامعهشناسان و متخصصان حوزه آسیبهای اجتماعی صورت پذیرد.
۳. تحول در نظام آموزشی و فرهنگسازی متوازن
تغییر نگرشهای سنتی نیازمند آموزش همزمان و فراگیر به دختران و پسران، و زنان و مردان است. نهاد آموزش و پرورش به عنوان نزدیکترین نهاد به نسل جوان، باید در جذب و توانمندسازی معلمان و مشاوران خود، معیارهای حرفهای و مهارتهای ارتباطی روزآمد را جایگزین نگاههای سلیقهای و تعصبات فردی کند تا مدرسه به پایگاهی امن برای آموزش مهارتهای زندگی و حل مسالمتآمیز تعارض تبدیل شود.
۴. تقویت نهادهای حمایتی و اولویتبخشی در بودجهریزی
پیشگیری از فاجعه نیازمند مداخله بهموقع است. گسترش شبکه مددکاری اجتماعی در محلات و مدارس، و توسعه «خانههای امن» زیر نظر سازمان بهزیستی برای پناه دادن موقت به زنان و دختران در معرض خطر تا زمان انجام مداخلات تخصصی و آموزش خانوادهها، یک ضرورت حیاتی است. اعتبارات حوزههای اجتماعی، رفاهی و حمایتی نباید در ردیفهای حاشیهای بودجه قرار گیرند؛ چرا که امنیت روانی و اجتماعی شهروندان، زیربنای توسعه اقتصادی و اعتبار ملی کشور است.
انجمن جامعهشناسی ایران ضمن اعلام آمادگی کامل برای همکاری علمی و مشورتی با قوای سهگانه و نهادهای مدنی، از تمامی جامعهشناسان، پژوهشگران و کنشگران اجتماعی دعوت میکند تا با تحلیل عالمانه و گفتوگوی سازنده، راه را برای شکلگیری خانوادهای امن، پویا و عاری از خشونت هموار سازند.
هیئت مدیره انجمن جامعهشناسی ایران
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
جولیان ای. بارنز، اریک اشمیت، مگی هابرمن، جاناتان سوان و رونن برگمن
نیویورک تایمز / ۱۸ نوامبر ۲۰۲۶
* هشدارها مبنی بر اینکه ایران در حال بازسازی ذخایر موشکی خود و پیشبرد برنامههای بیولوژیکی و شیمیاییاش است، موجب بروز اختلافنظر در دولت ترامپ شده است.
مقامات آمریکایی و اسرائیلی که در جریان این گفتگوها قرار گرفتهاند، میگویند پرزیدنت ترامپ در حال بررسی طرحهایی برای دور دیگری از حملات نظامی گسترده علیه ایران است. این بررسیها با در نظر گرفتن اطلاعات جدید درباره توانمندیهای ایران و همچنین فشار فزاینده اسرائیل برای انجام اقدامی سریع و تهاجمی صورت میگیرد.
به گفته این منابع، آقای ترامپ هنوز تصمیمی نگرفته است. با این حال، او هشدارهای اسرائیل را در مورد موفقیت ایران در بازسازی زرادخانههای موشکی و پهپادیاش، و پیشبرد برنامههای تسلیحات شیمیایی و بیولوژیکی آن، مد نظر قرار داده است.
او همچنین به این نکته توجه دارد که ایالات متحده در حال حاضر در موقعیتی قرار دارد که از توان آتش نظامی قابلتوجهی در منطقه برخوردار است.
در درون دولت، اختلافنظرهای عمیقی درباره اعتبار اطلاعات موجود و همچنین عقلانیتِ حمله مجدد به ایران وجود دارد؛ بهویژه پس از انتخابات میاندورهای که در آن رأیدهندگان بهوضوح نارضایتی خود را از جنگی ابراز کردند که موجب افزایش قیمتها شده و نتوانسته است آن پیروزی سریعی را به ارمغان بیاورد که آقای ترامپ در آغاز آن — حدود هشت ماه پیش — وعده داده بود.
نتانیاهو بهشدت فشار میآورد
افراد مطلع از این گفتگوها میگویند بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل — که پس از انتخابات ماه گذشته در کشورش، جایگاهش بسیار متزلزل شده است — بهشدت فشار میآورد تا ایالات متحده در یک کارزار حملات هوایی چهار تا هفت روزه علیه ایران، با اسرائیل همراه شود. این مقامات به شرط فاش نشدن نامشان درباره این مسائل امنیتی حساس صحبت کردند.
این گفتگوها در هفته گذشته شدت گرفت. «رومن گوفمن»، رئیس موساد (سازمان اطلاعاتی اسرائیل)، دیدارهایی در واشنگتن داشت، از جمله با جان رتکلیف، رئیس سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا). دیگر مقامات ارشد اسرائیلی، از جمله شلومی بیندر، رئیس اطلاعات نظامی، نیز در گفتگو با همتایان آمریکایی خود خواستار از سرگیری عملیاتها شدهاند.
یک مقام ارشد اسرائیلی این برداشت را که نتانیاهو به ترامپ فشار آورده است، رد کرد. سخنگوی آقای نتانیاهو گفت که نخستوزیر همواره در جهت «حفظ امنیت» اسرائیل اقدام کرده است.
آقای ترامپ در ماههای اخیر بارها در مورد از سرگیری درگیریهای نظامی گسترده، موضعی متغیر داشته است. او گاهی اعلام کرده که جنگ به پایان رسیده، و در مواقع دیگر گفته است که ممکن است دوباره دست به حمله بزند تا اطمینان حاصل کند که ایران هرگز نمیتواند به سلاح هستهای دست یابد.
او اخیراً به معاون خود، جیدی ونس، دستور داده است که تلاشها برای دستیابی به راهحلی از طریق مذاکره را کنار بگذارد؛ به نظر میرسد آقای ترامپ به این ایده گرایش پیدا کرده که فشار اقتصادی طولانیمدت، سرانجام ایران را وادار خواهد کرد به توافقی تن دهد که طی آن، این کشور برنامه هستهای خود را کنار بگذارد.
به گفته افرادی که با طرز تفکر آقای ترامپ آشنا هستند، او نسبت به این انتقاد که ایالات متحده عملاً در جنگ شکست خورده است، بسیار حساس است. همچنین، پس از دو سال اعمال گسترده اختیارات اجرایی، رئیسجمهور اکنون وارد دوره پایانی (دوره «اردک لنگ») از دومین دور ریاستجمهوری خود شده است. او در گذشته، هرگاه با مخالفت یا شرایطی نامطمئن روبرو میشد، اغلب به نمایش قدرت متوسل میشد.
یک مقام آمریکایی گفت که آقای ترامپ دیگر نیازی به انجام عملیات نظامی گسترده علیه ایران ندارد، زیرا کارزار فشار اقتصادی او، این کشور را ویران کرده است.
با این حال، این مقام افزود که تمامی گزینهها همچنان در اختیار آقای ترامپ قرار دارد تا اطمینان حاصل شود که ایران هرگز به سلاح هستهای دست پیدا نمیکند.
استقرار زرادخانه بسیار بزرگ در منطقه
به گفته مقامات نظامی، در هفتههای اخیر، ارتش ایالات متحده زرادخانه بسیار بزرگی را در منطقه مستقر کرده است؛ بهطوری که ناوهای جنگی، جنگندهها و بمبافکنها آمادهاند تا در صورت صدور مجوز اقدام از سوی آقای ترامپ، کارزاری نسبتاً کوتاه اما با حملات شدید را علیه ذخایر پهپادی و موشکی ایران، و همچنین تأسیسات انرژی این کشور، به اجرا درآورند.
اوایل این هفته، با ورود سومین ناو هواپیمابر — یعنی «یواساس تئودور روزولت» — به منطقه، این نیروی نظامی بهطور موقت تقویت شد. این دومین باری است که ایالات متحده از زمان جنگ عراق در سال ۲۰۰۳، سه ناو هواپیمابر در خاورمیانه مستقر میکند. اما بهسرعت، یکی دیگر از ناوها، یعنی «یواساس جورج واشنگتن»، راهی اقیانوس آرام شد.

ناوهای هواپیمابر «تئودور روزولت» و «جورج واشنگتن» را در دریای عرب
دهها جنگنده و هواپیمای تهاجمی مستقر در خاورمیانه، در کنار بمبافکنهای دوربرد «بی-۱» و «بی-۲» که در ایالات متحده قرار دارند، در هرگونه عملیات تهاجمی مشارکت خواهند کرد. این بمبافکنها هفتههاست که در وضعیت آمادهباش ۹۶ ساعته برای انجام مأموریتهای احتمالی علیه ایران به سر میبرند.
پیت هگست، وزیر دفاع، و ژنرال دن کین، رئیس ستاد مشترک ارتش، مجموعهای از گزینههای نظامی را به رئیسجمهور ارائه کردهاند؛ گزینههایی که طی ماههای اخیر توسط دریاسالار برد کوپر، فرمانده ستاد فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام)، تدوین شدهاند. به گفته مقامات آمریکایی، دریاسالار کوپر در حال حاضر در منطقه حضور دارد.
با توجه به احتمال از سرگیری درگیریهای گسترده، پنتاگون و وزارت امور خارجه ایالات متحده بهعنوان اقدامی احتیاطی، کارکنان خود را از پایگاهها و تأسیسات موجود در منطقه خارج کردهاند. مقامات نظامی همچنین اعلام کردند که ایالات متحده اخیراً یک سامانه پدافند موشکی «پاتریوت» دیگر را به اسرائیل تحویل داده است.
پنتاگون روز چهارشنبه با استناد به ملاحظات مربوط به «امنیت عملیاتی»، از اظهار نظر در این باره خودداری کرد. در بیانیهای از سوی این نهاد آمده است: «ارتش ایالات متحده همچنان گزینههای مختلفی را در اختیار رئیسجمهور قرار میدهد و تمامی گزینهها همچنان روی میز هستند.»
سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) نیز از اظهار نظر در این خصوص خودداری کرد.
به گفته مقامات نظامی، هرگونه حمله احتمالی ایالات متحده احتمالاً بر زرادخانه موشکی و پهپادی ایران متمرکز خواهد بود؛ زرادخانهای که بخش عمدهای از آن پس از مراحل اولیه جنگ، توسط سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بازسازی شده است. سایر اهداف احتمالی میتواند شامل تأسیسات انرژی ایران و همچنین مراکز فرماندهی و مقرهای سپاه پاسداران باشد.
هدفهای موردنظر اسرائیل
افراد مطلع از این گفتگوها میگویند که برنامهریزیهای اسرائیل شامل حملات بیشتر به تأسیسات هستهای ایران و — در اقدامی که بسیار تحریکآمیزتر تلقی میشود — حملات گسترده به زیرساختهای انرژی ایران است؛ اقدامی که میتواند منجر به قطع برق بخشهای صنعتی و همچنین مناطق مسکونی شود. با این حال، آقای ترامپ هنوز با چنین اقدامی موافقت نکرده است. از آغاز جنگ، آقای نتانیاهو طرحهایی را پیش برده که به زعم او میتواند منجر به خیزش مردمی علیه دولت شود؛ رویدادی که تاکنون هیچ نشانهای از وقوع آن دیده نشده است.
برای نخستوزیر اسرائیل، تلاش برای انجام دور دیگری از حملات، پیوندی ناگسستنی با مبارزه او برای بقای سیاسیاش دارد. پس از انتخابات ماه گذشته در اسرائیل، آقای نتانیاهو همچنان در رأس یک دولت موقت قرار دارد، در حالی که ائتلافی از احزاب مخالف در تلاش برای تشکیل دولت هستند. از سرگیری درگیریها میتواند تلاش مخالفان برای تشکیل دولت را به تعویق بیندازد یا مختل کند، و همچنین فشاری برای تشکیل یک «دولت وحدت ملی» ایجاد نماید که آقای نتانیاهو نیز در آن حضور داشته باشد.
اسرائیل در تلاش برای متقاعد کردن ایالات متحده جهت مشارکت در دور دیگری از حملات گسترده، بر آنچه به ادعای این رژیم، تهدیدهای گوناگون از سوی تهران است، تأکید ورزیده است. مقامات اسرائیلی مدعیاند که ایران همچنان از توانمندیهای قابلتوجهی در زمینه سلاحهای شیمیایی و بیولوژیک برخوردار است؛ توانمندیهایی که تهدیدی منطقهای محسوب میشوند و ممکن است در حملات تروریستی علیه ایالات متحده و اروپا به کار گرفته شوند.
آنها همچنین مطرح کردهاند که ایرانیها قادرند پهپادهای موجود در منطقه را به برخی از این تسلیحات مجهز کرده و از آنها برای حمله به اسرائیل یا کشورهای همسایه آن استفاده کنند.
افرادی که در جریان این گفتگوها قرار گرفتهاند، میگویند مقامات اطلاعاتی ایالات متحده نیز شواهدی از تشدید تلاشهای ایران برای تقویت ظرفیتهای تسلیحات شیمیایی و بیولوژیک این کشور مشاهده کردهاند.
با این حال، به گفته آنها، دیدگاه غالب این است که ایران نه به قصد استفاده پیشدستانه از این سلاحها علیه اسرائیل و دیگر دشمنان، بلکه با هدف بازداشتن ایالات متحده و اسرائیل از بهکارگیری سلاحهای هستهای یا انجام حملات گستردهای که میتواند آسیبهای سنگینی به زیرساختها یا غیرنظامیان ایرانی وارد کند، دست به چنین اقداماتی میزند.
اسرائیلیها اطلاعاتی را به اشتراک گذاشتهاند که مدعی است ایرانیها برای استفاده از عوامل شیمیایی علیه مقامات ارشد ایالات متحده طرحریزی کردهاند. فردی که از این اطلاعات آگاه بوده — و اجازه صحبت علنی نداشته است — گفت که این نوع تهدید، با تصمیم اتخاذشده در هفتههای اخیر مبنی بر جابهجایی اسکات بسنت، وزیر خزانهداری، از محل سکونتش مرتبط بوده است.
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
نسترن فرخه / روزنامه شرق
اخبار زنکشی در سه ماه شهریور، مهر و آبان نشان میدهد که بیش از ۵۰ زن، کودک و حتی یک جنین به دلیل خشونتهای خانگی کشته شدهاند. در حالی که طبق اخبار محلی و حتی برخی اخبار موثق از اول فروردین تا ۲۱ مهرماه هم ۸۴ زن و کودک به همین دلیل قربانی شدهاند؛ یعنی بیش از ۱۲۵ زن و کودک از شروع سال جان دادهاند که این تنها شماری از پروندههای رسانهایشده است. با این حال، نهادهای متولی تاکنون جز اظهارات همیشگی در برخی رسانهها، واکنش درخور توجهی به این موضوع نداشتهاند. انتشار این تعداد زنکشی، یادآور نبود لایحهای قابل اتکا برای حمایت از زنان است. در آخرین مورد، «سوگند صیادی» نوجوان ۱۶ساله کشته شد که به نظر میرسد آخرین مورد از پرونده خشونتهای خانگی کشور نخواهد بود.
پیشتر هم «شرق» از پروندههای رسانهایشده زنکشی در شهریور و مهرماه با عنوان «ردپای خشونت خانگی در ۲۸ پرونده زنکشی» خبر داده بود. با این حال، حساسیت جامعه به این موضوع باعث شکلگیری کارزارهای متعددی در این مورد شده است؛ از کارزار درخواست مجازات بازدارنده برای پدر سوگند صیادی تا درخواست تعیین تکلیف و تصویب لایحه ارتقای امنیت زنان که در حال جذب امضاست. این موارد نشان میدهد جامعه با پیشروی در فرهنگ عمومی، درخواست تغییر در قوانین را از حاکمیت طلب میکند. هرچند فضای فرهنگی در بسیاری از مناطق که زنکشی در آن اتفاق میافتد، همچنان بر اصول مردسالاری سوار است و نبود قوانین بازدارنده، به افزایش این خشونتها دامن میزند؛ به شکلی که قاتل حتی با وجود سواد پایین، نسبت به متناسبنبودن مجازات با جرم علم دارد و دست به قتل فرزند، همسر یا خواهر خود میزند. از طرفی در جامعه محلی هم طرد نخواهد شد؛ به شکلی که عموما بهعنوان صاحب عزا در مراسم ترحیم حضور پیدا میکند یا در اعلامیه ترحیم نام قاتل بهعنوان یکی از داغدیدگان میآید؛ مانند حضور پدر سوگند در مراسم خاکسپاری دخترش.
سوگند؛ آخرین قتل بر اثر خشونت خانگی آبان
آخرین روز تحصیلی «سوگند صیادی» با درد تمام شد. بخشی از جزئیات آن روز در رسانهها منتشر شده که جلوی چشم دیگر دانشآموزان و کادر مدرسه رضوان کرمانشاه، توسط پدرش مورد ضرب و شتم قرار گرفته و پدر، سرش را چندین بار به دیوار کوبیده است. علت هم اطلاع مدیر به پدر از ارتباط سوگند با شخصی که با هم ارتباط عاطفی داشتند، بود. در حالی که این دانشآموز همان روز به مدیر و کادر مدرسه هشدار داده بود که در صورت اطلاع پدرش کشته خواهد شد. ولی مدرسه در اوج بیاهمیتی، این دختر ۱۶ساله را به دست پدرش سپرد. سوگند فردای همان روز یعنی ۲۴ آبان با آثار ضرب و شتم از طبقه پنجم ساختمان به پایین سقوط میکند و زندگی اندکش در همان ثانیه تمام میشود. پدر در مراسم ترحیم بهعنوان صاحب عزا حضور پیدا میکند و در صف اول نماز میت میایستد. اهالی منطقه کیانشهر هم برای عرض تسلیت دورش جمع میشوند تا او را دلداری دهند. پس از انتشار این خبر بود که خبرگزاری قوه قضائیه به نقل از حمیدرضا کریمی، دادستان عمومی و انقلاب مرکز استان کرمانشاه، اعلام کرد: «در ادامه تحقیقات قضائی و با توجه به شواهد و مستندات موجود، پدر این دانشآموز در ارتباط با اتهامات مطرحشده ازجمله ضربوجرح و فعلا قتل و مدیر مدرسه به دلیل قصور و سهلانگاری مرتبط با موضوع بازداشت شدند».
فرهنگهای قومی و طایفهای، سنگر اصلی مردسالاری
در بین پروندههای زنکشی، شاید بتوان وجه اشتراکی ثابت را بررسی کرد؛ آن هم خشونتهای خانگیای که قربانی مدتها پیش از قتل تجربه میکرد. با این حال، طاهره جورکش، پژوهشگر حوزه اجتماعی و فعال حوزه زنان، برای «شرق» توضیح میدهد که پیداکردن الگوی ثابت در این پروندهها، با توجه به آنکه به شکل کامل رسانهای نمیشوند، کار سادهای نیست. این پژوهشگر توضیح میدهد: «به نظرم، زنکشی معمولا نقطه پایانی خشونت علیه زنان است. بنابراین قتل را باید آخرین مرحله از یک روند خشونتآمیز دانست، نه یک اتفاق ناگهانی که صورت میگیرد. از طرفی باید توجه کنیم که جامعه دچار حساسیتزدایی از مرگ شده است. دلیل مهم آن مشاهده اخبار مرگهایی است که به دلایل مختلف در یک سال گذشته رسانهای میشود؛ بهگونهای که کشته شدن افراد، بهویژه زنان و کودکان، دیگر آن واکنش و حساسیت پیشین را به دنبال نداشته باشد».
در ویدئوهای مراسم سوگند صیادی، حضور پدر بهعنوان قاتل احتمالی، برای بسیاری از افراد واکنشبرانگیز بود؛ موضوعی که جورکش به آن اشاره میکند: «آنچه در این تصویر تکاندهنده بود، نهتنها حضور پدر، بلکه نوعی به رسمیت شناختن موقعیت او از سوی اطرافیان بود. انگار هیچ اتفاق غیرعادیای رخ نداده و همه چیز در چارچوب نظم پذیرفتهشده اجتماعی قرار دارد. این صحنه را میتوان نشانهای از به رسمیت شناختن قدرت پدر و بازتولید نظم مردسالارانهای دانست که چنین خشونتی را تحمل و حتی عادیسازی میکند. البته نمیتوان از زنان آن منطقه بهسادگی انتظار اعتراض و واکنش داشت؛ چراکه آنها هم ممکن است در معرض تهدید، فشار و حتی خشونت قرار بگیرند. من با مجازات اعدام مخالفم، اما معتقدم باید مجازات متناسب و بازدارندهای برای چنین جرائمی در نظر گرفته شود. وقتی مردان خانواده میدانند که با کشتن همسر، دختر، خواهر یا دیگر زنان خانواده با مجازات جدی مواجه نخواهند شد، همین آگاهی میتواند به تداوم خشونت کمک کند. در واقع، قانون و ساختار مردسالارانه جامعه به این مردان احساس مصونیت میدهد».
رسانهایکردن پروندههای زنکشی میتواند زمینه کنشگری را در جامعه فعال کند، از طرفی ممکن است ناخواسته به بازتولید و آموزش شیوههای خشونت کمک کنند. جورکش در این مورد اضافه میکند: «مردانی که پیشتر از چنین شیوههایی اطلاع نداشتند، با مشاهده جزئیات پروندههای مشابه ممکن است با الگوهایی از ارتکاب خشونت آشنا شوند. این پیام به جامعه منتقل میشود که هزینه ارتکاب چنین جرائمی چندان سنگین نیست. در برخی موارد، مرد پس از گذراندن مدت کوتاهی در زندان، دوباره ازدواج میکند و حتی صاحب فرزند دختر دیگری میشود. این وضعیت نشان میدهد که ساختار حقوقی و اجتماعی تا چه اندازه میتواند برای مرتکبان خشونت امنیت ایجاد کند. در همین زمینه، لایحه تأمین امنیت زنان در برابر خشونت سالهاست بلاتکلیف مانده است. این لایحه به بازنگری جدی نیاز دارد و نمیتوان بدون اصلاح ایرادهای آن، تصویبش را بهتنهایی راهحل دانست؛ بهویژه اینکه بخشهایی از آن با گذشت زمان و تغییر شرایط اجتماعی نیازمند اصلاح شدهاند. با این حال، مسئله اساسی این است که زنکشی و خشونت علیه زنان در اولویت قانونگذاران و مسئولان دولتی قرار ندارد. انتشار اخبار زنکشی بازتابدهنده همه ابعاد خشونت نیست و ما با خودکشیهای اجباری در بسیاری مناطق همچون بخشهایی از کرمانشاه مواجه هستیم».
در بسیاری از پروندههای زنکشی امکان ورود رسانه، تسهیلگر و فعال اجتماعی به ماجرا و نزدیکشدن به حلقههای اول و دوم وجود ندارد که جورکش در این مورد میگوید: «در برخی موارد، نیروهای انتظامی از ورود به اختلافات قومی و قبیلهای خودداری میکنند و معتقدند این اختلافات باید در داخل همان جامعه حلوفصل شود. وقتی نهادهای دولتی از مسئولیت خود عقبنشینی میکنند، قدرت بیشتری در اختیار ساختارهای مردسالار محلی قرار میگیرد. همچون نام متهم به قتل که در بسیاری از آگهیهای ترحیم زنان قربانی میبینیم. این مسئله فقط یک رفتار فردی نیست؛ بازتابی از ساختاری است که چنین خشونتی را تحمل و بازتولید میکند. با وجود همه اینها، نقش کنشگری زنان حتی با محدودیتها در همان مناطق شایان تأمل است. در این بین، زنانی هم هستند که سعی میکنند ساکت نمانند، همچون همکلاسیهای سوگند که در حد توان خود ویسی از ماجرایی را که بر همکلاسیشان گذشت، منتشر کردند و همین میتواند در روند تحلیل و روشنشدن شرایط مؤثر باشد».
آمار بالای زنکشی در ۵ استان
پرسش مهم این است که در تحلیل جغرافیای زنکشی، میتوان فرهنگ قومی و طایفهای را به این موضوع ربط داد؟ سؤالی که بیان عزیزی در گفتوگو با «شرق» درباره آن توضیح میدهد: «فمیساید یا زنکشی و خشونت ساختاری علیه زنان، پدیدهای محدود به ایران یا مناطق خاصی نیست، اما چگونگی مواجهه با این جنایتها اهمیت دارد. بررسی جغرافیای قتل زنان در ایران نشان میدهد که مناطقی مانند کردستان، خوزستان، ایلام، کرمانشاه و سیستانوبلوچستان با آمارهای بالاتری از این قتلها مواجهاند. برای تحلیل این وضعیت باید پیوند میان خشونت جنسیتی و شاخصهای توسعهنیافتگی را بررسی کرد. فقر، بیکاری، آسیبپذیری اقتصادی و فقدان فرصتهای اجتماعی برای زنان، در کنار ساختارهای پدرسالارانه، زمینه بازتولید نابرابری جنسیتی را فراهم میکنند. توسعهنیافتگی صرفا یک مسئله اقتصادی نیست؛ بلکه میتواند چرخهای از وابستگی ساختاری را ایجاد کند که در آن ازدواج اجباری، کودکهمسری، محرومیت از فرصتهای تحصیلی و شغلی و سرکوب عاملیت زنان به تثبیت سلسلهمراتب جنسیتی منجر میشود. وقتی زنان استقلال اقتصادی ندارند، امکان خروج از روابط خشونتآمیز و تصمیمگیری مستقل درباره زندگی خود را از دست میدهند و وابستگی به مردان در چنین شرایطی به یکی از ابزارهای حفظ قدرت پدرسالارانه تبدیل میشود».
ناموس از نظر عزیزی فراتر از یک مفهوم است: «ناموس تنها یک استعاره یا واژه نیست، بلکه یک سیستم معنایی، تاریخی، قانونی، روانی و اجتماعی است که طی سالیان طولانی در زندگی زنان حضور داشته و کدها و کارکردهای مشخصی پیدا کرده است. این نظام معنایی میتواند تصمیم به قتل را برای مردان تسهیل کند و در عین حال، از طریق حمایتهای خانوادگی و اجتماعی، امکان مواجهه جدی با پیامدهای آن را کاهش دهد. در چنین ساختاری، رفتارهایی مانند درخواست طلاق، مطالبه حضانت فرزند، حق اشتغال، رفتوآمد، ازدواج مجدد یا حتی فعالیت در فضای مجازی ممکن است بهعنوان دلایلی برای اعمال خشونت علیه زنان تعریف شوند».
عزیزی معتقد است بیشتر زنکشیها در لحظه اتفاق نیفتاده است: «برای تحلیل قتلهای ناموسی در ایران میتوان از نظریه گزینش حسابگرانه استفاده کرد. بر اساس این نظریه، افراد در تصمیمگیریهای خود هزینهها و منافع احتمالی یک رفتار را ارزیابی میکنند. در این چارچوب، قتل زنان را نمیتوان در همه موارد صرفا نتیجه خشم لحظهای یا هیجان دانست. گاهی مرتکب در محیطی قرار دارد که تصور میکند با ارتکاب قتل، شهرت و حیثیت خانواده را حفظ میکند، کنترل خود بر رفتار زنان را بازمیگرداند و در مقابل، با مجازات سنگین یا سرزنش اجتماعی مواجه نخواهد شد. وقتی مردی میبیند که دیگر مردان به دلیل ارتکاب قتل زنان نهتنها طرد نمیشوند، بلکه ممکن است از سوی اطرافیان مورد حمایت یا حتی احترام قرار بگیرند، احتمال تکرار چنین رفتاری افزایش پیدا میکند. در واقع، محیط اجتماعی در کنار وضعیت حقوقی، بر محاسبات مرتکب تأثیر میگذارد».
یکی از مهمترین نهادهای مداخلهگر در بحث خشونت خانگی، مدرسه است که عزیزی توضیح میدهد مدرسه تنها محل آموزش درس نیست و اضافه میکند: «نخستین فضای عمومی و نهادی است که دختران در آن با مفهوم حق و امکان دفاع از خود روبهرو میشوند. وقتی نظام آموزشی سازوکار مشخصی برای شناسایی نشانههای خشونت خانگی، مشاوره تخصصی و ارجاع امن دانشآموزان به نهادهای حمایتی ندارد، دختری که در خانه در معرض تهدید است، عملا هیچ پناه نهادیای نخواهد داشت. از طرفی سکوت برنامههای درسی در برابر ارزشهای مردسالارانه و بازتولید غیرمستقیم مفاهیمی مانند غیرت، ناموس و اطاعت بیقیدوشرط دختر از پدر و مردان خانواده، میتواند همان زمینه فرهنگی خشونت را بازتولید کند.
در پرونده سوگند صیادی، روایتهای منتشرشده حکایت از آن دارد که این دختر 16ساله پیش از مرگ به مدیر مدرسه پناه برده و خواسته بود موضوع به خانوادهاش اطلاع داده نشود. با این حال، موضوع به پدر اطلاع داده شد و او دختر را از مدرسه خارج کرد. البته مسئولیت افراد در این پرونده همچنان باید در روند قضائی مشخص شود، اما این اتفاق یک پرسش ساختاری مهم را مطرح میکند: وقتی دانشآموزی از ترس خانواده به مدرسه پناه میآورد، آیا مدیر موظف نیست پیش از هر اقدامی خطر احتمالی را ارزیابی کند و به جای اطلاعدادن به ولی، مسیر حمایت از دانشآموز را در پیش بگیرد؟ بنابراین لازم است آییننامه مشخصی برای حمایت از این دانشآموزان تدوین شود، کارکنان مدارس آموزش اجباری ببینند و میان آموزش و پرورش، اورژانس اجتماعی و دستگاه قضائی همکاری نهادی وجود داشته باشد. مدرسه باید بتواند در شرایط بحرانی، به جای ارجاع دانشآموز به محیط خطر، مسیر امنی برای حمایت از او فراهم کند».
سوءاستفاده از قانون
متناسبنبودن جرم با مجازات در بیشتر موارد میتواند مورد سوءاستفاده قرار گیرد؛ همچون مجازات فرزندکشی. شهلا اروجی، وکیل پایهیک دادگستری، در این مورد برای «شرق» توضیح میدهد: «مطابق ماده ۳۰۱ قانون مجازات اسلامی، پدر و جد پدری در صورت قتل فرزند قصاص نمیشوند. در قتل زن به دست شوهر یا برادر، اگرچه چنین معافیتی صرفا به دلیل نسبت خانوادگی وجود ندارد، اما ممکن است با گذشت اولیای دم، قصاص منتفی شود. از سوی دیگر، اعمال ماده ۶۱۲ قانون مجازات اسلامی شرایط خاصی دارد. بر اساس این ماده، در صورتی که قتل عمد به قصاص منتهی نشود و اقدام مرتکب موجب اخلال در نظم و صیانت و امنیت جامعه یا بیم تجری مرتکب یا دیگران باشد، مرتکب به سه تا ۱۰ سال حبس محکوم میشود. بنابراین، صرف منتفیشدن قصاص برای اعمال این مجازات کافی نیست و باید شرایط قانونی دیگری نیز احراز شود. ایراد اساسی اینجاست که قانون حتی همین مجازات سه تا ۱۰ سال حبس را صرفا بر مبنای ارتکاب قتل عمد مقرر نکرده و اعمال آن را به احراز شرایط دیگری وابسته کرده است. به اعتقاد من، سلب عمدی حیات یک انسان، بهخودیخود تعرضی جدی به امنیت جامعه است و پاسخ کیفری به جنبه عمومی قتل نباید به اثبات شرایطی فراتر از خود قتل وابسته باشد».
او ادامه میدهد: «حتی در صورت احراز این شرایط، حداقل مجازات سه سال حبس است؛ مجازاتی که به نظر من با شدت و اهمیت قتل عمد، بهویژه در مواردی که قتل از پیش برنامهریزی شده و با تبانی اعضای خانواده صورت گرفته، تناسب ندارد. از سوی دیگر، پایان دوران حبس لزوماً به معنای اصلاح رفتار مرتکب یا ازبینرفتن احتمال تکرار خشونت نیست. باید سازوکارهای مؤثری برای ارزیابی خطر، اصلاح رفتار مرتکب و حمایت از افرادی که همچنان در معرض تهدید قرار دارند، وجود داشته باشد».
این وکیل طبق تجربه کاری سالهای کاری خود اضافه میکند: «در برخی پروندههایی که با آنها مواجه بودهام، بهویژه در قتلهای موسوم به ناموسی، از پیش میان اعضای خانواده هماهنگیهایی صورت گرفته تا یک نفر مسئولیت انجام قتل را برعهده بگیرد و سایر اعضا پس از آن از حق قصاص صرفنظر کنند. گاهی توافق برای گذشت پس از وقوع قتل شکل میگیرد. وقتی مرتکب بتواند از ابتدا روی گذشت خانواده و تحمل چند سال حبس حساب کند، اساسا باید درباره میزان بازدارندگی پاسخ کیفری تردید کرد».
خلأهای قانونی در حوزه حمایت از زنان، نقد جدی بسیاری از کنشگران و شهروندان به حساب میآید که اروجی در این مورد توضیح میدهد: «در حوزه حمایت از زنان با خلأهای جدی مواجهایم. موارد متعددی از تهدید زنان و دختران به قتل وجود دارد که برخی از آنها در نهایت به قتل منجر میشوند. زنی که تهدید میشود، بهویژه اگر تهدیدکننده پدر، همسر یا یکی دیگر از اعضای خانوادهاش باشد، ممکن است نه محل امنی برای رفتن داشته باشد و نه از حمایت مالی و خانوادگی برخوردار باشد. در چنین شرایطی، صرف توصیه به طرح شکایت کافی نیست. باید مشخص باشد که زن از لحظه اعلام خطر تا زمان رسیدگی به پرونده، کجا و چگونه میتواند در امنیت زندگی کند.
در پروندهای موکلم با من تماس گرفت و در جریان گفتوگو متوجه شدم که همسر و بستگان همسرش به او حمله کردهاند و در حال ضربوشتم او هستند. بارها با پلیس ۱۱۰ تماس گرفتم، اما مأموران برای مداخله به محل مراجعه نکردند. در آن لحظه، خشونت در حال وقوع بود و جان و سلامت یک زن در معرض خطر قرار داشت. باید مشخص باشد که گزارش چنین مواردی چگونه پیگیری میشود و اگر نهادهای مسئول برای مداخله اقدام نکنند، چه کسی پاسخگو خواهد بود.
به نظر من، در حال حاضر سازوکار حمایتی منسجم، فوری و در دسترسی نداریم که زنان و دختران تهدیدشده بتوانند با اتکا به آن از محیط خطر خارج شوند و تا زمان رفع تهدید، از امنیت، سرپناه و حمایت حقوقی و معیشتی برخوردار باشند. وجود برخی خدمات حمایتی بهتنهایی کافی نیست؛ مسئله اصلی این است که فرد در معرض خطر بتواند بهموقع به این خدمات دسترسی پیدا کند و حمایتها تا زمان تأمین امنیت او ادامه داشته باشد».
***
مشاور حقوقی-قضائی معاون رئیسجمهوری در امور زنان در گفتوگو با «شرق»:
امنیت زنان نباید مقطعی باشد
با بالاگرفتن تعداد پروندههای مرتبط با زنکشی و خشونت خانگی، نعیمه ذوالفقاری، مشاور حقوقی-قضائی معاون رئیسجمهوری در امور زنان و خانواده به پرسشهای «شرق» پاسخ داد.
* با توجه به موج زنکشیهای چند ماه گذشته، معاونت زنان چه برنامه جدیای برای این موضوع دارد؟
ما در معاونت امور زنان و خانواده از حوادث تلخ اخیر بسیار متأثریم و آن را فراتر از حوادث منفرد یا پروندههای کیفری پیگیری میکنیم. بررسیها نشان میدهد برای پیشگیری از این خشونتها باید از مداخله صرفا پس از وقوع حادثه، به شناسایی خطر و پیشگیری از وقوع خشونت روی آوریم. هیچ زنی نباید به دلیل ترس از خشونت، ناگزیر به ماندن در موقعیتی ناامن باشد و اختلاف خانوادگی عادی تلقی شود. بر همین اساس، یکی از محورهای جدی فعالیت معاونت امور زنان و خانواده، تدوین و پیگیری «برنامه ملی تقویت امنیت و ارتقای احساس امنیت زنان و پیشگیری از خشونت در خانواده» است. در این برنامه تلاش کردهایم امنیت زنان را از مسئلهای صرفا فردی یا قضائی، به مسئولیتی بینبخشی و اجتماعی ارتقا دهیم؛ به این معنا که دستگاههای مسئول در حوزههای قضائی، انتظامی، اجتماعی، آموزشی و بهداشتی، هر یک وظایف مشخصی در شناسایی موقعیتهای پرخطر، مداخله بهموقع و حمایت از زنان داشته باشند.
در کنار این برنامه، تعامل با قوه قضائیه را نیز با جدیت دنبال میکنیم. در دیدار اخیر با معاون اجتماعی و پیشگیری از وقوع جرم قوه قضائیه، بر ضرورت تکمیل چرخه حمایت از زنان در معرض خشونت، شفافسازی مسئولیت دستگاهها و طراحی مداخلات مبتنی بر پژوهش و شواهد تأکید کردیم. علاوه بر آن جلسات دیگری با حوزه دادستانی کل و مدیریت پیشگیری از جرم داشتیم و برای پیگیری مسائل قضائی و پیشگیری، تعامل پیوسته با قوه قضائیه را در دستور کار خود داریم. برای پیشگیری مؤثر باید بدانیم در هر یک از پروندههای قتل زنان چه عواملی زمینهساز خشونت شده، چه نشانههایی پیش از وقوع حادثه وجود داشته و کدام مداخله میتوانسته از تکرار یا تشدید خشونت جلوگیری کند. بدون شناخت دقیق مسئله و بررسی علمی پروندهها، نمیتوان سیاستی مؤثر و پایدار طراحی کرد. بنابراین برنامه ما در واکنش به اخبار خشونت محدود نمیشود؛ به دنبال ایجاد سازوکاری هستیم که تهدید را پیش از تبدیلشدن به فاجعه شناسایی کند، دسترسی زنان به حمایت فوری را فراهم آورد و از تکرار خشونت جلوگیری کند.
* سالها از ارائه لایحه حمایتی زنان به مجلس گذشته و در تمام این سالها شاهد تعداد بیشماری از خشونتهای خانگی بودیم. در این مورد چه اقدام مؤثری برای زنان تحت خشونت صورت گرفته است؟
وجود یک قانون جامع و اثربخش برای پیشگیری از خشونت علیه زنان و حمایت از زنان آسیبدیده، ضرورتی جدی است و موضع دولت در این زمینه روشن است. در جریان بررسی لایحه در مجلس، تغییرات ماهوی در متن ایجاد شد که از نظر ما بخشی از ظرفیتهای اصلی آن را در حوزه پیشگیری، حمایت و مداخله مؤثر کاهش میداد. به همین دلیل، دولت موضوع استرداد لایحه را مطرح کرد؛ البته مجلس بر گفتوگو با دولت برای رفع این نگرانیها تأکید دارد و در همین راستا، جلسات معاونت امور زنان و خانواده با نمایندگان مجلس ادامه داشته است. هدف این است که قانونی تصویب شود که واقعا بتواند از زنان در برابر خشونت حمایت کند، نه اینکه صرفا عنوانی تازه به مجموعه قوانین کشور افزوده شود. اما میخواهم تأکید کنم مسئولیت ما در قبال زنان خشونتدیده را نمیتوان به تصویب این لایحه موکول کرد. حتی تا زمانی که قانون جامع به تصویب نرسیده، دستگاههای اجرائی و قضائی بر اساس قوانین و مأموریتهای موجود مسئولیت دارند و باید از ظرفیتهای قانونی خود برای حمایت از زنان استفاده کنند.
اقدامات ما در این حوزه چند بخش دارد: یک بخش مربوط به پیگیری لوایح و اصلاح قوانین مورد نیاز است؛ بخش دیگر تدوین و پیگیری دستورالعملهایی مانند دستورالعمل تأمین امنیت زنان است؛ و بخش سوم، که به همان اندازه برای ما اهمیت دارد، پیگیری اجرای قوانین و دستورالعملهای موجود و ایجاد هماهنگی میان دستگاههای مسئول است. مثلا قانون حمایت از اطفال و نوجوانان تصویب شده و ظرفیتهای قانونی مهمی برای صیانت از حقوق کودکان در اختیار داریم. اما نکته مهم این است که تصویب قانون، بهتنهایی به معنای حل مسئله نیست؛ اجرای مؤثر قانون نیز به همان اندازه اهمیت دارد که ما بهصورت جدی و مستمر دنبال اجرای قوانین موجود هم هستیم.
بنابراین، رویکرد معاونت این است که همزمان در سه سطح تکمیل قوانین، تدوین سازوکارهای اجرائی و نظارت و پیگیری اجرای مصوبات حرکت کند. یک بخش لایحه است، یک بخش دستورالعمل تأمین امنیت است، یک بخش این است که در این مسیر، تدوین دستورالعمل تأمین امنیت زنان در برابر خشونت را نیز دنبال کردهایم تا بخشی از مأموریتهایی که هماکنون در صلاحیت و مسئولیت دستگاههای مختلف قرار دارد، بدون انتظار برای تصویب قانون جدید با ظرفیتهای ستاد ملی زن و خانواده عملیاتی شود. همچنین در تعامل با قوه قضائیه، سازمان بهزیستی و سایر دستگاههای مرتبط، بر این نکته تمرکز داریم که حمایت از زن خشونتدیده نباید به مداخلهای مقطعی محدود شود. این حمایت باید از مرحله شناسایی و گزارش خشونت آغاز شود، به مداخله فوری و تأمین امنیت برسد و تا بازتوانی و اطمینان از تکرارنشدن خشونت ادامه یابد.
* با کمبود شدید خانه امن در سراسر کشور مواجه هستیم. از طرف معاونت برای این موضوع چه پیگیریهایی شده است؟
خانههای امن یکی از حلقههای بسیار مهم نظام حمایت از زنان خشونتدیدهاند و ما معتقدیم دسترسی به این خدمات نباید به محل زندگی، شرایط اقتصادی یا برخورداری افراد از شبکه حمایتی خانوادگی وابسته باشد. نیاز به افزایش ظرفیت وجود دارد و توسعه و تقویت این زیرساختها را یک ضرورت میدانیم. اما صرف وجود خانه امن نیز به معنای تکمیل نظام حمایت نیست. مهم است بدانیم یک زن چگونه به این مراکز دسترسی پیدا میکند، فرایند ارجاع او چقدر سریع و مؤثر است، در طول اقامت چه حمایتهای تخصصی دریافت میکند و پس از خروج از خانه امن چه سازوکاری برای حفظ امنیت و جلوگیری از بازگشت او به چرخه خشونت وجود دارد. از سویی پیگیر آگاهیبخشی مستمر به زنان هستیم تا بدانند اگر مورد خشونت قرار گرفتند یا شاهد خشونت بودند چه کاری میتوانند انجام دهند و چه کارهایی باید انجام بدهند.
به همین دلیل، در نشست با رئیس سازمان بهزیستی کشور و مدیران مرتبط، وضعیت خانههای امن و دستورالعملهای مربوط به آنها را بهطور مشخص بررسی کردیم. در این نشست بر این موضوعات تمرکز شد: اصلاح فرایند ارجاع زنان خشونتدیده به خانههای امن، ارزیابی میزان خطر و احتمال تکرار خشونت پیش از پایان دوره اقامت، تأمین امنیت زنان در صورت بازگشت به خانواده و تعیین سازوکار مشخص برای پیگیری وضعیت آنان پس از خروج از این مراکز. همچنین بر ضرورت حفظ محرمانگی محل خانههای امن و هویت زنان ساکن در آنها تأکید شد تا خود این فرایند حمایتی زمینهساز تهدید یا آسیب مجدد نشود. در همین نشست، مقرر شد پیگیری وضعیت زن خشونتدیده و حتی فرد مرتکب خشونت، پس از مداخله اولیه و با هدف پیشگیری از تکرار خشونت تقویت شود و برای معرفی خدمات اورژانس اجتماعی ۱۲۳ و آموزش نحوه مواجهه با خشونت نیز اقدامات اطلاعرسانی و آموزشی دنبال شود.
نکته مهم دیگر این است که خانه امن نباید تنها محل اسکان موقت باشد؛ بلکه باید بخشی از چرخهای جامع شامل خدمات مددکاری، روانشناختی، حقوقی و اجتماعی باشد تا زن پس از عبور از شرایط بحرانی، امکان بازسازی زندگی و دستیابی به استقلال و امنیت پایدار را پیدا کند. پیگیری این موضوع را با سازمان بهزیستی و سایر دستگاههای مسئول ادامه خواهیم داد. در عین حال، معتقدیم برای تکمیل خدمات حمایتی باید از ظرفیت سازمانهای مردمنهاد متخصص و مراکز غیردولتی واجد صلاحیت نیز استفاده شود. هدف نهایی ما این است که هیچ زنی به دلیل نبود سرپناه امن یا نداشتن دسترسی به خدمات حمایتی، ناچار به تحمل خشونت و ماندن در شرایط تهدیدکننده جان و امنیت خود نباشد.
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
برگردان: علیمحمد طباطبایی
مقدمه مترجم: مایکل والزر، فیلسوفی که نیم قرن پیش با کتاب جنگهای عادلانه و ناعادلانه بنیانهای اخلاقی اندیشیدن دربارهٔ جنگ را از نو تعریف کرد، در نودسالگی با پرسشی روبرو شد که نظریهاش را به لرزه درآورد: آیا جنگی که با علتی عادلانه آغاز شده، میتواند در جریان خود چنان وحشیانه شود که عدالتش را از دست بدهد؟ این پرسش، که جنگ غزه آن را به شکلی دردناک و شخصی پیش روی او نهاد، موضوع گفتگوی پیشرو است — گفتگویی که در طول نزدیک به سه سال، از آشپزخانهای در نیویورک تا سالنی زیرزمینی در بارسلونا و تالاری در اورشلیم ادامه یافت و در نهایت به اعترافی نادر از سوی فیلسوفی انجامید که کمتر از خود انتقاد میکرد.
جوردی گراوپرا، نویسندهٔ این پرترهٔ عمیق و انسانی، خواننده را به سفری در زندگی والزر میبرد: از کودکیاش در برانکس در خانوادهاییهودی از مهاجران، از خواندن نقشههای جنگ در روزنامهٔ چپگرایPM و شادی مادربزرگش از پیروزی استالینگراد، تا تحصیل در برندایسو هاروارد، تا اعتراضش به جنگ ویتنام و نوشتن کتابی که در وستپوینت بهعنوان کتاب درسی پذیرفته شد. و در این میان، نشان میدهد که چگونه والزر، که خود را «میهنپرست اسرائیلی» نمیدانست اما امنیت اسرائیل را مسئلهای وجودی میدید، با جنگهای اسرائیل — از ششروزه تا لبنان و غزه — رابطهای پیچیده و پرتنش داشت.
اما این مقاله فقط یک زندگینامهٔ فکری نیست؛ روایتی است از لحظهای که نظریه به دیوار میخورد. گراوپرا با دقتی وسواسگونه، مسیر تحول والزر را دنبال میکند: از دفاع اولیهاش از پاسخ اسرائیل به حملهٔ ۷ اکتبر، تا محکومیت محاصرهٔ غزه بهعنوان اقدامی ناعادلانه، تا اعترافش به اینکه «کشتار مداوم غزه، جنگ را بهسادگی ناعادلانه کرد.» و در نهایت، به اعترافی عمیقتر: دیواری که نزدیک به نیم قرن میان «یوس اد بلوم» (عدالت رفتن به جنگ) و «یوس این بلو» (عدالت در جنگ) ایستاده بود، دیگر استوار نیست. والزر در نودسالگی، با لبخندی تلخ و لحنی تسلیمشده، میگوید: «مطمئن نیستم نظریه را بازنویسی کنم. اما اگر دربارهٔ این موضوع بنویسم، باید آن اضطراب را بیان کنم — که سوءرفتار فاحش، جنایات جنگی، میتواند به نقطهای برسد که ما موظف باشیم با خود جنگ مخالفت کنیم.»
این مقاله همچنین تصویری از شکاف میان والزر و چپ معاصر ترسیم میکند: فیلسوفی که خود را بهشدت از «دیسنت» (Dissent) نشریه زمان جوانی اش بیگانه میبیند و میگوید چپ آمریکا دیگر در دو جبهه — علیه اقتدارگرایی و سرمایهداری — نمیجنگد، بلکه فقط در یک جبهه. و در همان حال، اعترافی شخصی: «شاید دیر کردم به این نتیجه که سیاستی برای غیرقابل سکونت کردن بخشهایی از غزه وجود داشت. قطعاً در دیدن آن کند بودم.» این جمله، که در آن پشیمانی و در همان حال اعتماد به نفس به هم آمیختهاند، شاید صادقانهترین لحظهٔ کل مقاله باشد: فیلسوفی که تمام عمر کوشید دربارهٔ جنگ بهگونهای سخن بگوید که پایان دادن به جنگها را تسهیل کند، اکنون در برابر جنگی ایستاده که نظریهاش را به چالش کشیده است.
این مقاله دعوتی است به خواندن والزر نه فقط بهعنوان یک نظریهپرداز، بلکه بهعنوان انسانی که در نودسالگی، با عصایی در دست و سمعکی در گوش، هنوز میکوشد بفهمد — و هنوز امیدوار است اسرائیلیها خودشان حسابکشی کنند، نه دیگران. و پرسشی که در برابر خواننده میگذارد، پرسشی است که هر کسی که دربارهٔ اخلاق جنگ میاندیشد، با آن روبروست: آیا عدالت یک هدف، میتواند در برابر وحشت شیوهٔ جنگیدن دوام بیاورد؟ و اگر نه، مرز کجاست؟

مایکل والزر در خانهاش در منهتن، ۱۹ اکتبر ۲۰۲۳. عکس: کوری آون
مایکل والزر نیم قرن پیش «جنگهای عادلانه و ناعادلانه» را نوشت. جنگ غزه او را واداشت تا یکی از اصول بنیادین آن را بازاندیشی کند.
نوشتهٔ جوردی گراوپرا
۲۲ اکتبر ۲۰۲۶
نخستین بار حدود یک دهه پیش با مایکل والزر آشنا شدم. من دانشجوی تحصیلات تکمیلی گمنامی از کاتالونیا بودم که پایاننامهام را به پایان میرساندم. والزر استاد بازنشستهٔ مؤسسهٔ مطالعات پیشرفته (Advanced Study, in Princeton) در پرینستون و سردبیر پیشین مجلهٔ چپگرای دیسنت (Dissent) بود، اما برای من بیشتر بهعنوان یک فیلسوف جالب بود — و بهویژه بهعنوان نویسندهٔ جنگهای عادلانه و ناعادلانه، تلاشی برای ترسیم مرزهای درست و نادرست جنگ در علل و شیوه اجرای آن. در نزدیک به پنجاه سالی که از انتشار آن میگذرد، هیچ کتاب دیگری در این موضوع به تأثیرگذاری آن نرسیده است. بیمقدمه به او ایمیل زدم و مشتاق بحث دربارهٔ ایدههایش بودم، و او مرا به دفترش دعوت کرد. در پیادهروی در جنگلی نزدیک، دربارهٔ فلسفه و سیاست گفتگو کردیم.
چند سال بعد به کار او بازگشتم، هنگامی که ناشری دربارهٔ کتاب دیگری از او، «اخلاق پرمایه و اخلاق حداقلی: استدلال اخلاقی در عرصه داخلی و بین المللی» (Thick and Thin: Moral Argument atHome and Abroad)، به من نامه نوشت؛ کتابی که در سخنرانیای ستوده بودم. آنان حق انتشار آن را به زبان کاتالان (Catalan) به دست آورده بودند و از من خواستند مقدمهای بنویسم. گفتم بله، اما دریافتم که میخواهم دربارهٔ حرفه و میراث والزر نیز بنویسم. بار دیگر به او نامه نوشتم، این بار بهعنوان روزنامهنگار، و پیشنهاد نوشتن یک پرتره را دادم. در اوایل۲۰۲۳، او مرا به آپارتمانش در نیویورک دعوت کرد، جایی که بهتازگی با همسرش جودی برودوکو والزر (Judy Borodovko Walzer) — که او نیز مانند خودش دانشگاهی بازنشسته بود و نزدیک به هفتاد سال با او زندگی کرده بود — به آنجا نقل مکان کرده بود. در مهٔ همان سال، من و والزر در آشپزخانهشان نشستیم و در میان جعبههای منتظر باز شدن و تابلوهای منتظر آویخته شدن گفتگو کردیم.
او بهتازگی هشتادوهشت ساله شده بود. والزر رفتاری نجیبانه و حسی طنزآمیز دارد که او را دشوار میتوان در قالب معینی گنجاند؛ او از انتزاع و فرضیات خوشش نمیآید و ترجیح میدهد بدون اصطلاحات تخصصی سخن بگوید و بنویسد. او به من گفت که خواندن را در اوایل دههٔ ۱۹۴۰ از روزنامهٔ چپگرایPM که عصر ها منتشر می شد آموخت، که به گفتهٔ او «بهترین نقشهها» را از جنگ جهانی دوم داشت. او به یاد میآورد که مادربزرگش از پیروزی شوروی در نبرد استالینگراد شادمان بود. والدینش، فرزندان مهاجران یهودی، در برانکس (Bronx) زندگی میکردند، جایی که پدرش در یک کارخانهٔ دفاعی (defense factory) کار میکرد. بعدها، پدر والزر از طریق خانوادهٔ همسرش کاری در یک جواهرفروشی در جانستاون (Johnstown)، پنسیلوانیا یافت و خانواده در آنجا به یک جماعت یهودیان اصلاحطلب (Reform congregation) پیوست. خاخام آنها یک صهیونیست بود، و والزر خاطرهای را بازگو کرد — هرچند مطمئن نبود دقیق باشد — از گریهٔ شوق والدینش هنگام شنیدن خبر رأی سازمان ملل به حمایت از ایجاد دولتی یهودی در آنچه آن زمان قیمومیت بریتانیا بر فلسطین بود. والزر در جانستاون به دبیرستانی دولتی رفت، با بچههایی از محلهٔ مرفه وستمونت و شهرک کارگری آپر یودر (Upper Yoder). او گفت پس از فارغالتحصیلی، «نیمی از پسرها» به دانشگاه رفتند و نیمی به جنگ در کره. او به من گفت: «این درسی در نظام طبقاتی بود.» او در دانشگاه برندایس (Brandeis) تحصیل کرد، سپس دکترای خود را در هاروارد گرفت.
پس از کره، ویتنام آمد. هنگامی که ایالات متحده در ۱۹۶۵ نیروی رزمی فرستاد، والزر در پرینستون نظریهٔ سیاسی تدریس میکرد و در سازماندهی یکی از نخستین نشستهای اعتراضی علیه جنگ کمک کرد. سال بعد به هاروارد بازگشت و در ۱۹۶۷ همرئیس «کمیتهٔ محلات کمبریج در مخالفت با جنگ ویتنام» (Cambridge Neighborhood Committee on Vietnam) شد، که اعضایش در خانهها را میزدند و برای یک همهپرسی علیه جنگ امضا جمع میکردند. در ژوئن، اسرائیل حملهای پیشدستانه علیه مصر انجام داد و جنگ ششروزه را آغاز کرد و به اشغال صحرای سینا، بلندیهای جولان، کرانهٔ باختری، اورشلیم شرقی و نوار غزه پرداخت. بسیاری از متحدان ضدجنگ والزر با تمام اینها مخالف بودند، اما او حملهٔ اولیهٔ اسرائیل را موجه میدانست؛ به نظر او، کشور با تهدیدی قریبالوقوع روبرو بود و باید عمل میکرد. او برای توضیح اینکه چرا این عملیات اسرائیل درست بود و چرا جنگ ویتنام نبود، به سنت عمدتاً کاتولیک نظریهٔ جنگ عادلانه روی آورد و کار بر آنچه مشهورترین کتابش شد را آغاز کرد.
اصول بنیادین کتاب پیچیده نیستند. دفاع از کشورت در برابر تهاجم عادلانه است و حمله به کشوری که به تو حمله نکرده ناعادلانه است — هرچند والزر استثناهایی عمدتاً برای اهداف بشردوستانه مجاز میداند. پذیرش برخی خطرها برای جلوگیری از تلفات غیرنظامی عادلانه است و بمباران بیهدف شهرها برای وادار کردن دشمن به تسلیم ناعادلانه است. عدالت رفتن به جنگ — آنچه فیلسوفان « jus ad bellum» مینامند — از « jus in bello»، عدالت در چگونگی جنگیدن، جداست. سربازان هر دو طرف جنگ حقوق یکسان و وظایف یکسان دارند، فارغ از اینکه کدام طرف در کل حق بیشتری دارد.
بیشتر این اصول پیشتر در حقوق بینالملل رایج بودند، اما در عمل غالباً نادیده گرفته میشدند، و در برخی محافل روشنفکری و سیاسی این باور رایج میشد که جنگ مسئلهای از جنس منافع خودخواهانهٔ محض است. از این نظر، بسیاری از واقعگرایان و صلحطلبان همداستان بودند: هیچیک باور نداشت که جنگ میتواند اخلاقی جنگیده شود. والزر در کتابش از تاریخ و همچنین فلسفه بهره میگیرد و نامهها و خاطرات سربازان را در کنار سخنرانیهای سیاستمداران و رهبران نظامی نقل میکند، نشان میدهد که چگونه مردم میکوشند به شکلی اخلاقی بجنگند، و آشکار میکند که آنان معمولاً تصمیمهایی ناقص و ناخوشایند میگیرند. کمی پس از انتشار کتاب، گروهی از افسران در آکادمی نظامی ایالات متحده (West Point) آن را بهعنوان کتاب درسی پذیرفتند و خواندنش را برای دانشجویان سال دوم الزامی کردند. این کتاب هنوز در مدارس نظامی تدریس میشود.
آنماه مه، پشت میز آشپزخانه، دربارهٔ جنگ اوکراین گفتگو کردیم که آن زمان کمی بیش از یک سال از شروع آن میگذشت. به معیار والزر، این جنگی از نظر اخلاقی سرراست بود: روسیه ناعادلانه حمله کرده بود و اوکراین از خود دفاع میکرد. اما جنگ هرگز ساده نیست. او از من پرسید: «میدانی که اکنون نسخهای از نظریهٔ جنگ عادلانه به نام « Jus ex bello » وجود دارد؟ « Jus ex bello » یعنی «چه زمانی عادلانه یا الزامی است که دست از جنگیدن بکشیم.» همان لحظه همسرش با کیسههای خرید رسید و ما برای کمک به گذاشتن وسایل مکث کردیم. والزر که به میز بازگشت، گفت یک محقق حقوقی بهتازگی در مقالهای از این دکترین استفاده کرده تا استدلال کند جنگ برای اوکراینیها چنان پرهزینه شده که دولتشان اکنون موظف است برای توقف جنگ امتیاز بدهد. والزر اصرار داشت این نادرست است — چنین اصلی مهاجمان را تشویق میکند تا حد امکان ویرانگر باشند.
در ماههای بعد، ایمیل رد و بدل کردیم و در پلتفرم زوم (Zoom) با یک دیگر به صورت تصویری از طریق اینترنت صحبت کردیم. والزر چندین مقاله دربارهٔ جنگ اوکراین نوشت و من دربارهٔ آن نوشتهها و همچنین نوشتههای گذشتهاش از او پرسیدم. آن سپتامبر، مقالهام را پیشنویس کردم. در ۷ اکتبر، حماس به اسرائیل حمله کرد و اسرائیل تلافی کرد. از والزر برای مصاحبهٔ دیگری درخواست کردم. او پاسخ داد: «بله. باید صحبت کنیم.»
چند روز بعد، دوباره از طریق زوم صحبت کردیم. والزر عینک ضخیمی به چشم داشت و موهایش آشفته بود؛ لبخندی مؤدبانه اما بی رنگ و ضعیف عرضه کرد. در دههٔ هفتاد، والزر و همسرش سفرهای سالانه به اسرائیل را آغاز کردند؛ تا این زمان، آنجا را بهاندازهٔ آمریکا دوست داشتند. از او دربارهٔ مقالهای پرسیدم که سالها پیش با عنوان «چهار جنگ اسرائیل/فلسطین» نوشته بود. او آن زمان استدلال میکرد که هرچند برخی اسرائیلیها بهدرستی از امنیت خود در مرزهای ۱۹۶۷ دفاع میکنند، برخی دیگر نادرست برای «اسرائیل بزرگ» شامل شهرکها و سرزمینهای اشغالی میجنگند. و هرچند برخی فلسطینیها بهدرستی برای پایان اشغال کرانهٔ باختری و غزه و ایجاد دولتی مستقل میجنگند، برخی دیگر جنگی نادرست برای نابودی کامل اسرائیل به راه انداختهاند. او نوشته بود که صلح تنها زمانی خواهد آمد که جنگندگان جنگهای عادلانه، جنگندگان ناعادلانه در طرف خودشان را شکست دهند.
آیا هنوز آن رویدادها را اینگونه میدید؟ پاسخ او مثبت بود. و متأسفانه افزود که جنگندگان جنگهای عادلانه در هیچیک از دو طرف زمام امور را در دست نداشتند. او گفت اسرائیل اکنون باید «راهی برای پاسخ به حملهٔ حماس بیابد.» ادامه داد: «این اصلی از نظریهٔ جنگ عادلانه است که وقتی دلیل موجه (just cause) وجود دارد، باید راهی برای پاسخ باشد.» آیا پاسخ اولیهٔ دولت اسرائیل جنایت جنگی بود؟ گفت: «فکر میکنم محاصرهٔ طولانی غزه، بله، ناعادلانه است.» او خاطرنشان کرد که بزرگترین فیلسوف یهودیت نیز موافق خواهد بود. «ابنمیمون (Maimonides) جملهای نوشته که یکی از جملههای محبوب من است: “وقتی کسی شهری را برای محاصره در بر میگیرد، حرام است که آن را از چهار طرف در بر بگیرد؛ تنها سه طرف مجاز است.” باید اجازه بدهی غیرنظامیانخارج شوند. خب، غزه از همه طرف محاصره شده است.» سپس کمی به سردی افزود: «این همچنین احمقانه است، چون مردم شروع به مردن خواهند کرد، و این حماس نیست که برای مرگشان سرزنش خواهد شد.»
چند هفته بعد، شخصاً به دیدارش رفتم. هالووین بود و در خیابانها مردم چون هیولا و کدو حلوایی لباس پوشیده بودند. والزر را در راهروی ساختمانش یافتم و با هم به آپارتمانش رفتیم. او بسیار کندتر از دیدار قبلی مان حرکت میکرد؛ از مشکلات کمر رنج میبرد. دم در، مزوزهای (mezuzah) دیدم [محفظه ای حاوی آیات تورات که بر چارچوب در نصب می کنند. م]. او مدتها سکولار بوده است، و از او پرسیدم چرا آن را نصب کرده. گفت: «تا یهودستیزها بدانند در کدام خانه را می زنند.»
در گوشهٔ کوچکی از آپارتمان نشستیم. نسخهای از مجلهٔ چپگرای ژاکوبن (Jacobin) روی میزی بود. والزر اکنون کمتر مضطرب به نظر میرسید تا آنچه من بلافاصله پس از حمله اسرائیل دیده بودم؛ میتوانستم بفهمم که دربارهٔ موضوعاتی که مطرح میکردم بارها بحث کرده است. او گفت: «هر غیرنظامی کشتهشده، هم فاجعهای انسانی است و هم سرمایهای سیاسی برای حماس. پس فرض میکنم اگر هنوز اسرائیلیهای باهوشی باقی مانده باشند، میکوشند تلفات غیرنظامی را به حداقل برسانند. اما اینکه چقدر به این کار متعهدند، نمیدانم.»
والزر باور داشت که جنگ اسرائیل عادلانه است اما ارتش آن را گاهی ناعادلانه پیش میبرد. با این حال، ایدهٔ آتشبس را رد میکرد. او گفت اگر اسرائیل آتشبس را بپذیرد، «حماس پیروزی اعلام خواهد کرد و اسرائیلیها در ترس زندگی خواهند کرد.» امیدوار بود پیروزی اسرائیل به ایجاد دو دولت جداگانه بینجامد، هرچند میپذیرفت که نه حماس و نه دولت اسرائیل چنین چیزی نمیخواهند. سرانجام، گفت دولتی دیگر در اسرائیل روی کار خواهد آمد و باور داشت که فشار عمومی برای چنین راهحلی میتواند وجود داشته باشد. برخلاف انتظارم، او به ایدهٔ یک کنفدراسیون نیزباور داشت، «که چیزی کمتر از حاکمیت برای هر طرف خواهد بود.» هنگامی که اشاره کردم این تحولی در اندیشهٔ اوست، گفت: «من فقط میخواهم حرکتی به دور از وضعیتی که الان در آن هستیم ببینم.»
در ۱۹۸۸، والزر نوشت که تروریسم تنها ممکن است زمانی موجه باشد «اگر ظلم و سرکوبی که تروریستها ادعا میکنند به آن پاسخ میدهند، ماهیت نسلکشی داشته باشد.» این ایده را در زمینه و شرایط (context) حملهٔ حماس مطرح کردم. او گفت: «این قطعاً وضعیت حماس نیست، چون اگر آنان پروژهٔ نابودی اسرائیل را رها کنند و مرز باز شود، سرمایهگذاری سرازیر میشود. شاید آنچه میخواهند نباشد، اما چشمانداز نسلکشی وجود ندارد.» اشاره کردم که افراطیترین اعضای کابینهٔ نتانیاهو به این معنا اشاره کردهاند که محو تمام جمعیت غزه از نظرها آنها منتفی هم نیست. والزر پذیرفت که برخی در دولت اسرائیل «احتمالاً امید به چنین چیزی دارند.» اما گفت کابینهٔ جنگ افرادی با دیدگاههای متفاوت را در خود داشت. شاید دستی ثابتقدمتر بر پاسخ اسرائیل بود.
ژانویهٔ بعد، والزر قرار بود در بارسلونا، نزدیک خانهٔ من، سخنرانیای دربارهٔ اخلاق پرمایه و اخلاق حداقلی داشته باشد که اکنون به کاتالان منتشر شده بود. کتاب استدلال میکند که ارزشهای «حداقلی» جهانشمولی و همبستگی بینالمللی ما از ارزشهای «پرمایه» میرویند که در جوامعی که در آن زاده میشویم میآموزیم؛ ارزشهای عام و مشترک (thin values) به ما کمک می کنند از خشونتی که ممکن است در برخورد با ارزش های عمیقا ریشه دار دیگران بروز کند جلوگیری کنیم. از من خواسته شد که در این رویداد همصحبت او باشم؛ رویدادی که در سالنی زیرزمینی با چهارصد صندلی در زیر «پاتیدِ لِس دونِس» (Pati de les Dones) تاریخی در مرکز فرهنگ معاصر بارسلونا برگزار شد. کمر والزر هنوز آزارش میداد، پس از راه دور و بر پردهٔ عظیمی که بر فراز تماشاگران آویخته بود، شرکت کرد. حس میکردی در پناهگاهی ضد بمب سخن میگوییم.
والزر در اوایل گفتگو گفت آزادی و خودمختاری ارزشهایی جهانشمولاند و وظیفه، همزیستی با تفاوتهایی است که این ارزشها پدید میآورند. سپس، گویی سالن را میخواند — سالنی پر از دانشجویان، روشنفکران ترقیخواه و از آن شهروندان درگیر که نگران جهاناند و با کسی که با جملههای پیچیده و تو در تو سخن می گوید احساس راحتی میکنند — در میانهٔ تأمل، سخن خود را قطع کرد. او گفت: «من از جنگهای مداخلهٔ بشردوستانه دفاع کردهام، چون آنها ارزش جهانشمول زندگی را اجرا میکنند. و با جنگهای تغییر رژیم مخالفت کردهام، که با نوعی تصور، نوعی درک از شیوهٔ زندگی خودمان انگیزه میگیرند، که باور داریم باید شیوهٔ زندگی شما باشد.»
گفتگو نیم ساعت دیگر ادامه یافت و هرچه بیشتر به جنگ غزه نزدیک شد تا آنکه مستقیم از او پرسیدم. به نظر او، برخی چیزهایی که از نظر او ناعادلانه به نظر میرسیدند، ناعادلانه نبودند؟ او گفت حماس «نوعی درهمتنیدگی نظامی در جمعیت غیرنظامی» داشت که «عملاً جنگیدن را بدون کشتن غیرنظامیان، و شاید حتی بدون کشتن شمار زیادی غیرنظامی، ناممکن میسازد.» او اشاره کرد که مقامات اسرائیلی گفتهاند یکسوم تلفات فلسطینیها جنگجویان حماس بودند. گفت: «اگر این درست باشد — اگر نسبت دو به یک باشد — با توجه به پرجمعیت بودن غزه و درهمتنیدگی حماس، فکر میکنم این نسبت آبرومندی است.» برخی در سالن نفس خود را حبس کردند. سپس پرسشها را شنیدیم. مردی جوان گفت از آنچه والزر دربارهٔ غزه گفت آزرده شده و هرگز هیچیک از کتابهایش را نخواهد خواند. شخص دیگری پرسید آیا «اخلاق پرمایه» حاصل از تربیت یهودیاش مانع توانایی او در دیدن «ظرافت ها و ارزش های حداقلی» بیعدالتی جنگ نشده است. والزر گفت که در گذشته «مخالف بسیار سرسخت برخی از جنگهای اسرائیل» بوده، اما «در این یکی، چنانکه معلوم شد، نه.»
دشواری ویژهای در بهکارگیری نظریهٔ جنگ عادلانه در جنگ میان یک ارتش قدرتمند و یک گروه شورشی وجود دارد. مشکلی که جنگهای عادلانه و ناعادلانه بهتفصیل به آن نمیپردازد و والزر از آن زمان بسیار دربارهاش اندیشیده است. دو ماه پس از رویداد بارسلونا، او سخنرانیای در این موضوع در آکادمی نظامی ایالات متحده یا همان «وستپوینت» ایراد کرد که بر جنگ غزه متمرکز بود. او از زمان انتشار جنگهای عادلانه و ناعادلانه بارها به وستپوینت رفته بود و گفت افسرانی که آنجا تدریس میکردند به او گفته بودند که «احساس نزدیکی ویژهای با ارتش دفاعی اسرائیل دارند — ارتشی که به گفتهٔ آنان، شبیهترین ارتش به ارتش ماست.» او در سخنرانی، این درگیری را جنگی نامتقارن و «بیسابقه» توصیف کرد. او گفت: «باور نمیکنم هرگز جنگی علیه یک شهر زیرزمینی در تاریخ روی داده باشد» و به شبکهٔ تونلهای غزه اشاره کرد. او استدلال کرد که حماس جنگیدن روی زمین را «برای تولید تلفات غیرنظامی» طراحی کرده بود. او افزود که ایالات متحده بمبهای دوهزارپوندی « که مناسب جنگ شهری نیستند» را برای خرد کردن تونلهای حماس به اسرائیل فرستاد: «پس ما در ویرانیای که آنان در روی زمین انجام دادند و در مرگ غیرنظامیانی که سبب شدند، شریکیم.» در مه، نسخهٔ طولانیتری از این سخنرانی را از طریق پلتفرم «زوم» برای مرکز مینروا برای حقوق بشر در اورشلیم (Minerva Center for Human Rights) ارائه داد. والزر در آنجا خاطرنشان کرد که ارتشهای قدرتمند عموماً بیشتر کشتار را در این جنگهای نامتقارن انجام میدهند، اما چنین درگیریهایی مسائل سیاسی نیز هستند و طرف قدرتمندتر غالباً میبازد. او گفت: «برای مثال فرانسویها در الجزایر، فرانسویها بودند که جنگ را باختند. آمریکاییها در ویتنام و افغانستان: ما آشکارا باختیم. و در عراق: ما نبردیم. اسرائیلیها در لبنان و چندین بار پیش از ۷ اکتبر در غزه: موارد بسیار زیادی از پیروز نشدن.»
دفعهٔ بعد که از طریق زوم صحبت کردیم، از والزر دربارهٔ این پرسیدم. اگر راهبرد حماس برای اسرائیل ناممکن ساخته بود که جنگ را بدون کشتن غیرنظامیان بیشتری از آنچه پیشتر میکشتند ببرد — و اگر در آن صورت اسرائیل بهکلی نمیتوانست جنگ را ببرد، به دلیل خشم عمومی و فشار سیاسی — آیا کار عادلانه توقف جنگیدن نبود؟ والزر به من گفت که این استدلال را از افراد چپ اسرائیلی شنیده و البته آماده شدن برای مذاکره و امید به راهحل دیپلماتیک مهم است. اما او وضعیت اسرائیل را مخاطرهآمیز میدانست. او گفت اسرائیل نمیتوانست از این جنگ اجتناب کند.
به مقالهای اندیشیدم که او سالها پیش با آویشای مارگالیت (Avishai Margalit)، فیلسوف اسرائیلی، با عنوان «اسرائیل: غیرنظامیان و رزمندگان» نوشته و نخست در هاآرتص و بعد در نیویورک ریویو آو بوکس منتشر شده بود. آنان نوشته بودند: «این دستورالعملی است که ما از آن دفاع میکنیم: جنگ خود را در حضور غیررزمندگان طرف مقابل با همان دقتی رهبری کنید که گویی شهروندان خودتان غیررزمنده هستند.» آیا والزر در این باره نظرش را تغییر داده بود؟ جوابش منفی بود. سپس فرضیهای مطرح کرد دربارهٔ خانهای که بخشی از آن در اختیار حماس است، راکتها در زیرزمین انبار شده و غیرنظامیان در طبقات دیگر. او گفت: «بیایید تصور کنیم غیرنظامیان در طبقات مختلف اسرائیلی بودند.» اسرائیل دربارهٔ این باید چه کند؟ ادامه داد: «فکر میکنم این روش درست پرسیدن سؤال است. مطمئن نیستم پاسخ چیست. گمان میکنم پاسخ این است که آپارتمان را بمباران میکنی.»
آن سپتامبر، هزاران پیجر و بیسیم که به دست عوامل اسرائیلی به مواد منفجره مجهز شده بودند، در لبنان و سوریه منفجر شدند و دهها نفر از جمله دو کودک را کشتند و هزاران نفر را زخمی یا معلول کردند. والزر مقالهای برای تایمز نوشت و این انفجارها را «حملات تروریستی» و «بهاحتمال زیاد جنایات جنگی» خواند. این ستون تندترین نقد او بر اسرائیل تا آن زمان بود؛ واقعیتی که خودش چند ماه بعد، دفعهٔ بعدی که صحبت کردیم، پذیرفت. او به این نتیجه رسیده بود که با موشه یعالون (Moshe Ya’alon)، وزیر دفاع پیشین اسرائیل، همعقیده است؛ اظهارات یعالون او را به این فکر انداخته بود که این درگیری دو جنگ است: دفاعی مشروع در برابر حملهٔ حماس و جنگی ناعادلانه از نوع پاکسازی قومی در شمال غزه. (ارتش اسرائیل اتهام پاکسازی قومی یعالون را رد کرد و اصرار داشت که «مطابق حقوق بینالملل» عمل میکند.) والزر همچنین اعتراف کرد که شروع کرده است به این اندیشه که آیا ممکن است جنگی چنان بیمهار به راه انداخته شود که عادلانه بودن علتش را تضعیف کند. او گفت: «من همیشه کوشیدهام این دو داوری را از هم جدا نگه دارم. اما از سوی شماری از مردم به چالش کشیده شدهام.»
ژانویهٔ ۲۰۲۵ بود. دولت بایدن که در حال ترک قدرت بود، آتشبسی میانجیگری کرده بود که آزادی گروگانهای گرفتهشده توسط حماس را در ازای زندانیان فلسطینی ممکن میساخت؛ آتشبس تا ۱۸ مارس دوام آورد، تا آنکه اسرائیل با تأیید دولت ترامپ حملهای غافلگیرکننده آغاز کرد و ادعا کرد که در مذاکرات حماس برای آزادی گروگان های باقی مانده هیچ حسن نیتی وجود ندارد. در یکی از مرگبارترین روزهای جنگ، ارتش اسرائیل بیش از چهارصد نفر را کشت — به گزارش وزارت بهداشت غزه که تحت رهبری حماس است، بیشترشان زنان و کودکان. فردای آن روز، نیروهای اسرائیلی عملیات زمینی را در سرزمینی آغاز کردند که ارتش دفاعی اسرائیل هفتهها پیش از آن عقبنشینی کرده بود.
والزر بهتازگی نود ساله شده بود. مؤسسهٔ ون لیر اورشلیم (The Van Leer Jerusalem Institute) و آکادمی علوم و علوم انسانی اسرائیل (Israel Academy of Sciences and Humanities) همایشی به افتخار او ترتیب داده بودند که آن ژوئن برگزار میشد و از او دعوت کردند سخنرانی کند. او به من گفت که دربارهٔ جنگهای عادلانه و ناعادلانه و جنگ غزه سخن خواهد گفت، اما نمیداند چه خواهد گفت. در مه، اسرائیل تهاجم خود در غزه را گسترش داد. در ژوئن، اسرائیل ایران را بمباران کرد و ایران تلافی کرد. همایش به پاییز موکول شد.
در اکتبر، دوباره با والزر تماس گرفتم و دربارهٔ «طرح صلحی» که ترامپ اعلام کرده بود و شامل ادارهٔ بینالمللی غزه میشد گفتگو کردیم. شرایط آن چندان از طرح بایدن دور نبود، اما والزر خوشبین نبود. او گفت ترامپ «میخواهد در حال امضای سند مهمی دیده شود که سال بعد بتواند آن را جلوی کمیتهٔ نوبل تکان دهد.» برای او اکنون روشن بود که دولت اسرائیل در نظر دارد غزه را چنانکه کرانهٔ باختری را اشغال کرده، اشغال کند. او اندیشید: «پس میتوانم بگویم جنگ زمانی ناعادلانه شد که روشن شد پایانش برای دولت اسرائیل ناعادلانه است.» سپس مکث کرد. «نمیخواهم از این موضوع به عنوان راه فرار استفاده کنم. من واقعاً فکر میکنم که تعهد به محاصره، اقدامی بود که از نظر “یوس این بلو” (عدالت در شرکت در جنگ) آشکارا ناعادلانه بود — و به گمانم مخالفت با خود جنگ را میطلبید، نه فقط با شیوهٔ جنگ.» لبخندی تلخ زد. «مطمئن نیستم در نودسالگی نظریه را بازنویسی کنم. اما اگر دربارهٔ این موضوع بنویسم، باید آن اضطراب را بیان کنم — که سوءرفتار فاحش، جنایات جنگی، میتواند به نقطهای برسد که ما موظف باشیم با خود جنگ مخالفت کنیم.»
یک ماه بعد، برای شرکت در همایش به اسرائیل پرواز کردم. نخستین سفرم به این کشور از زمان آغاز جنگ بود. در خیابانهای اورشلیم، اسرائیلیهای جوان و شیکپوش را دیدم که سلاح های خودکار نظامی حمل میکردند، برخی با کولههای نظامی، احتمالاً در رفتوآمد از وظایف سربازیشان. بر ستونهای ایستگاههای قطار، برچسبهایی با چهرههای خندان سربازان بیستساله در کنار عبارت کوتاه و الهام بخش و تاریخ تولد و مرگشان دیده میشد.
هنگام سخنرانی والزر در غروب هوا بهطرز غیرعادی گرم بود. تالار سخنرانی پر بود؛ در ردیف آخر نشستم. روز را به شنیدن تفسیرهایی دربارهٔ کار او گذرانده بودم، که بیشترشان ستایشآمیز بود اما برخی کاملاً انتقادی. تندترین ارزیابی را خالد فرانی (Khaled Furani)، استاد انسانشناسی، ارائه داد که کار والزر را «لالایی» و روایتی «پرحرف» خواند که برای آرام کردن وجدان اسرائیلی و پنهان کردن واقعیت رنج فلسطینیان طراحی شده است. فرانی وضعیت کنونی را پیامد طبیعی ملیگرایی صهیونیستی دانست و از والزر دعوت کرد از کشتی در حال غرق صهیونیسم بگریزد و به کشتی نجات اسلام و آزادی فلسطین بپیوندد.
هنگامی که والزر به صحنه آمد، تعهد خود به امنیت اسرائیل را تأیید کرد و خشم خود از حملات ۷ اکتبر را توصیف کرد، سپس به شیوهٔ اسرائیل در جنگ پرداخت. او گفت یورشهای اخیر در غزه به نظر میرسید با این هدف انجام شده که آن را «غیرقابل سکونت، دستکم برای ساکنان کنونیاش» کند. او افزود: «اسرائیل محاصره را بهگونهای مدیریت کرده که معنایش این بود، و از دور به نظر میرسید منظور این باشد، که رنج پایانی نخواهد داشت، تسکینی پایدار نخواهد بود، تا مگر یک پیروزی نهایی و کامل برای اسرائیل به دست آید؛ پیروزیای که هرگز از نظر اخلاقی ممکن نبود، احتمالاً از نظر راهبردی هم ممکن نبود، و هیچکس واقعاً به آن باور نداشت.» علاوه بر این، «وقتی راه سیاسی برای شکست حماس و آزادی گروگانها وجود داشت، جنگ ناعادلانه شد. تلاش برای بردن آن، وقتی راهی برای بردن بدون نابودی غزه و بیرون راندن همه یا بیشتر مردمش وجود نداشت» به گفتهٔ او «تلاشی جنایتکارانه» بود.
تالار در این لحظه ساکت بود. والزر گفت که به برآورد و حسابکشی بینالمللی دربارهٔ اقدامات اسرائیل که قطعاً خواهد آمد اعتماد ندارد. او میخواست اسرائیلیها خودشان حسابکشی کنند. گفت: «لطفاً درست انجامش دهید.»
تشویقی که پس از آن آمد شدید اما غمگین بود. دو سخنران دیگر نیز بودند: رائف زریق (Raef Zreik)، حقوقدان و فیلسوف فلسطینی، که استدلال کرد تلاش والزر برای بهکارگیری نظریهٔ جنگ عادلانه در اسرائیل و فلسطین با برداشت نادرست بنیادین او از تأسیس اسرائیل بیمعنا شده است؛ و یائل اشترنهل (Yael Sternhell)، استاد تاریخ آمریکا، که وضعیت فلسطینیان در اسرائیل را با وضعیت آفریقاییتباران آمریکا در جنوب پس از جنگ داخلی مقایسه کرد. وقتی آنان سخن گفتند، برخی از حضار به جایی که والزر نشسته بود و خانوادهاش او را احاطه کرده بودند رفتند و تبریک گفتند. من نیز به آنان پیوستم. او در مقایسه با دو سال و نیم پیش که نخستین بار مصاحبهاش کردم، خمیدهتر به نظر میرسید؛ عصایی در دست داشت. پرسیدم آیا خوشحال است. گفت آن واژه درست نیست؛ بهتر است بگویم سربلند. اشاره کردم که انتقادهای تندی از کارش شد. والزر لبخند زد و به سمعکش اشاره کرد و گفت: «نمیتوانستم همهاش را بشنوم، اما آنها را خواهم خواند. زودتر دربارهشان در پلتفرم زوم صحبت میکنیم.»
یک هفته و نیم بعد صحبت کردیم. والزر با حالتی حاکی از تفکر به هر یک از نقدها پاسخ داد، اما عقبنشینی نکرد. ممکن است در چیزهایی نظرش تغییر کند، اما کند این کار را میکند، و وقتی در جهتی حرکت کند، عقب نمیکشد.
این باعث شد تنها تغییر چشمگیر او در نزدیک به سه سال گفتگوی ما برجستهتر شود: دیواری که میان«یوس اد بلوم» (عدالت رفتن به جنگ) و «یوس این بلو» (عدالت در چکونگی جنگیدن) بود و نظریهاش را نزدیک به نیم قرن پابرجا نگه داشته بود، دیگر استوار نبود. والزر موضوع را با من با صدای بلند اندیشید و در نقطهای از سردرگمی فکریاش خندهٔ کوچکی کرد. چند دقیقه بعد، به پایین نگاه کرد، به سوی صفحه خم شد و با تسلیم سخن گفت. او گفت: «به یک معنا، کشتار غزه، کشتار مداوم، جنگ را بهسادگی ناعادلانه کرد. آیا بمباران هیروشیما و ناکازاکی چنین کرد؟ من آنها را نقض “یوس این بلو” میدانستم، اما میتوانی بگویی آنها جنگ را ناعادلانه کردند. از یک جنایت جنگی فراتر رفت. نمیدانم چگونه توضیحش دهم.»
پیشنهاد کردم قیاسی با آنچه او در کار پیشین خود «وضعیتهای اضطراری فوقالعاده» (supreme emergencies) [در نظریه اخلاقی والزر روبرو بودن موجودیت یک جامعه یا ملت با خطری قریب الوقوع و بسیار جدی یا خطر به بردگی کشیده شدن یک جامعه. م] مینامد برقرار کنیم: لحظههایی که باید هر کاری بکنی تا «تداوم» جامعهات را حفظ کنی. در آن موارد، هدف تو چنان عادلانه است که مجازی در حفظ آن غیراخلاقی رفتار کنی. گفتم شاید در آن سر طیف، اگر شیوهٔ جنگیدنت از آستانهٔ کشتار بیرحمانه فراتر رود، عدالت هدفی که داری از میان برود. والزر پاسخ داد: «این به گوشم درست میآید. این خیلی خوب به نظر میرسد.» افزود: «بیشتر جنگها به هیچ وضعیتی شبیه کشتاری که در غزه روی داد نمیرسند. حتی آتشباران شهرهای آلمان، که من آن را جنایت جنگی میدانستم، در شگفتم — اگر ادامه مییافت و ادامه مییافت، اگر پنج بمباران شهری مانند شهر درسدن (Dresden) بود، آیا باعث میشد فکر کنم نه، این دیگر درست نیست؟»
در ژوئن دوباره صحبت کردیم. دولت ترامپ عملیات نظامی در ونزوئلا و ایران را آغاز کرده بود و چندان به نظر نمیرسید که به اثبات هر نوع حقانیتی برایانجام این کار اهمیت بدهد. والزر گفت: «فکر نمیکنم “وزیر جنگ” ما، چنانکه خودش را این گونه مینامد، حتی به زبان نظریهٔ جنگ عادلانه باور داشته باشد.» با این حال، مخالفت با این عملیاتها هنوز غالباً با چنین زبانی بیان میشد — و جی. دی. ونس (J. D. Vance)، معاون رئیسجمهور که به کاتولیسیسم گرویده، پس از آنکه پاپ جنگافروزی آمریکا را نقد کرد، نظریهٔ جنگ عادلانه را بهعنوان دفاع به کار گرفت. از والزر پرسیدم آیا فکر میکند سیاست خارجی آمریکا روزی دوباره با چنین اصولی هدایت خواهد شد، یا در این جهانی که بهطور پیوسته در وضعیت تقابل و خصومت قرار دارد زندگی میکنیم؟ گفت: «در نوامبر نشانهای از آن خواهیم دید. امیدوارم این انحراف موقتی در تاریخ سیاسی آمریکا باشد، اما نمیتوانم به تو بگویم که همین است.»
در سطحی شخصیتر، کنجکاو بودم که آیا جنگ غزه رابطهٔ والزر با چپ را تغییر داده است — آیا حس تعلق او را دگرگون کرده است. او به من گفت که خود را «بهشدت از دیسنت (Dissent)، مجلهٔ قدیمیاش، بیگانه» میبیند، اما نه فقط به خاطر غزه؛ او همچنین با پوشش آن از اوکراین و «طیف وسیعی از چیزها» مخالف بود. او گفت: «دیسنت قدیمی همیشه به ضرورت جنگیدن در دو جبهه باور داشت: علیه چپ اقتدارگرا و علیه راست سرمایهداری، همیشه. و آنچه اکنون با چپ آمریکا رخ داده این است که آنان فقط در یک جبهه میجنگند.»
اما به گفتهٔ او، تعارض واقعی او با دیگران نبود. درونی بود. او از دوستی قدیمی گفت که در اوایل ۲۰۲۴ به او نامه نوشته بود تا بگوید والزر تیع انتقادش را کند کرده است، که دربارهٔ جنگ اسرائیل در غزه آنگونه که دربارهٔ ویتنام نوشته بود نمینویسد. آیا دوستش درست میگفت؟ والزر پاسخ داد: «خوب، ببین، من دربارهٔ ویتنام سالها پس از پایان جنگ نوشتم.» او از نخستین روزهای جنگ محاصرهٔ غزه را محکوم کرده بود، اما بمباران برایش متفاوت بود. او گفت دوستان اسرائیلیاش مدام به او اطمینان میدادند که ارتش دفاعی اسرائیل اهدافش را با دقت انتخاب میکند. او گفت: «شاید در این نتیجهگیری دیر کردم که این کاملاً درست نبود — که سیاستی برای غیرقابل سکونت کردن بخشهایی از غزه وجود داشت.» لحظهای بعد افزود: «قطعاً در دیدن آن کند بودم.»
در پاسخ او پشیمانی شنیدم، اما به گمانم هنوز اعتماد به نفس نیز — باوری به اینکه هر خطایی هم داشته، نهایت تلاشش را کرده و به باورهای بنیادینش که تغییر نکردهاند وفادار مانده است. در نقطهای، او به من یادآوری کرد که نقدش بر صلحطلبی وقتی دهساله بود شکل گرفت. در گفتگویی پیشین از والزر پرسیده بودم که در نودسالگی امیدوار است میراثش چه باشد. او مدت زیادی پیش از پاسخ صبر کرد و حس کردم آنچه به من گفت همان چیزی بود که سالها، حتی دههها پیش میگفت و تا زمانی که توان داشت به من نیز همین را میگفت. او گفت: «میخواستم برای مردم ممکن کنم که دربارهٔ جنگ بهگونهای سخن بگویند که پایان دادن به جنگها را تسهیل کند. میخواستم مردم دربارهٔ سیاست بهگونهای سخن بگویند که برابریخواهی را تشویق کند. و میخواستم به شیوههایی که در دسترسم بودند — شیوههایی کوچک — کمک کنم زندگی یهودی امنتر شود.»

A Philosopher of War Changes His Mind
Michael Walzer wrote “Just and Unjust Wars” half a century ago. The war in Gaza made him rethink one of its fundamental principles.
By Jordi Graupera
October 22, 2026
https://www.newyorker.com/culture/persons-of-interest/a-philosopher-of-war-changes-his-mind
☑️ آقای طباطبایی عزیز. نظرات مایکل والزر بسیار عمیق و منصفانه بود، و میتواند پایهای برای یک تبادل نظر فلسفی_سیاسی باشد. در مقاله آمده است “وقتی راه سیاسی برای شکست حماس و آزادی گروگانها وجود داشت، جنگ ناعادلانه شد”. آیا به نظر شما شروط حماس مبنی بر نگهداری نیروی نظامی خود و درخواست امتیازات از اسرائیل در قبال آزادی گروگانها، نشان نمیداد که راه حل سیاسی ناممکن است؟ ما که با مسائل ایران آشنایی داریم و شباهت فکری ج.ا. با حماس را شاهد هستیم، آیا برای بحران فعلی ایران یک راه حل سیاسی میبینیم؟ منظورم یک راهحل واقعبینانه است که هم ج.ا. هم کشورهای منطقه و هم مردم ایران به “حداقل” خواستهای خود برسند؟
با احترام. رضا قنبری. آلمان
☑️ آقای قنبری عزیز،
از توجه و دقت نظر شما سپاسگزارم. پرسشهایی که مطرح کردهاید به نظرم از مهمترین پرسشهایی است که در بحث جنگ و صلح باید به آنها پرداخت.
در مورد حماس، من تصور نمیکنم صرف اصرار این سازمان بر حفظ نیروی نظامی خود و طرح خواستههایی در برابر آزادی گروگانها، بهتنهایی ثابت کند که راهحل سیاسی ناممکن بوده است. البته این خواستهها دستیابی به توافقی پایدار را بسیار دشوار میکردند، اما باید میان دشوار بودن توافق و ناممکن بودن آن تفاوت قائل شد. به گمان من، نکته اصلی در استدلال والزر این است که وقتی هنوز امکان مذاکره و رسیدن به توافقی وجود دارد که بتواند به آزادی گروگانها و توقف کشتار منجر شود، نمیتوان بدون بررسی جدی آن امکان، ادامه جنگ را تنها راهحل دانست.
اما درباره ایران، پرسش شما دشوارتر است. من هم معتقدم که باید به دنبال راهحلی واقعبینانه بود، نه راهحلی آرمانی که از ابتدا یکی از طرفهای منازعه را به تسلیم کامل فرابخواند. شاید نقطه شروع این باشد که بپذیریم امنیت و بقای ایران، امنیت منطقه و خواست مردم ایران برای برخورداری از آزادیهای اساسی و زندگی شایسته، لزوماً اهداف متضادی نیستند.
البته نمیتوان انکار کرد که میان خواستههای جمهوری اسلامی، کشورهای منطقه و مردم ایران تضادهای جدی وجود دارد. مسئله این است که آیا میتوان به ترتیباتی دست یافت که در آن جمهوری اسلامی از نگرانی دائمی درباره تهدید خارجی و فروپاشی امنیتی فاصله بگیرد، کشورهای منطقه از مداخله و تهدیدهای نظامی ایران احساس خطر نکنند و مردم ایران نیز بتوانند بدون ترس از سرکوب، درباره آینده سیاسی کشورشان تصمیم بگیرند؟
نمیدانم چنین توافقی در شرایط کنونی تا چه اندازه امکانپذیر است، اما به نظرم کنار گذاشتن امکان گفتوگو و توافق، به صرف دشوار بودن آن، ما را به بنبست میرساند. واقعبینی سیاسی به معنای چشمپوشی از اصول و حقوق مردم نیست؛ بلکه یافتن راهی است که بدون نادیده گرفتن این اصول، از هزینههای فاجعهبار تقابل جلوگیری کند.
با احترام و سپاس از طرح این پرسشهای ارزشمند.
علی محمد طباطبایی
☑️ آقای طباطبایی عزیز. ممنونم بابت پاسخ روشن و راهگشای شما. همچنین از سایر مطالب و ترجمههای مفید و روشنگر شما و سایت “ایران امروز” که امکان نشر آنها را فراهم میکند قدردانی میکنم.
با احترام و ارادت. رضا قنبری
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
شهرام اتفاق: مشکل آمریکا با ایران نیست، با جمهوری اسلامی است. پیش از انقلاب، هم با آمریکا تعامل میکردیم و هم با صدام. اگر آمریکا واقعاً هیولا هم باشد، بسیاری از کشورهای جهان با همین هیولا کار و تجارت میکنند و زندگی مردمشان روزبهروز بهتر میشود؛ اما ما در کشوری زندگی میکنیم که بخش بزرگی از مردمش زیر خط فقرند. از بهمن ۵۷، دشمنی با آمریکا جزء جداییناپذیر پارادایم جمهوری اسلامی شد و اشغال سفارت آمریکا هم بخشی از همین ماجرا بود. حتی پس از برجام نیز پولهای آزادشده را خرج تجهیز نیروهای نیابتی در منطقه کردیم.
جعفر شیرعلینیا: مسئله ایران است، نه حکومت ایران. از همان ابتدای انقلاب جریانی که نگذاشت روابط ایران و آمریکا بهبود یابد، در آمریکا و اسرائیل بود. اگر گروگانگیری تا این اندازه آمریکاییها را آزرده بود، چرا پای مذاکرات مکفارلین آمدند؟ نیروی قدس پس از ۱۱ سپتامبر در افغانستان با آمریکا همکاری کرد، اما آمریکا در شرایطی که دولت خاتمی شعاری مبنیبر تقابل با آمریکا نمیداد، ایران را «محور شرارت» خواند. مسئله این است که ایران یک کشور نفتی است که با صنعتی شدن، به یک قدرت تبدیل میشود. از رضاشاه تا امروز، قدرتهای بزرگ با تلاش ایران برای صنعتی شدن مقابله کردهاند.
تاریخ ضبط این گفتوگو: ۱۲ آبان ۱۴۰۵
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
سانتول نرکار و هوروبای میکو / نیویورک تایمز / ۱۸ نوامبر ۲۰۲۶
مسیح علینژاد، فعال مخالف و ایرانی ساکن خارج از کشور که بارها هدف تلاشهای دولت تهران برای ترور قرار گرفته، علیه ایران شکایت کرده است. او دولت ایران را متهم میکند که بیش از یک دهه است کارزاری مبتنی بر ارعاب و خشونت علیه او به راه انداخته است.
این شکایت که روز چهارشنبه در دادگاه منطقهای فدرال در منهتن ثبت شد، دولت ایران و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را به عنوان خواندگان پرونده معرفی کرده است.
دولت ایران در طول سالها با شکایتهای متعددی در ایالات متحده روبرو بوده که در آنها ادعا شده این دولت مخالفان را هدف قرار میدهد، از تروریسم حمایت میکند و گروگان میگیرد. دولت ایران معمولاً در این پروندهها از خود دفاع نمیکند و احکامی که علیه تهران صادر میشوند، اغلب جنبهای نمادین پیدا میکنند.
اما شکایت خانم علینژاد از موارد نادری است که پس از پیگردهای کیفری در دادگاههای آمریکا مطرح میشود. طی دو سال گذشته، پنج مرد به جرم تلاش برای کشتن خانم علینژاد، به دستور یکی از ژنرالهای ایرانی، محکوم شدهاند.
آرتی مککانل، وکیل خانم علینژاد، در مصاحبهای گفت: «نقش دولت ایران در جریان تحقیقات و رسیدگیهای قضایی این پروندهها کاملاً برجسته و محوری بود؛ امری که بسیار غیرمعمول است.»
تلاشها برای گرفتن جان خانم علینژاد از جمله گستاخانهترین اقداماتی بوده که دولت ایران انجام داده است؛ به گفته دادستانهای فدرال، این دولت با استخدام افرادی مرتبط با گروههای تبهکار سازمانیافته، سعی داشته او را تعقیب و تحت نظر قرار دهد و به قتل برساند. نمایندگی دائم ایران در سازمان ملل متحد به درخواست برای اظهار نظر در این باره، فوراً پاسخی نداد.
خانم علینژاد در مصاحبهای در ماه جاری گفت که این توطئههای قتل، زندگیاش را «کاملاً زیر و رو کرده است.» او ضمن استقبال از محکومیت افرادی که قصد کشتن او را داشتند، خاطرنشان کرد که دولت ایران با استخدام مجرمان برای انجام «کارهای کثیف» خود، از پذیرش مسئولیت مستقیم گریخته است. خانم علینژاد گفت: «کسانی که تلاش کردند مرا بکشند، همگی اکنون در زندان هستند. اما کسانی که واقعاً دستور این قتل را صادر کردهاند، همچنان خارج از دسترس دستگاه قضایی آمریکا قرار دارند.»
خانم علینژادِ ۵۰ ساله، در سال ۲۰۰۹ و پس از انتخابات ریاستجمهوریِ بحثبرانگیزِ آن سال — که به اعتراضات گسترده ضدحکومتی و سرکوب شدید مخالفان انجامید — از ایران گریخت. او در سال ۲۰۱۴ به نیویورک نقلمکان کرد و پنج سال بعد شهروند ایالات متحده شد.
پس از خروج از ایران، خانم علینژاد به یکی از صریحترین منتقدان حکومت تهران تبدیل شد. او به قوانینی که حجاب را برای زنان اجباری میکردند اعتراض کرد و وبسایتی را راهاندازی نمود که در آن زنان ایرانی عکسهایی از خود بدون روسری منتشر میکردند.
این فعالیتها باعث شد خانم علینژاد و خانوادهاش به هدفِ حکومت ایران تبدیل شوند. به گفته دادستانها، در سال ۲۰۱۸ مقامات ایرانی تلاش کردند با پرداخت رشوه به بستگان او، وی را به ترکیه بکشانند تا بتوانند او را ربوده و به ایران بازگردانند؛ تلاشی که ناکام ماند.
در سالهای بعد نیز تلاشهایی برای گرفتن جان خانم علینژاد صورت گرفت که همگی خنثی شدند. در کیفرخواستی که سال ۲۰۲۱ صادر شد، دادستانها اعلام کردند که یک مقام ایرانی و شبکهای از عوامل اجرایی، با بهکارگیری کارآگاهان خصوصی، خانم علینژاد و خانوادهاش را تحت نظر داشتهاند؛ از جمله با ضبط تصاویر زنده از خانه او.
در سال ۲۰۲۲، مردی مسلح به یک تفنگ کلاشنیکف (AK-47) پر، در مقابل خانه خانم علینژاد در بروکلین دستگیر شد. به گفته دادستانها، این فرد که «خالد مهدیاف» نام دارد، تبعه آذربایجان و عضو یک سندیکای تبهکار روسی بود. او به دستور یکی دیگر از اعضای این شبکه تبهکار روسی به نام «پولاد عمرُف» مأموریت یافته بود تا خانم علینژاد را به قتل برساند.
آقای عمرُف و فرد دیگری به نام «رفعت امیرُف» — که او نیز عضو همین شبکه تبهکار روسی بود — در اکتبر ۲۰۲۵ به دلیل نقششان در این توطئه، به ۲۵ سال زندان محکوم شدند. دو نفر دیگر به نامهای «کارلایل ریورا» و «جاناتان لودهولت» نیز در سال ۲۰۲۶ به جرم توطئه برای قتل خانم علینژاد محکوم شدند. آقای مهدیاف که اتهامات فدرال متعددی را پذیرفته و به عنوان شاهدِ دادستانی شهادت داده است، در انتظار صدور حکم نهایی به سر میبرد.
خانم علینژاد با وجود تهدیدهای مکرر علیه جانش، به فعالیتهای خود ادامه داده است. در ماه ژانویه، او به دعوت نمایندگی ایالات متحده در سازمان ملل، در شورای امنیت این سازمان سخنرانی کرد و هفته گذشته نیز با حضور در پارلمان آلمان، درباره وضعیت زنان در ایران به ایراد سخن پرداخت.
خانم علینژاد در این مصاحبه اظهار داشت که در بحبوحه مناقشه کنونی با ایران، رنج و دشواریهای مردم عادی ایران نادیده گرفته شده است. او از نمایندگان جمهوریخواه و دموکرات خواست تا با تدوین «یک برنامه راهبردی مشترک»، تروریستها را پاسخگو کنند.
به گفته خانم علینژاد، تمرکز بر مسئله تنگه هرمز باعث شده است تا سرکوبهای پیش از آغاز این مناقشه — که به کشته شدن هزاران ایرانی انجامید — به حاشیه رانده شود.
خانم علینژاد گفت: «هیچکس درباره جنگی که علیه مردم ایران در داخل کشور به راه افتاده است، صحبت نمیکند.»
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
![]() |
نشست شنزن: یالتای دوم یا نمایش محدودیتهای قدرت رهبران آمریکا، چین و روسیه؟
قرار است دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ روز پنجشنبه، ۱۹ نوامبر، در حاشیه اجلاس سران سازمان همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (APEC 2026) در شهر شنزن چین، نشستی سهجانبه برگزار کنند؛ نشستی که از هماکنون توجه زیادی را در محافل سیاسی و رسانهای جهان به خود جلب کرده است.
روزنامه نیویورکتایمز در گزارشی، ضمن اشاره به «کنفرانس یالتا»، نشست شنزن را از برخی جهات بازتابی از آن دانسته و مینویسد: «چشمانداز برگزاری نشست سران این سه کشور با کنفرانس سال ۱۹۴۵ در شهر یالتا در شبهجزیره کریمه مقایسه شده است؛ نشستی که در آن رهبران ایالات متحده، اتحاد جماهیر شوروی و بریتانیا گرد هم آمدند تا درباره شکل و ساختار اروپای پس از جنگ جهانی دوم تصمیمگیری کنند.»
در مقابل، والاستریت ژورنال در مقالهای، مقایسه نشست شنزن با یالتا را عمدتاً به مقامهای روسیه نسبت داده و آن را ناشی از تمایل مسکو به بزرگنمایی نقش و جایگاه خود در تحولات بینالمللی میداند.
چنین مقایسهای این تصور را ایجاد میکند که گویا سه رهبر قرار است در نشست خود درباره نظم بینالمللی آینده و تقسیم مناطق نفوذ به توافقهایی دست یابند؛ تصوری که اگرچه از نظر نمادین و تبلیغاتی جذاب است، اما با واقعیتهای سیاسی و ژئوپلیتیکی امروز انطباق چندانی ندارد.
نخست باید به این نکته توجه داشت که حتی کنفرانس یالتا نیز بهتنهایی نظم بینالمللی پس از جنگ جهانی دوم را ایجاد نکرد. آن نظم، پیش از هر چیز، محصول جنگی ویرانگر بود که دهها میلیون قربانی بر جای گذاشت. برآوردها از شمار قربانیان غیرنظامی جنگ جهانی دوم به حدود ۵۰ تا ۵۵ میلیون نفر میرسد که حدود شش میلیون نفر از آنان یهودیان قربانی هولوکاست بودند.
کنفرانس یالتا در فوریه ۱۹۴۵، در شرایطی برگزار شد که شکست آلمان نازی تقریباً قطعی بود و سه قدرت پیروز، در کنار توافق بر سر برخی ترتیبات سیاسی و امنیتی اروپا، میکوشیدند خطوط کلی نظم پس از جنگ را ترسیم کنند. بنابراین، یالتا بیش از آنکه نقطه آغاز یک نظم جدید باشد، یکی از مراحل مهم شکلگیری نظمی بود که شرایط آن را جنگ تعیین کرده بود.
اما جهان امروز در حال گذار به نظمی است که هنوز حتی چارچوبهای اصلی آن نیز بهروشنی مشخص نشدهاند. برخلاف سال ۱۹۴۵، هیچیک از سه کشور حاضر در نشست شنزن در موقعیت قدرتهای پیروزمند یک جنگ بزرگ قرار ندارند؛ آن هم جنگی که در آن دوشادوش یکدیگر جنگیده باشند.
روسیه همچنان در جنگ فرسایشی اوکراین گرفتار است و با هزینههای نظامی، اقتصادی و سیاسی آن دستوپنجه نرم میکند. ایالات متحده نیز درگیر جنگ با ایران است و همزمان با اختلافات داخلی، کاهش محبوبیت رئیسجمهور و پیامدهای شکست انتخاباتی جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای روبهروست. چین، اگرچه در مقایسه با دو رقیب دیگر از موقعیت باثباتتری برخوردار است، اما با چالشهای اقتصادی و ساختاری داخلی مواجه است و نمیتوان آن را قدرتی بدون محدودیت و آسیبپذیری دانست.
افزون بر این، اختلافات میان آمریکا و چین بر سر موضوعات مهمی همچون تجارت، تایوان، امنیت منطقهای و فناوری همچنان پابرجاست و در شرایط کنونی راهحل روشنی برای بسیاری از آنها دیده نمیشود. یکی از تازهترین نمونهها، مسئله دسترسی چین به تراشههای پیشرفته انویدیاست. درست در آستانه اجلاس APEC، بحث تشدید محدودیتهای واشنگتن بر دسترسی شرکتهای چینی به توان پردازشی تراشههای پیشرفته از طریق مراکز داده مستقر در کشورهای ثالث، از جمله مالزی، سنگاپور و تایلند، بار دیگر مطرح شده است. به این ترتیب، رقابت فناوری میان دو کشور حتی فراتر از مرزهای جغرافیایی آنها گسترش یافته است.
از سوی دیگر، چین و روسیه نیز اگرچه در سالهای اخیر به یکدیگر نزدیکتر شدهاند، متحدانی با منافع کاملاً یکسان نیستند. پکن نه خواهان فروپاشی روسیه و نه علاقهمند به شکست راهبردی و تضعیف شدید آن است؛ اما در عین حال، پیروزی قاطع مسکو در جنگ اوکراین نیز لزوماً در راستای منافع بلندمدت چین نیست. تداوم فشارهای غرب بر روسیه، وابستگی اقتصادی و سیاسی مسکو به پکن را افزایش داده و به چین امکان داده است از موقعیت چانهزنی بهتری در مناسبات دوجانبه برخوردار شود. از این منظر، حفظ روسیه بهعنوان شریکی قدرتمند اما نیازمند حمایت چین، میتواند برای پکن مطلوبتر از هر دو سناریوی فروپاشی یا پیروزی قاطع روسیه باشد.
بنابراین، سه قدرت حاضر در شنزن، بهرغم برخورداری از توان نظامی، اقتصادی و سیاسی قابلتوجه، نه در موقعیت قدرت مطلق قرار دارند و نه قادرند بهسادگی اراده خود را بر دیگر کشورها تحمیل کنند. افزون بر محدودیتهای داخلی و رقابتهای متقابل، بازیگران مهم دیگری نیز در شکلدهی به نظم بینالمللی آینده نقش دارند. اروپا و هند، برای مثال، از بازیگرانی نیستند که بتوان آینده نظام بینالملل را بدون در نظر گرفتن منافع و مواضع آنها تعیین کرد. به تعبیر یک ضربالمثل آلمانی، نمیتوان بدون حضور صاحب رستوران درباره صورتحساب تصمیم گرفت!
مهمتر از آن، کشورهای کوچکتر و متوسط نیز دیگر صرفاً مهرههایی منفعل در بازی قدرتهای بزرگ نیستند. آنها همچنان از ظرفیت مقاومت، ائتلافسازی و اثرگذاری بر محاسبات قدرتهای بزرگ برخوردارند. اوکراین نمونه روشنی از این واقعیت است: مقاومت این کشور نشان داده است که حتی قدرتی بهمراتب ضعیفتر نیز میتواند مانع تحقق اهداف توسعهطلبانه قدرتی به مراتب قویتر همچون روسیه پوتین شود و هزینههای سنگینی بر آن تحمیل کند. ایران نیز نمونه دیگری از دشواری تحمیل اراده بزرگترین قدرت نظامی دنیا، ایالات متحده، بر کشوری است که حاضر به پذیرش خواستههای آن نیست. تجربه این کشورها نشان میدهد که قدرت نظامی، بهتنهایی، تضمینکننده دستیابی به اهداف سیاسی نیست.
به سخنی دیگر، دوران تصمیمگیری انحصاری قدرتهای بزرگ درباره سرنوشت سایر کشورها، رو به پایان است یا دستکم به شکل کلاسیک آن، با محدودیتهای فزایندهای روبهرو شده است. جنگها و هزینههای آنها، مشکلات اقتصادی و سیاسی داخلی، وابستگی متقابل اقتصادی، تحولات فناوری و مهمتر از همه، توان مقاومت و مانور کشورهای کوچکتر، توان قدرتهای بزرگ برای تحمیل اراده خود و شکلدهی یکجانبه به نظم بینالمللی را محدود کردهاند.
در چنین شرایطی، نشست شنزن را باید بیش از آنکه تلاشی برای بازتوزیع واقعی حوزههای نفوذ یا تأسیس یک نظم جهانی جدید بدانیم، تلاشی نمادین برای نمایش قدرت، تثبیت جایگاه بینالمللی و کسب مشروعیت سیاسی ارزیابی کنیم. هر یک از سه رهبر نیز انگیزههای خاص خود را از حضور در این نشست دنبال میکند.
چین که در مقایسه با دو رقیب دیگر از موقعیت نسبتاً مطلوبتری در شرایط کنونی برخوردار است، میکوشد خود را قدرتی با ثبات، منطقی و مسئولیتپذیر معرفی کند؛ قدرتی که برخلاف آمریکا و روسیه، از درگیریهای نظامی پرهزینه فاصله گرفته و میتواند از رقابت و تنش میان آنها برای تقویت جایگاه جهانی خود بهره ببرد. میزبانی این نشست همچنین فرصتی برای پکن است تا نشان دهد که چین نهفقط یک قدرت اقتصادی، بلکه بازیگری تعیینکننده در دیپلماسی و امنیت بینالمللی است.
روسیه در مقابل، بیش از هر چیز به دنبال شکستن تصویر انزوای بینالمللی خود است. حضور پوتین در کنار رؤسای جمهور آمریکا و چین، به مسکو امکان میدهد چنین القا کند که تلاشهای غرب برای منزوی کردن روسیه شکست خورده و این کشور همچنان یکی از قدرتهای اصلی تعیینکننده در جهان است؛ حتی اگر نشست دستاورد عملی چندانی نداشته باشد. برای کرملین، نفس حضور در چنین ترکیبی از رهبران میتواند بهاندازه توافقهای احتمالی اهمیت داشته باشد.
و سرانجام دونالد ترامپ نیز انگیزههای خاص خود را دارد. شکست سنگین جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای و از دست دادن کنترل کنگره، موقعیت سیاسی او را در داخل آمریکا تضعیف کرده و میتواند در ادامه دوره ریاستجمهوریاش محدودیتهای جدیتری بر سیاستهای او تحمیل کند. ترامپ در چنین شرایطی به نمایش موفقیت در عرصه سیاست خارجی و ارائه تصویری از خود بهعنوان رهبر قدرتمند و معاملهگری موفق نیاز دارد. حضور در یک نشست کمسابقه با رهبران چین و روسیه فرصتی است تا توجه افکار عمومی را از مشکلات داخلی به صحنه بینالمللی معطوف کند و خود را در جایگاه رهبری نشان دهد که قادر است با قدرتهای بزرگ جهان مستقیماً معامله کند.
البته نباید احتمال توافقهای محدود و موردی میان این سه کشور را منتفی دانست. موضوعاتی همچون کنترل تسلیحات هستهای، روابط اقتصادی، تجارت و برخی مسائل امنیتی میتوانند زمینه گفتوگو و حتی تفاهمهای مشخصی را فراهم کنند. اما دستیابی به توافقهایی از این دست با توافق بر سر تقسیم جهان و ترسیم یک نظم بینالمللی جدید تفاوت اساسی دارد.
در تحلیل نهایی، شاید منصفانهترین ارزیابی از نشست شنزن این باشد که برخلاف تبلیغات و مقایسههایی که آن را نقطه آغاز نظم جهانی جدید یا تکرار کنفرانس یالتا معرفی میکنند، این نشست به احتمال زیاد نه به توافقی تاریخی برای تقسیم حوزههای نفوذ منجر خواهد شد و نه سرنوشت نظم بینالمللی آینده را تعیین خواهد کرد.
پارادوکس نشست شنزن دقیقاً در همینجاست: سه رهبر برای نمایش قدرت و اهمیت خود در تعیین سرنوشت جهان گرد هم میآیند، اما واقعیتهای جهان امروز بیش از هر زمان دیگری محدودیت قدرت آنها را آشکار کرده است. شاید مهمترین پیام این نشست نه بازگشت عصر یالتا، بلکه دشوارتر شدن بازگشت به آن عصر باشد.
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
ولادیمیر ون ویلگنبرگ / فارین پالیسی / ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶
رویاروییِ رو به تشدید میان دو رکنِ تشکیلدهنده کردستان عراق، این منطقهِ محصور در خشکی را تهدید به فروپاشی میکند. از سال ۲۰۰۶، «اتحادیه میهنی کردستان» (PUK) و «حزب دموکرات کردستان» (KDP) — که در دهه ۱۹۹۰ جنگ داخلی خونینی را علیه یکدیگر تجربه کرده بودند — ائتلافی شکننده برای اداره این منطقه خودمختار و عمدتاً کردنشین در شمال عراق تشکیل دادند. تا به امروز، این منطقه و ائتلافِ مذکور توانستهاند از جنگ با «دولت اسلامی» (داعش) در سال ۲۰۱۴ و بیش از ۱۰۰۰ حمله از سوی ایران و نیروهای نیابتیاش از آغاز سال ۲۰۲۶، جان سالم به در ببرند.
اما اکنون، مناقشه بر سرِ سهمبندی کرسیهای پارلمان و مناصب کابینه، هر دو حزب را به سمت جدایی رسمی سوق میدهد. روز پنجشنبه، ۵ نوامبر، اتحادیه میهنی کردستان رسماً از دولت مشترکِ این منطقه کنارهگیری کرد. اگر این شکاف عمیقتر شود، میتواند به خودمختاریِ کردستان عراق — که با دشواریهای بسیار به دست آمده — آسیب برساند، حمایتهای بینالمللی را به خطر اندازد و مشکلات تازهای در زندگی روزمره شهروندان ایجاد کند.
در ۱۱ نوامبر، تام باراک، سفیر ایالات متحده در ترکیه، به احزاب کُرد گفت که توصیه دولت ترامپ این است که «از این مسائل عبور کنند» (و اختلافات را کنار بگذارند). باراک در همان هفته با مقامات کُرد از هر دو حزبِ اتحادیه میهنی و حزب دموکرات نیز گفتگو کرد و بر اهمیتِ حفظِ یکپارچگیِ «اقلیم کردستان» تأکید ورزید. در مقابل، بافل طالبانی، رهبر اتحادیه میهنی کردستان، از حزب دموکرات خواست که آنها نیز «از این مسائل عبور کنند». در هفتههای پیشِ رو، میزانِ تمایلِ این احزاب به مصالحه تعیین خواهد کرد که آیا آنها قادرند بر اختلافات خود غلبه کنند و از فروپاشی این منطقه خودمختار جلوگیری نمایند یا خیر.
با میانجیگری ایالات متحده، حزب دموکرات و اتحادیه میهنی در سال ۲۰۰۶ به توافقی دست یافتند که بر اساس آن، حزب دموکرات ریاست اقلیم کردستان را در اختیار میگیرد و اتحادیه میهنی نیز تصدی مقام ریاستجمهوری عراق در بغداد را بر عهده میگیرد. اما این توافق راهبردی پس از آنکه اتحادیه میهنی کردستان از سال ۲۰۰۹ شروع به از دست دادن کرسیهای پارلمانی به نفع احزاب مخالفِ کوچکتر کرد، تحت فشار قرار گرفت. در سال ۲۰۱۳، حزب دموکرات کردستان موفق شد ۳۸ کرسی از ۱۰۰ کرسی پارلمان کردستان را به دست آورد، در حالی که سهم اتحادیه میهنی تنها ۱۸ کرسی بود. سپس در سال ۲۰۱۸، حزب دموکرات کردستان تلاش کرد تا جایگاه اتحادیه میهنی در تصدی مقام ریاستجمهوری عراق را نیز به چالش بکشد.
همزمان، اتحادیه میهنی پس از درگذشت رهبر خود، جلال طالبانی، در سال ۲۰۱۷، با یک کشمکش قدرت داخلی مواجه شد. سرانجام در سال ۲۰۲۲، بافل طالبانی، پسر جلال طالبانی، رهبری حزب را بر عهده گرفت؛ این در حالی بود که رقیب و پسرعموی او، لاهور طالبانی، متعاقباً به اتهام طراحی یک ترور به پنج سال زندان محکوم شد؛ اتهامی که او آن را رد میکند.
پس از انتخابات اکتبر ۲۰۲۴، حزب دموکرات کردستان بار دیگر با کسب ۳۹ کرسی به عنوان بزرگترین حزب ظاهر شد، در حالی که اتحادیه میهنی ۲۳ کرسی به دست آورد. حزب دموکرات کردستان استدلال کرد که تخصیص مناصب کابینه و سایر پستهای دولتی باید متناسب با سهم هر حزب از کرسیهای پارلمان باشد؛ اما اتحادیه میهنی بر این باور بود که طبق توافق سال ۲۰۰۶، این مناصب باید به صورت ۵۰-۵۰ میان دو طرف تقسیم شود.
حزب دموکرات پارلمان را فعال کرد
در پی این اختلافنظر، اقلیم کردستان از اواخر سال ۲۰۲۴ فاقد پارلمانی فعال بوده است. با این حال، در تاریخ ۴ نوامبر، حزب دموکرات کردستان موفق شد با رسیدن به حد نصاب قانونی ۵۱ کرسی، زمینه را برای تشکیل جلسه پارلمان اقلیم کردستان فراهم کند. این حزب که با کمک جداشدگان از احزاب مخالف و سه تن از اعضای اتحادیه میهنی به این اکثریت دست یافته بود، اقدام به انتخاب هیئترئیسه جدید پارلمان کرد.
هوشیار سیویلی، رئیس دفتر روابط خارجی حزب دموکرات کردستان، به نشریه «فارن پالیسی» گفت که طی دو سال گذشته، حزب دموکرات کردستان و اتحادیه میهنی مذاکرات فشردهای را برای تشکیل دولت جدید انجام دادهاند. با این حال، او اظهار داشت که مذاکرات میان دو حزب بر سر تقسیم پستهای وزارتی و مناصب ارشد دولتی بینتیجه مانده و این روند را به بنبست کشانده است. سیوالی گفت: «بنابراین، حزب دموکرات کردستان ناچار شد یک اکثریت پارلمانی تشکیل دهد و پارلمان کردستان را دوباره فعال کند.»
سعدی احمد پیره، از اعضای دفتر سیاسی اتحادیه میهنی کردستان، این ارزیابی را رد کرد و مدعی شد در حالی که مذاکرات همچنان ادامه داشت و بنبست سیاسی در آستانه حلوفصل بود، حزب دموکرات کردستان بهطور یکجانبه تصمیم گرفت خواستار برگزاری جلسه پارلمان شود.
پیرا گفت: «حزب دموکرات کردستان توانست با پرداخت مبالغ هنگفت به تعدادی از نمایندگان ما و برخی نمایندگان احزاب دیگر، حد نصاب لازم (۵۰ به علاوه ۱) را برای تشکیل جلسه پارلمان فراهم کند؛ در واقع آنها با دادن رشوه، آرای این افراد را خریداری کردند.»
حزب دموکرات کردستان این اتهامات اتحادیه میهنی کردستان را رد کرد. سیوالی اظهار داشت: «تقریباً تمام اعضای احزاب دیگر که در جلسه حضور داشتند، هرگونه تخلفی را بهطور قاطع تکذیب کردند؛ از جمله این ادعا که آنها از حزب دموکرات کردستان امتیازات مالی دریافت کردهاند.»
کنارهگیری بافل طالبانی از دولت اقلیم
در واکنش به این تحولات، بافل طالبانی، رهبر اتحادیه میهنی کردستان، اعلام کرد که از مشارکت در دولت اقلیم کردستان کنارهگیری میکند و تهدید کرد که اگر حزب دموکرات کردستان بر اساس اکثریت جدید پارلمانی خود پیش برود، او دولت جداگانهای خارج از چارچوب دولت اقلیم کردستان تشکیل خواهد داد.
طالبانی تصریح کرد: «اگر شما رئیس اقلیم تعیین کنید، ما هم رئیس اقلیم تعیین خواهیم کرد. اگر شما وزرا را منصوب کنید، ما نیز وزرای خود را منصوب خواهیم کرد.»
حزب دموکرات کردستان مدعی است که «تمام تلاش خود را به کار خواهد بست تا از وقوع چنین پیامد فاجعهباری جلوگیری کند.» در ۹ نوامبر، مسعود بارزانی، رهبر حزب دموکرات کردستان، از اتحادیه میهنی خواست تا برای پایان دادن به بحران سیاسی در منطقه، پای میز مذاکره با حزب دموکرات بنشیند. با این حال، طالبانی تاکنون بهطور علنی این درخواست را رد کرده و آن را «غیرجدی» خوانده است.
اکنون هر دو حزب برای کسب حمایت به بغداد چشم دوختهاند. در ۹ نوامبر، مسرور بارزانی، نخستوزیر اقلیم کردستان و از رهبران حزب دموکرات، با نخستوزیر عراق دیدار کرد. پس از این دیدار، بارزانی اعلام کرد که بغداد موافقت کرده است پرداخت تمامی حقوقها در اقلیم کردستان را همچنان از طریق دولت اقلیم ادامه دهد. بافل طالبانی نیز در ۱۲ نوامبر به بغداد سفر کرد تا برای حزب خود رایزنی کند و با رهبران عراقی، از جمله جناحهای عراقیِ مورد حمایت ایران، دیدار کرد.
اتحادیه میهنی کردستان در ۱۰ نوامبر شکایتی را در عالیترین دادگاه عراق در بغداد ثبت کرد تا حکم به ابطالِ فعالسازی مجدد پارلمان دهد. در ۱۵ نوامبر، دادگاه درخواست جداگانهای مبنی بر تعلیق پارلمان را رد کرد و قرار است در ۱۴ دسامبر جلسهای برای بررسی این موضوع برگزار کند که آیا اختیارات دولت اقلیم کردستان (KRG) باید به سطح یک دولت موقت (سرپرستی) کاهش یابد یا خیر.
محمد ع. صالح، پژوهشگر ارشد غیرمقیم در «موسسه تحقیقات سیاست خارجی»، به نشریه «فارن پالیسی» گفت که هیچیک از طرفین نمیخواهند راه را بر آشتی ببندند. او اظهار داشت: «هر دو طرف با باز نگه داشتن درها برای مذاکرات بیشتر و دستیابی به راهحلی از طریق گفتگو، انعطافپذیری و عملگرایی قابلتوجهی از خود نشان دادهاند.» وی افزود: «خروج وزرای اتحادیه میهنی کردستان از کابینه، ضربهای به دولت اقلیم کردستان است، اما منجر به سقوط این دولت نخواهد شد.»
صالح استدلال کرد که یک گسست پایدار، برخلاف منافع استراتژیک ایالات متحده در عراق خواهد بود؛ بهویژه با توجه به نگرانیهای موجود در مورد نفوذ ایران. او گفت: «پیامهای ارسالی از سوی ایالات متحده نیز نشان میدهد که واشنگتن تمایلی ندارد شاهد تقسیم اقلیم کردستان به دو اداره (حاکمیت) مجزا باشد.»
اگر اختلافات ادامه یابد، شهروندان عادی نیز تاوان آن را خواهند داد. بینار فائق کریم، پژوهشگر وابسته به اندیشکده «لندن دایالوگ» (London Dialogue)، خاطرنشان کرد که ساکنان این منطقه با «نظام حکمرانی پیچیدهتر، دشواری در هماهنگی خدمات عمومی و سیاستهای اقتصادی، و عدم قطعیت بیشتر در خصوص حقوقها، درآمدها و روابط با بغداد» مواجه خواهند شد.
پیتر گالبرایت، سفیر پیشین ایالات متحده در کرواسی که بیش از چهار دهه رابطه نزدیکی با کردها داشته است، به «فارن پالیسی» گفت: «احیای دو اداره مجزا — به همان شکلی که در دهه ۱۹۹۰ وجود داشت — تمام دستاوردهایی را که کردها تا به امروز کسب کردهاند، تضعیف خواهد کرد.»
گالبرایت افزود: «من اختلافات تلخ حزبی را درک میکنم — چرا که چنین اختلافاتی در ایالات متحده نیز وجود دارد — اما مایه تأسف است که سیاستمداران اجازه میدهند این اختلافات، موجودیت خودِ کردستان را تهدید کنند.»
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
![]() |
نیویورک تایمز / ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶
بهتازگی چند روزی را به گفتگو با تحلیلگران و دیپلماتهایی از کشورهای عربی، ایران، اسرائیل، آمریکا و اروپا گذراندم که در کنفرانس منطقهای «سیر بنییاس» در ابوظبی — مشرف به خلیج فارس — شرکت کرده بودند. فضایی که در آنجا حاکم بود، چیزی بود که پیشتر هرگز در این منطقه تجربه نکرده بودم؛ نه «شوک و بهت» (Shock and Awe)، بلکه «شوک و وحشت».
این هراس ناشی از درکِ تدریجیِ این واقعیت است که جنگ اخیر با ایران — که توسط آمریکا و اسرائیل آغاز شده — قرار است به وضعیتی ختم شود که در آن، ایران بیش از هر زمان دیگری بر همسایگانش مسلط خواهد بود. کشورهای عربیِ حاشیه خلیج فارس هرگز ایالات متحده را به آغاز این جنگ ترغیب نکردند، اما وقتی جنگ شروع شد، تصور میکردند که آمریکا برای پایان دادن به آن، طرحی دارد. آنها گمان میکردند آمریکاییها میدانند که تنها دولتی که پیشتر عمدتاً با قدرت هوایی سرنگون شده، دولت ژاپن بوده است — آن هم با استفاده از دو بمب اتمی. بنابراین، این احساسِ آزاردهنده وجود دارد که ایالات متحده و اسرائیل ماجرایی را آغاز کردهاند که یا نمیدانند چگونه آن را به پایان برسانند، و یا دیگر نمیخواهند هزینهٔ تمام کردنش را بپردازند. در عوض، همسایگان عربِ ایران باید تاوان آن را بدهند؛ در حالی که ایران با ادعای اینکه توانسته در برابر «شیطان بزرگ» (آمریکا) و «شیطان کوچک» (اسرائیل) ایستادگی کند و کار را به تساوی بکشاند، جسورتر و گستاختر خواهد شد.
این حسِ غالب را یکی از دیپلماتهای اروپای شرقی در کنفرانس، با اشاره به ضربالمثلی از دوران جنگ سرد، به صریحترین شکل بیان کرد: «مشکلِ متحدِ ایالات متحده بودن این است که هرگز نمیدانید چه زمانی آمریکا برمیگردد و به خودش خنجر میزند.»
اگر به ازای هر نفری که در این سفر از من پرسید «سیاست دولت ترامپ در قبال ایران چیست؟»، «چه کسی مسئول سیاستگذاری آنهاست؟» و «وقتی دموکراتها کنترل کنگره را به دست بگیرند، چه بر سر سیاست آمریکا خواهد آمد؟» یک دلار دریافت میکردم، احتمالاً میتوانستم هزینهٔ بلیت بازگشتم به خانه — آن هم در کلاس تجاری (بیزنس کلاس) — را تأمین کنم. مردم نگراناند. آنها میتوانند قطعات این پازل را کنار هم بگذارند، و به نظر میرسد همهٔ این سرنخها به آیندهای ختم میشوند که باید در سایهٔ ایرانی جسورتر و قدرتمندتر زندگی کنند.
در ادامه، یادداشتهای من از گفتگوهایی آمده است که بیش از همه توجه مرا به خود جلب کردند.
مهمترین درسی که آموختم
رئیسجمهور ترامپ آشکارا میخواهد به مردم آمریکا بگوید که جنگ عملاً به پایان رسیده است؛ اینکه ایالات متحده میتواند تمام نفتکشهای مورد نظرش را از تنگه هرمز عبور داده و به آبهای آزاد برساند؛ و اینکه ما میتوانیم با خیال راحت بنشینیم، پاپکورن بخوریم و منتظر بمانیم تا محاصره اقتصادی ایران توسط نیروی دریایی ما، چنان فشاری بر رژیم وارد کند که آنها تسلیم شوند و شرایط ما را برای آتشبس دائمی بپذیرند.
اما افسوس که از این زاویه، اوضاع به گونهای دیگر به نظر میرسد.
من در جلسهای توجیهی با یکی از مقامات ارشد نفتی امارات شرکت کردم؛ او نقشه دیجیتالی از حملات بیوقفه ایران به ناوگان نفتکشهای متعلق به امارات را به من نشان داد. این حملات نه در زمان عبور از تنگه هرمز (نزدیک ایران)، بلکه زمانی رخ میدهند که این کشتیها در حال تردد در خلیج فارس و در آبهای امارات هستند — درست در امتداد خط ساحلی شرقی این کشور. اینها حملاتی بسیار پیچیده هستند که عمدتاً با استفاده از موشکهای کروز و پهپادها انجام میشوند؛ بهطوری که دقیقاً به اتاق موتور نفتکشها اصابت کرده و آنها را از کار میاندازند. هر بار، درست به هدف میزنند. در پی این حملات، امارات ناچار است یدککشهایی را برای نجات خدمه و انتقال نفتکشهای از کار افتاده به بندر اعزام کند. این اتفاق تقریباً هر روز تکرار میشود.
و این حملات تنها به این منطقه محدود نمیشود. آخر هفته گذشته، زمانی که در امارات بودم، ایران در منطقهای دیگر از خلیج فارس، پهپادهایی را به سمت یک سامانه راداری دفاعی آمریکا در پایگاه هوایی «الرفاع» (در جنوب منامه، بحرین) و اهداف دیگر شلیک کرد. روز دوشنبه نیز بار دیگر دست به اقدام مشابهی زد.
به نظر میرسد استراتژی تهران این است که ترامپ را در موقعیتی قرار دهد که مجبور شود یکی از دو گزینه ناگوار را انتخاب کند: یا تن دادن به توافقی ضعیف که صرفاً برای حفظ ظاهر است — توافقی که در آن تهران در ازای بازگشایی تنگه هرمز و ارائه وعدههایی مبهم درباره خلع سلاح هستهای، تضمینهای امنیتی بلندمدت و لغو تحریمها را دریافت میکند — و یا از سرگیری جنگ (که عدم محبوبیت آن، تا حدی باعث شکست حزب ترامپ در انتخابات میاندورهای شد)؛ اقدامی که قطعاً منجر به جهش دوباره قیمت نفت شده و موقعیت ترامپ را نزد مردم آمریکا بیش از پیش تضعیف خواهد کرد.
چرا رژیم تهران هنوز تسلیم نشده است؟
در این کنفرانس، چند تن از دانشگاهیان ایرانی نیز حضور داشتند که یکی از آنها مرتباً میان ایران و خارج در رفتوآمد است. تصویری که آنها ترسیم کردند، کشوری بود که هرگز نمیخواهید با آن وارد مسابقه «حبس نفس» (نفس در سینه حبس کردن) شوید؛ با این حال، اکنون دقیقاً در چنین وضعیتی قرار داریم.
مسئله فقط این نیست که این رژیم پس از سالها زندگی تحت تحریم، به تحمل درد و رنج خو گرفته و چنان بر اوضاع مسلط است که مردم ایران هیچگونه حق اظهارنظری در این میان ندارند؛ بلکه مسئله اینجاست که اسرائیل و آمریکا در ماه فوریه دست به دست هم دادند تا احتمالاً تنها فردی را در ایران ترور کنند که میتوانست پرچم سفید را بالا ببرد (تسلیم شود) و این تصمیم را به کرسی بنشاند.
او علی خامنهای، رهبر عالی کشور بود. مردم اغلب فراموش میکنند که خامنهای نزدیک به ۳۷ سال رهبر عالی ایران بود. او از اقتدار سیاسی و مذهبی برخوردار بود؛ اقتداری که با کنار زدن رقبای بسیار برای رسیدن به قله قدرت و حفظ آن جایگاه، تحکیم شده بود. او میدانست چگونه میان سپاه پاسداران، ارتش، مقامات غیرنظامی و نهاد روحانیت تعادل برقرار کند. اکنون پسرش و نوعی رهبری جمعی جایگزین او شدهاند؛ ترکیبی که در واقع «تیمی از رقبا»ست، آن هم به بدترین معنای ممکن. اعضای این گروه به یکدیگر بدگماناند و هر کدام آمادهاند تا به هر یک از اعضای دیگر که بیش از حد مشتاق توافق با آمریکاییها یا دست کشیدن از مطالبات حداکثری به نظر برسد، برچسب «خائن» بزنند.
ترامپ و بنیامین نتانیاهو هرگز به این مسئله فکر نکرده بودند. آنها صرفاً تصور میکردند که با حذف رهبری پیشین، کل نظام ایران فرو میپاشد و دموکراسیای از میان خاکسترهای آن سر بر میآورد. اما در واقعیت، رهبری نظام باقی ماند؛ خشمگینتر، افراطیتر و کمتر یکپارچه، اما همچنان کاملاً مسلط بر امور.
یکی از دانشگاهیان ایرانی در این کنفرانس، وضعیت داخلی ایران را «اسفبار اما قابلتحمل» توصیف کرد. هرگز نباید توانایی مردم در سازگاری را دستکم گرفت. این دانشگاهی افزود که اکنون زنان بسیاری را میبینید که بدون حجاب سوار بر موتورسیکلت در شهر تردد میکنند؛ چرا که حکومت عملاً از اجبار زنان به داشتن حجاب دست کشیده است، زیرا دریافته که نمیتواند همزمان با تحمیل سختیهای اقتصادیِ فراوان، محدودیتهای مذهبی سنگینی را نیز اعمال کند.
یک دیپلمات عراقی که گاهبهگاه به تهران سفر میکند، احساسات پیچیده بسیاری از ایرانیان را نسبت به این حکومت، و همچنین نسبت به ترامپ و نتانیاهو، برایم اینگونه شرح داد: «ایرانیان بسیار ملیگرا هستند.» بسیاری از آنها — بیش از آنچه تصور میکنید — زمانی که حکومت مورد حمله قرار گیرد، از آن حمایت خواهند کرد؛ و بسیاری دیگر — باز هم بیش از آنچه تصور میکنید — هنگامی که جنگ به پایان برسد، علیه حکومت خواهند شورید.
پرسشی که بسیاری از افراد از من میپرسیدند
اکنون که دموکراتها کنترل مجلس نمایندگان و سنا را در دست دارند، رویکرد آنها در قبال جنگ چه خواهد بود؟
به گمان من، تلاش دموکراتها برای قطع بودجه جنگ اشتباه خواهد بود؛ درست همانطور که معتقدم صحبت درباره قطع بودجه پلیس نیز اشتباه بود. اگر بودجه نهادی را قطع کنید، مسئولیت پیامدهای آن نیز بر عهده شما خواهد بود. به این معنا که ترامپ تا ابد خواهد گفت که ایرانیها را کاملاً در تنگنا قرار داده بود، اما دموکراتها زیر پایش را خالی کردند. دموکراتها نباید کاری انجام دهند که اهرم فشار ایالات متحده بر ایرانیها را تضعیف کند. این یک رژیم بیمار و بازیگری واقعاً بیثباتکننده و بدخواه در منطقه و سراسر جهان است؛ رژیمی که اکنون فناوری پیشرفته پهپادی را در اختیار روسها قرار میدهد تا مسکو از آن برای نابودی زیرساختهای انرژی اوکراین پیش از فرارسیدن زمستان استفاده کند.
دموکراتها باید از نقطه قوت خود در کنگره بهره بگیرند و بر تحقیق و بررسی تمام ابعاد این جنگ پافشاری کنند تا مردم آمریکا دریابند که این جنگ تا چه حد فاقد برنامهریزی درست بوده، چه آسیب سنگینی به حضور نظامی ایالات متحده در منطقه وارد کرده است (موضوعی که پیت هگست، وزیر دفاع، سعی در پنهان کردن آن داشته) و چرا افراد بیکفایتی که هدایت آن را بر عهده داشتند، باید برکنار شوند. این تلاشها به تقویت موضع آمریکا در بلندمدت و افزایش فشار بر ایران کمک خواهد کرد.
دموکراتها به یاد داشته باشید: حتی در میان آن دسته از آمریکاییهایی که با تصمیم دولت بایدن برای خروج از افغانستان موافق بودند، نحوه اجرای پرهرجومرج این خروج — که منجر به قدرت گرفتن طالبان شد — تا پایان دوره ریاستجمهوری بایدن همچون سایهای شوم بر سر او باقی ماند.
جنگ تجاری ناکام ترامپ با چین و جنگ گرمِ رو به شکست او با ایران، چه وجه اشتراکی دارند؟
پاسخ: رئیسجمهوری که کشور را همانطور اداره میکند که شرکتهایش را اداره میکرد؛ بدون خطمشیهای روشن برای تعیین اختیارات، با تصمیمگیریهای پراکنده و تکانشی، و تقریباً بدون هیچگونه برنامهریزی سناریومحور.
اجازه دهید توضیح دهم. هر کسی که در مورد خلیج فارس برنامهریزی استراتژیک انجام داده بود، میدانست که ایران در صورت تهدید شدن، ممکن است تصمیم بگیرد تنگه هرمز — که حدود یکچهارم نفت و یکپنجم گاز جهان از آن عبور میکند — را با استفاده از مینهای دریایی یا موشک مسدود کند. با این حال، ایران هرگز دست به چنین کاری نزده بود، زیرا بیم آن داشت که واکنش نظامی گستردهای را از سوی ایالات متحده و جامعه جهانی برانگیزد. به همین دلیل است که تهران حتی پس از «عملیات چکش نیمهشب» (Operation Midnight Hammer) در ۲۲ ژوئن ۲۰۲۵ — که در آن موشکهای کروز و بمبافکنهای رادارگریز B-2 آمریکا به سه تأسیسات هستهای ایران در فردو، نطنز و اصفهان حمله کردند — نیز چنین اقدامی انجام نداد.
اما پس از شکست مذاکرات برای مهار برنامه هستهای ایران و انجام دومین حمله توسط ترامپ در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ — با نام عملیات «خشم حماسی» (Epic Fury) — که با مشارکت نیروهای اسرائیلی صورت گرفت و طی آن تأسیسات هستهای و زیرساختهای موشکهای بالستیک ایران هدف قرار گرفتند و بخش عمدهای از رهبران ارشد این کشور از میان رفتند، ایران تصمیم گرفت دست به قماری بزرگ بزند و کنترل تنگه هرمز را به دست گیرد.
اکنون که ایران با موفقیت از آن «برگ» استفاده کرده است، این ابزار به سلاحی دائمی در زرادخانهاش تبدیل خواهد شد. فارغ از هر پیشامدی — حتی اگر توافق صلحی حاصل شود — همه کشورهای منطقه میدانند که ایران آگاه است که آمریکا نیز میداند ایران میتواند هر زمان که بخواهد، دوباره از این سلاح استفاده کند.
افسوس؛ بهتازگی در پکن بودم؛ ماجرا همان است، اما با یک منبع طبیعی متفاوت. ترامپ دور دوم ریاستجمهوری خود را در ۴ فوریه ۲۰۲۵ با اعمال تعرفهای ۱۰ درصدی بر تمام کالاهای وارداتی از چین آغاز کرد و سپس در مارس ۲۰۲۵، این رقم را دو برابر کرد. چینیها واکنش چندانی نشان ندادند. اما در ۲ آوریل ۲۰۲۵ — روزی که ترامپ آن را «روز آزادسازی» نامید — او علاوه بر تعرفههای موجود، یک عوارض ۳۴ درصدی دیگر نیز بر کالاهای چینی وضع کرد.
این بار، چینیها در پاسخ به ترامپ، عملاً همان دیالوگ معروف رابرت دنیرو در فیلم «راننده تاکسی» را به کار بردند: «داری با من حرف میزنی؟»
چینیها تعرفه ۳۴ درصدی ترامپ را متقابلاً اعمال کردند و علاوه بر آن، محدودیتهایی را بر صادرات هفت عنصر از عناصر «خاکی کمیاب» (با وزن متوسط و سنگین) و آهنرباهای ساختهشده از آنها وضع نمودند. چین بیش از ۹۰ درصد آهنرباهای خاکی کمیاب جهان را تولید میکند؛ همچنین بین ۹۸ تا ۱۰۰ درصد از هر یک از آن هفت عنصر خاکی کمیاب — که اکنون تحت کنترلهای صادراتی قرار گرفتهاند — توسط چین تأمین میشود. خودروسازان آمریکایی برای ساخت حتی یک خودروی بنزینی به این عناصر نیاز دارند؛ ضمن اینکه تولیدکنندگان نیمههادیها، هواپیماهای تجاری، تجهیزات فیبر نوری، پهپادها، لیزرها، رباتها و بسیاری دیگر از فناوریهای پیشرفته نیز همگی به این هفت عنصر وابستهاند — عناصری که چین اکنون عرضه آنها را محدود کرده است.
کیت بردشر، رئیس دفتر پکن روزنامه «نیویورک تایمز»، در کتابی که بهزودی درباره عناصر خاکی کمیاب منتشر خواهد کرد، مینویسد: «با سرعتی که حتی مقامات چینی را نیز غافلگیر کرد»، این محدودیتهای صادراتی «باعث بروز کمبودی جهانی شد که پیامدهای آن در سراسر اقتصاد آمریکا و همچنین اقتصاد سایر دموکراسیهای صنعتی در اروپا و آسیا احساس شد.»
دولت ترامپ سرانجام به آتشبسی با پکن دست یافت که موجب شد چین جریان صادرات عناصر خاکی کمیاب را از سر بگیرد؛ اما این توافق با پیامی بسیار صریح از سوی چین همراه بود: «ما هر زمان که بخواهیم، میتوانیم دوباره این کار را تکرار کنیم.»
در مورد ایران و تنگه هرمز نیز دقیقاً همین وضعیت برقرار است. در مورد ایران و چین، ترامپ — با عدم آیندهنگری و نیندیشیدن به گامهای بعدی — به تهران و پکن اجازه داد تا یکی از بدیهیترین و در عین حال پرهزینهترین درسهای ژئوپلیتیک را به او بیاموزند: «دشمن هم حق رأی (یا حق اثرگذاری) دارد.»
اگر خاورمیانهی دچار تفرقه، باز هم بیشتر از هم بپاشد چه خواهد شد؟
به یاد نمیآورم زمانی را که خاورمیانه تا این حد در تمامی گوشهوکنارهایش در حال فروپاشی و تکهتکه شدن باشد. این منطقه اکنون به چنان قطعات کوچک و متعددی تقسیم شده که هر یک از آنها به واسطه فناوری، قدرتمندتر از هر زمان دیگری شدهاند؛ بهگونهای که هیچ قدرتی توان آن را ندارد که این اجزا را در قالب یک چارچوب منسجمِ پس از جنگ گرد هم آورد — چارچوبی که به ایالات متحده اجازه دهد از منطقه خارج شود و نظمی منطقهای و باثبات را از خود بر جای بگذارد.
کافی است نگاهی به اطراف بیندازید: «شورای همکاری خلیج فارس» — که ساختار اصلی ائتلاف در این منطقه محسوب میشود و شامل عربستان سعودی، امارات، بحرین، قطر، کویت و عمان است — عملاً دچار فروپاشی شده است. در عوض، دو ائتلاف جدید در حال شکلگیری است: یکی متشکل از اسرائیل، امارات، یونان، قبرس و هند؛ و دیگری «ائتلاف دفاعی مکه» که شامل عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان میشود. در این میان، قطر و عمان نیز هر یک به دنبال توافقهای اختصاصی خود با تهران هستند.
در ۲۶ اکتبر، شاهزاده خالد بن سلمان (وزیر دفاع عربستان)، سید عاصم منیر (فرمانده ارتش پاکستان) و ابراهیم کالین (مقام ارشد اطلاعاتی ترکیه) به تهران سفر کردند تا با مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، و محسن رضایی، از مقامات شورای عالی امنیت ملی، گفتگو کنند. به گفته وزارت امور خارجه عربستان، هدف از این دیدارها «کاهش تنشها میان طرفهای بحران کنونی» و «تشویق به گفتگو و راهکارهای دیپلماتیک» بوده است.
برای مقامات اماراتی بسیار شوکهکننده بود که دیدند سعودیها به این سرعت در برابر تهران سر خم کردند. البته این اقدام نتیجهای هم در بر نداشت؛ چرا که حوثیهای تحت حمایت ایران، حملات خود علیه عربستان سعودی را تشدید کردند و در اواسط نوامبر، با استفاده از پهپادها، به فرودگاه بینالمللی ملک خالد در ریاض و خط لوله نفت «شرق-غرب» عربستان حمله کردند.
در همین حال، فضای سیاسی اسرائیل نیز کمتر زمانی تا این حد دچار شکاف و چنددستگی بوده است؛ بهطوری که مشخص نیست آیا ائتلاف مخالفان — به رهبری گادی آیزنکوت — و یا ائتلاف حاکم به رهبری نتانیاهو، هیچکدام قادر به تشکیل دولت خواهند بود یا خیر.
لبنان از نخستوزیر و رئیسجمهوری ممتاز برخوردار است، اما شکاف میان شیعیان و سایر مسلمانان و مسیحیان لبنان — که ایران از آن بهرهبرداری کرده و در پی گسترش آن است — مانع از آن میشود که دولت بیروت بتواند شبهنظامیان حزبالله را خلع سلاح کند؛ گروهی که پیوسته لبنان را به جنگی با اسرائیل میکشاند که هیچیک از مردم لبنان به آن رأی ندادهاند. عراق نیز میان یک دولت منتخب و شبهنظامیان غیرمنتخبِ وابسته به ایران — که طبق قواعد خودشان عمل میکنند — دچار دودستگی شده است.
فلسطینیها دچار تفرقه هستند؛ نه تنها میان حماس و تشکیلات خودگردان فلسطین، بلکه میان این تشکیلاتِ فاسد و نسل جوان و نوظهوری از فلسطینیان که خواهان پاکسازی آن و برگزاری انتخاباتی برای روی کار آمدن رهبریِ سالم و مشروع هستند.
هرچه کشورهای حوزه خلیج فارس بیشتر دریابند که دیگر نمیتوانند امنیت خود را به واشنگتن واگذار کنند، امنیتشان بیش از پیش به تواناییشان برای همکاری با یکدیگر وابسته خواهد شد. متأسفانه، آنها همچنان درگیر رقابتهای قدیمی قبیلهای، مناقشات مذهبی و سیاسی، و ائتلافهای رقیب هستند. این منطقه واقعاً به «همسایگی» (همکاری میان همسایگان) نیاز دارد؛ چرا که طوفانی از سمت غرب در راه است.
پرسشی که پیش از این هرگز نشنیده بودم در اینجا مطرح شود
هوش مصنوعی چه تأثیری بر این منطقه و این مناقشه خواهد گذاشت؟ این همان طوفانی است که در راه است؛ طوفانی که اکنون به بازیگران کوچک امکان میدهد تا در ابعادی بسیار بزرگ عمل کنند.
کارشناسان سازمان ملل تخمین زدهاند که تا سال ۲۰۲۴، تعداد جنگجویان فعال حوثی در یمن — یعنی هسته اصلی اعضای این جنبش — حدود ۳۵۰ هزار نفر بوده است. آنها با بهرهگیری از تسلیحات دقیق و ارزانقیمت، توانستهاند عربستان سعودی را — که جمعیتی حدود ۳۵ میلیون نفر دارد — به وحشت بیندازند و با تسلط بر تنگه بابالمندب، کنترل ورود و خروج به دریای سرخ را در دست بگیرند.
کبیر تانجا و سیدارت یاداو، تحلیلگران مسائل امنیتی، در یادداشتی با عنوان «کلیکها و کلاشینکفها: حوثیها، هوش مصنوعی و بحثی جدید در حوزه امنیت»، به مطالعهای از شرکت «آنتروپیک» (Anthropic) اشاره کردند که نشان میدهد حوثیها «از مدل هوش مصنوعی “کلود” (Claude) برای پیشبرد سه برنامه توسعه تسلیحاتی استفاده کردهاند: یک راکت هدایتشونده، یک موشک بالستیک با برد بیش از ۲۰۰۰ کیلومتر، و یک موشک چندمنظوره که شامل گونهای مجهز به «وسیله پروازی هایپرسونیک» (مافوق صوت) بوده است.»
حال تصور کنید تا پایان سال ۲۰۲۷ چه پیش خواهد آمد؛ زمانی که مدلهای پیشرفته هوش مصنوعی احتمالاً به مرحله «خودبهسازی بازگشتی» (recursive self-improvement) میرسند — یعنی عملاً از انسانها پیشی گرفته و خودشان، خود را ارتقا میدهند — و رباتهای انساننما نیز بیش از پیش شبیه به انسان میشوند.
با گسترش این فناوری، اگر سعودیها امروز با حوثیها مشکل دارند، باید دید یک سال دیگر چه وضعیتی خواهند داشت. یکی از جالبترین افرادی که در اینجا با او مصاحبه کردم، میخایلو فدوروف، وزیر دفاع سابق اوکراین بود که در این کنفرانس نیز سخنرانی کرد. او توضیح داد که رمز جهش بزرگ اوکراین در نوآوریهای حوزه پهپاد، تدوین قوانینی بوده که راهاندازی شرکتهای پهپادی را بسیار آسان و سودآور کرده است.
او به من گفت: «در سال ۲۰۲۲، تنها هفت شرکت خصوصی پهپادی در اوکراین وجود داشت؛ اما در سال ۲۰۲۶، این تعداد به ۷۰۰ شرکت رسیده است.» این امر موجب شتابی سرسامآور در نوآوری شده است. او ویدیویی به من نشان داد که در آن یک پهپاد با سرعتی بالا از منطقهای پر از گودال و خندق عبور میکرد؛ صحنهای که واقعاً دلهرهآور بود.
به گفته او، میدان نبرد آینده شامل «انبوهی از پهپادهای خودمختار، رباتهای مستقل و عوامل هوش مصنوعی خواهد بود که هر نیروی پیادهنظامی را که حرکت کند، هدف قرار میدهند.» بنابراین، ناگزیر باید نیروهای پیادهنظام انسانی را با رباتها جایگزین کرد، چرا که در برابر هجوم انبوه پهپادها، هیچ سرباز انسانی جان سالم به در نخواهد برد. طبق گزارشها، دسامبر گذشته، اوکراین با استفاده از همین ابزارها، تنها در طول یک ماه، حدود ۳۵ هزار سرباز روسی را کشته یا بهشدت مجروح کرد.
راستی، آیا نکته امیدوارکنندهای هم شنیدید؟
بله، شنیدم. این نکته را «صالح المشنوق»، مدرس سیاست تطبیقی در دانشگاه «سنت ژوزف» لبنان مطرح کرد. او از مدافعان صریح صلح میان لبنان و اسرائیل و رهایی لبنان از چنگال مرگبار حزبالله است؛ گروهی که مدتهاست هر لبنانی را که جرأت کند خواهان صلح رسمی میان لبنان و اسرائیل باشد، تهدید میکند.
المشنوق به من گفت: «سالهای متمادی، قدرتهای منطقهای مختلف لبنان را به گروگان گرفتند و روند صلح ما با اسرائیل را تابع منافع و هوسهای خود کردند.» او افزود که نظرسنجیهای اخیر نشان میدهد حدود نیمی از مردم لبنان — که شامل اکثریت مسلمانان سنی و نه فقط مسیحیان میشود — از توافق صلح با اسرائیل حمایت میکنند؛ رقمی که تقریباً دو برابرِ آمار یک سال پیش است.
او گفت: «ما میخواهیم بخشی از خاورمیانهای باشیم که به هم پیوسته، مرفه و از نظر سیاسی و مذهبی مداراگر است؛ اما اگر همچنان درگیر جنگ با اسرائیل باشیم — صرفاً به این دلیل که این جنگ به نفع ایران و شبهنظامیان وابسته به آن، یعنی حزبالله، تمام میشود — چنین چیزی هرگز محقق نخواهد شد.»
مشاهده و تحلیل المشنوق مرا شگفتزده نمیکند. من نوعی واقعگرایی مشابه را در میان جوانان فلسطینی مشاهده میکنم؛ کسانی که خواستار برگزاری انتخابات و دگرگونی در «تشکیلات خودگردان فلسطین» هستند و صرفاً میخواهند کار را پیش ببرند: تشکیل یک دولت فلسطینی در کنار اسرائیل.
اگر بتوان به نحوی به سلطهی مرگبارِ ایرانی پایان داد که همواره آماده است تا به خاطر ایدئولوژی بیمارگونهی «اسلامفاشیستی» خود، تا آخرین نفر از فلسطینیها و لبنانیها بجنگد، و اگر بتوان از شرِ نفوذِ فلجکنندهی بنیادگرایان یهودی و حماس نیز رهایی یافت، آنگاه اراده برای ایجاد تغییری بنیادین در سراسر این منطقه شکل خواهد گرفت.
این جنگ با ایران، که بدون داشتن متحد، مشروعیت جهانی، طرح جایگزین (Plan B) و درکی از پویاییهای داخلی ایران آغاز شد، هرگز نباید به این شکل شروع میشد. با این حال، نحوهی پایان یافتن آن از اهمیتی حیاتی برخوردار است؛ چرا که بر سیاستِ تکتک کشورهای منطقه تأثیر خواهد گذاشت و پیامدهای آن در سطح جهانی نیز احساس خواهد شد.
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
ضرورت حمایت ایران از طرح «دو دولتی» فلسطین و اسرائیل
استراتژی جمهوری اسلامی مبتنی بر «محور مقاومت» و شعار «محو اسرائیل» شکستی سنگین خورده. عمق استراتژیک کشور را بشدت ضعیف کرده و هزینههای گزاف اقتصادی و انزوای بینالمللی به بار آورده. این رویکرد تهاجمی و ایدئولوژیک، ایران را در لبه پرتگاه جنگهای ویرانگر قرار داده است.
ادامه مسیر فعلی تنها به تداوم بحرانها، فروپاشی اقتصادی و نابودی زیرساختهای ملی منجر میشود.
از این رو، تغییر زیربنایی در سیاست خارجی، رها کردن آرمانهای پرهزینه و احیای عقلانیت سیاسی برای نجات کشور یک ضرورت حیاتی است.
این چرخش استراتژیک به معنای آن است که باید منافع ملی را جایگزین سیاست آرمانی مخرب کرد و کشور را از بحران ژئوپلیتیکی جاری نجات داد.
شرایط موجود را میتوان با دوران جنگ با عراق مقایسه کرد. آن زمان ایتالله خمینی برای حفظ کشور آتش بس را پذیرفت. امروز نیز حاکمیت باید شجاعت بهخرج دهد، ناکارآمدی این استراتژی را بپذیرد و به مبارزه مسلحانه با اسرائیل پایان دهد.
امروز، بازنگری در سیاست جاری باید بر پایه ارزیابی واقعبینانه از تحولات منطقه و پیامد سیاست گذشته جمهوری اسلامی، بخصوص در قبال کشور اسرائیل و مسئله فلسطین، باشد.
پس از جنگ ۱۲ روزه، جبهه اصلاحات اعلام کرد که ایران باید همگرایی منطقهای و تعامل با همسایگان، و از جمله حمایت از تشکیل کشور مستقل فلسطین، را دنبال کند.
امروز بیش از پیش ضروری است که جمهوری اسلامی سیاست محو اسرائیل را – که برای چند دهه دنبال کرده - کنار بگذارد. و طرح «دو دولتی» (یعنی تشکیل دو کشور مستقل فلسطین و اسرائیل در کنار یکدیگر) را به رسمیت بشناسد.
طرح «دو دولتی» چارچوبی برای حل گره تاریخی فلسطین و اسرائیل است که بر اساس آن دو کشور مستقل اسرائیل و فلسطین در کنار یکدیگر تشکیل میشوند و در صلح و امنیت همزیستی میکنند.
در این طرح پیشنهاد شده که مرزهای جغرافیایی کشور مستقل فلسطین در سرزمینهای کرانه باختری و نوار غزه بر پایه خطوط مرزی پیش از جنگ ۱۹۶۷ (با امکان تغییرات مورد قبول طرفین) خواهد بود.
بر همین اساس بیت المقدس به عنوان پایتخت مشترک تعیین میشود به شکلی که بخش شرقی آن پایتخت فلسطین و بخش غربی پایتخت اسرائیل خواهد بود. حل مشکل آوارگان فلسطینی، توقف شهرک سازی و تضمین امنیت متقابل توسط مذاکرات فیمابین تعیین خواهد شد.
مقامات جمهوری اسلامی باید توجه داشته باشند که حمایت از طرح «دو دولتی» به معنای کنار گذاشتن راه حل برای مردم فلسطین نیست. بلکه این راه حل سیاسی – به جای یک راه حل نظامی – روشی واقعبینانهتر برای تحقق حقوق مردم فلسطین (و در عین حال حفظ منافع ایران) است.
راهحل دو دولتی، با وجود موانع اجرایی، واقعبینانهترین گزینه برای تحقق حق تعیین سرنوشت فلسطینیان، تأمین امنیت اسرائیل و پایان دادن به منازعهای فرسایشی است.
امروز، ضرورت پیشبرد این بحث، پیش از هر چیز، احساس میشود تا بتوان در جهت ایجاد فضایی برای بررسی سیاستهای غلط خارجی ایران و تجدیدنظر در آنها تلاش کرد.
نیروهای سیاسی باید به سمت گفتگو درباره پیامد واقعی سیاستها تهاجمی ایران، و ضرورت امکان کاهش تنش و تجدیدنظر در رابطه با اسرائیل فعالیت کنند.
امروز کشورهای اتحادیه اروپا و بسیاری از کشورهای منطقه به طور کلی از اصل «راهکار دو دولتی» حمایت میکنند. اینکه ایران در کنار دیگر کشورهای جهان قرار بگیرد به نفع مردم ایران و مردم فلسطین خواهد بود.
☑️ جناب برزین گرامی متاسفانه آنچه تامین کننده منافع ملی ایران است تامین کننده منافع باندهای مافیایی حاکم بر ایران نیست و تا زمانی که این دوگانگی وجود داشته باشد در بر همین پاشنه خواهد چرخید.
نیما ازآمریکا.
☑️ آقای برزین عزیز. اشاره شما به مسئله فلسطین و سیاست خارجی ج.ا. بسیار ضرور و بهموقع است. چه کسی است که آن را انکار کند؟! اما مشکلات بسیار عمیق و دامنهدار هستند. بیش از ۶ بار مقاله شما را خواندم تا ببینم از کجا میشود شروع کرد. به هر حال، با شما موافقم که “راهحل دو دولتی، با وجود موانع اجرایی، واقعبینانهترین گزینه برای تحقق حق تعیین سرنوشت فلسطینیان، تأمین امنیت اسرائیل و پایان دادن به منازعهای فرسایشی است”.
به عنوان اولین و مهمترین شرط، ج.ا. باید از دخالت و تامین مالی و تسلیحاتی گروههای فلسطینی دست بردارد. و اما آنچه شما تحت عنوان “وجود موانع اجرایی” ذکر کردهاید، موانعی است تاریخی، مذهبی، اخلاقی، فرهنگی، سنتی، اقتصادی، معیشتی، جغرافیایی، سیاسی، بینالمللی، و..... که برای عبور از آن موانع، به معنی واقعی کلمه باید با سهراب سپهری همصدا شد:
چشمها را باید شست، جور دیگر باید دید!
با احترام. رضا قنبری. آلمان
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
جولیان ای. بارنز، داستین ولز و فرناز فصیحی / نیویورک تایمز / ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶
به گفته مقامات آمریکایی، اروپایی و ایرانی، رهبران ایران از زمان انتخابات میاندورهای، موضع مذاکراتی خود در برابر ایالات متحده را سختتر کردهاند؛ چرا که آنها شکستهای گسترده جمهوریخواهان را به منزله انتقادی شدید از نحوه مدیریت جنگ توسط رئیسجمهور ترامپ میدانند.
این عزم راسخ در تهران در تضاد با فضای حاکم بر واشنگتن است؛ جایی که نتایج انتخابات نگرانیهای تازهای را درباره اقدامات بعدی آقای ترامپ برانگیخته است.
جیدی ونس، معاون رئیسجمهور، و دیگر چهرههای برجسته جمهوریخواه میگویند که جنگ در شکست سنگین حزب آنها نقش داشته است. پس از این اظهارنظر، آقای ترامپ، ونس را از تیم مذاکرهکننده کنار گذاشت و از او خواست که بر مسائل داخلی تمرکز کند.
اکنون این پرسش مطرح است که آیا آقای ترامپ بار دیگر برای دستیابی به یک توافق دیپلماتیک تلاش خواهد کرد، حملات را از سر میگیرد، یا صرفاً کنار میکشد و نیروهای نظامی عظیم ایالات متحده را که در منطقه مستقر شدهاند، فرا میخواند؟ با این حال، ممکن است شرایطی پیش بیاید که آقای ترامپ ناچار به واکنش شود؛ چه از طریق اقدام یکجانبه اسرائیل، و چه در صورتی که ایران پیشدستی کرده و به منافع ایالات متحده یا یکی از کشورهای متحد آن حمله کند.
مقامات آمریکایی و اروپایی در این باره اختلاف نظر دارند که ایران تا چه حد در مذاکره برای پایان دادن به جنگی که ایالات متحده و اسرائیل بیش از هشت ماه پیش آغاز کردند، جدی است. نهادهای اطلاعاتی آمریکا و اروپا اعلام کردهاند که دولت ایران، با وجود اینکه جسارت بیشتری پیدا کرده، همچنان برای توافق آمادگی دارد؛ مشروط بر اینکه ایالات متحده اجازه دهد تهران به میلیاردها دلار از داراییهای مسدودشدهاش دسترسی پیدا کند.
برخی دیگر از مقامات خاطرنشان میکنند که ایران برنامههایی برای تشدید جنگ تدوین کرده است تا آمریکا را به بازگشت به میز مذاکره وادار کند. این اقدامات میتواند شامل حملات بیشتر یا افزایش حملات به نفتکشهایی باشد که برای عبور از تنگه هرمز به دولت ایران عوارض نمیپردازند؛ اقدامی که میتواند منجر به افزایش قیمت سوخت و سایر کالاها شود.
جیم هایمز، نماینده دموکرات از ایالت کنتیکت که سال آینده ریاست کمیته اطلاعات مجلس نمایندگان را بر عهده خواهد گرفت، هفته گذشته در مصاحبهای گفت که مقامات ایرانی درک دقیقی از فضای سیاسی ایالات متحده دارند.
پیام انتخابات آمریکا از دید مقامات رژیم ایران
آقای هایمز گفت: «پیام این انتخابات از دید مقامات رژیم پنهان نخواهد ماند. آنها احساس میکنند که در مقایسه با مدتهای طولانی گذشته، اکنون از نظر راهبردی در برابر دولت ترامپ در موضع قدرت بیشتری قرار دارند.»
مقامات ایرانی اظهار داشتند که راهبرد ایران برای تحمیل فشار اقتصادی بر رأیدهندگان آمریکایی — از طریق بستن تنگه هرمز — نتیجهبخش بوده است.
این مقامات که به دلیل نداشتن مجوز برای اظهارنظر علنی، خواستند نامشان فاش نشود، گفتند که این انتخابات را پیروزی ایران بر واشنگتن میدانند. به گفته آنان، ایران اکنون تمایل دارد رویکردی سرسختانهتر در پیش بگیرد و در مذاکرات امتیازات کمتری واگذار کند.
مذاکرات غیرمستقیم همچنان ادامه دارد، چرا که دولتهای منطقه در تلاشاند تا از بازگشت به یک جنگ تمامعیار جلوگیری کنند. عباس عراقچی، مذاکرهکننده ارشد ایران، روز یکشنبه در پاکستان حضور داشت و روز دوشنبه به عمان سفر کرد؛ دو کشوری که نقش میانجی را ایفا کردهاند.
آقای هایمز خاطرنشان کرد که فشار نظامی و تحریمهای مالی ایالات متحده، حجم کالاهای وارداتی به ایران را بهشدت کاهش داده و موجب بروز «فشارهای اقتصادی بسیار شدید» شده است.
آقای هایمز گفت که رژیم ایران همچون حیوانی است که در گوشهای گیر افتاده است. «این حیوانِ گرفتار در گوشه، ممکن است به دنبال مذاکره باشد؛ اما به گمان من، احتمال دارد که دست به واکنشهای بسیار تند و مهارناپذیری بزند—شاید هم با هدف پیشبرد مذاکرات.»
برخی از مقامات آمریکایی بر این باورند که دور دیگری از حملات نظامی میتواند اقتصاد ایران را به فروپاشی نزدیکتر کند، بهویژه اگر زیرساختهای انرژی هدف قرار گیرند. با این حال، برخی دیگر از مقامات خاطرنشان کردند که پیشبینیهای پیشین درباره فروپاشی اقتصاد ایران نادرست از آب درآمدند.
در تمام طول جنگ، آقای ترامپ اظهار داشته است که انگیزه اصلی او از آغاز این درگیری، جلوگیری از دستیابی ایران به بمب هستهای بوده است.
در ماه ژوئیه، روزنامه نیویورک تایمز گزارش داد که به اعتقاد نهادهای اطلاعاتی آمریکا، رهبر عالی جدید ایران، آیتالله مجتبی خامنهای، بسیار بیشتر از پدر و سلف خود به دنبال دستیابی به سلاح هستهای است. پدرِ رهبر جدید، آیتالله علی خامنهای، در آغاز جنگ طی حملهای از سوی اسرائیل — که با کمک اطلاعاتی ایالات متحده انجام شد — کشته شد.
اگرچه ایران با حمله به کشتیها و ایجاد اختلال در جریان نفت، اهرم فشار قدرتمندی بر تنگه هرمز دارد، اما آقای هایمز معتقد است که این نفوذ بهتدریج رنگ خواهد باخت. به گفته او، با احداث خطوط لوله بیشتر توسط عربستان سعودی برای دور زدن تنگه هرمز، توانایی ایران در تأثیرگذاری بر بازارهای جهانی نفت کاهش خواهد یافت؛ و این میتواند یکی از دلایلی باشد که ایران ممکن است به سمت ساخت سلاح هستهای سوق پیدا کند.
در داخل ایران، درخواستهایی از سوی روحانیون و برخی نمایندگان مجلس شنیده میشود که از تهران میخواهند برای جلوگیری از حملات احتمالی در آینده، به سمت ساخت سلاح هستهای برود. سردار محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، در سخنانی که این ماه از تلویزیون دولتی پخش شد، گفت که ایران هیچ برنامهای برای تغییر دکترین هستهای خود یا نظامی کردن برنامه هستهایاش — که به گفته تهران صرفاً اهداف غیرنظامی دارد — ندارد.
مجتبی خامنهای نمرده است
از همان هفتههای نخست جنگ، مقامات غربی گفتهاند که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی کنترل امور را بهطور محکمتری در دست گرفته است. همچنین گمانهزنیهایی درباره میزان تسلط رهبر عالی جدید بر اوضاع — و حتی احتمال مجروحیت شدید یا کشته شدن او — مطرح شده است. مقامات اطلاعاتی غربی معتقدند که دیدگاههای آقای خامنهای همسویی نزدیکی با جناحهای تندرو دارد، اما اکنون ارزیابی میکنند که او صرفاً یک چهره نمادین (تشریفاتی) نیست.
آقای هایمز گفت نمیداند آقای خامنهای چگونه دستوراتش را ابلاغ میکند، اما اطمینان دارد که او کشته نشده است.
او گفت: «رهبر عالی زنده است و کاملاً فعال و در حال انجام وظیفه است.»
اگر ایران حملات خود را از سر بگیرد، ممکن است آقای ترامپ را در موقعیتی قرار دهد که ناچار به واکنش شود. ایالات متحده و اسرائیل به اطلاعاتی دست یافتهاند که نشان میدهد مقامات ایرانی درباره احتمال استفاده از سلاحهای شیمیایی یا انجام سایر حملات غیرمتعارف گفتگو کردهاند. با این حال، برخی از مقامات آمریکایی نسبت به صحت این اطلاعات ابراز تردید کردهاند.
یکی از گرههای اصلی در مذاکرات، بازگشایی تنگه هرمز است. مقامات فعلی و پیشین ایالات متحده میگویند ایران پیش از آنکه اجازه عبور کشتیها را بدهد، خواهان لغو تحریمها و دریافت مبالغی از کشورهای عربی است. ایالات متحده تأکید کرده است که ایران باید پیش از آزادسازی هرگونه دارایی مالی یا لغو تحریمها، به حملات خود علیه کشتیها پایان دهد.
مسئله «ترتیب مراحل» در هرگونه توافق دیپلماتیک، پیشتر باعث شکست دورهای قبلی مذاکرات شده بود؛ مقامات میگویند این موضوع ممکن است دوباره همان نتیجه را رقم بزند، چرا که مذاکرهکنندگان ایرانی با این باور که با یک «ترامپِ تضعیفشده» روبرو هستند، بر مواضع خود پافشاری میکنند.
نتایج انتخابات میاندورهای آمریکا به موضوعی داغ در برنامههای گفتگوی سیاسی تلویزیون دولتی ایران و همچنین در روزنامههای این کشور تبدیل شده است. در یکی از تیترها آمده بود: «آغاز سقوط»؛ و در تیتری دیگر نوشته شده بود: «هشداری تاریخی».
مقامات ایرانی میگویند اظهارات آقای ونس پس از رأیگیری — که در آن او جنگ را عامل شکست حزبش در انتخابات دانست — نشاندهنده وجود شکافهای عمیق در کاخ سفید است.
پیمان صالحی، تحلیلگر ساکن تهران که به دولت نزدیک است، در یک گفتگوی تلفنی گفت: «ایران تصور میکند که ترامپ از سوی پایگاه رأیدهندگان و حزب خود برای پایان دادن به جنگ با ایران تحت فشار است. بنابراین، آنها عقبنشینی نخواهند کرد؛ بلکه جسورتر شدهاند و در حال حاضر احساس اعتمادبهنفس بالایی دارند.»
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
پایگاه هوایی علی السالم در کویت که در اختیار ارتش آمریکاست
ایناس العشری و نایره عبدالله / رویترز / ۱۸ نوامبر ۲۰۲۶
ایران اعلام کرد که شب گذشته مواضع پهپادی و موشکی ایالات متحده در کویت را هدف قرار داده است. این اقدام پس از آن صورت گرفت که ایالات متحده به جزیره قشم در تنگه هرمز حمله کرد. این نخستین حمله تهران به این کشورِ حاشیه خلیج فارس — که از متحدان ایالات متحده است — از ماه سپتامبر به شمار میرود.
بحرین نیز با اشاره به تشدید کلی خصومتها در روزهای اخیر، اعلام کرد که روز چهارشنبه برای سومین بار در طول یک هفته، حملات هوایی ایران را رهگیری و دفع کرده است. بحرین، تهران را به اتخاذ یک «رویکرد خصمانه نظاممند» علیه این پادشاهیِ حاشیه خلیج فارس متهم کرد؛ کشوری که مقر فرماندهی ناوگان پنجم نیروی دریایی ایالات متحده در آن قرار دارد.
این حملاتِ اخیر، موانع موجود بر سر راه تلاشهای دیپلماتیک برای پایان دادن به مناقشهای را برجسته کرد که موجب بیثباتی در خاورمیانه، اختلال در کشتیرانی، افزایش قیمت جهانی انرژی و درگیر شدن کشورهای مختلف در سراسر منطقه شده است.
هشدار تازه ایران به «دشمن»
ارتش ایران اعلام کرد که تأسیسات پهپادی و موشکی ایالات متحده در پایگاه «علی السالم» کویت را هدف قرار داده است. کویت پیشتر اعلام کرده بود پدافند هواییاش در حال مقابله با حملات پهپادی خصمانه است.
این رویدادها در پی حملات هوایی ایالات متحده در عصر سهشنبه رخ داد. در این حملات جنگندههای آمریکایی یک سایت پرتاب موشک در جزیره قشم را هدف قرار دادند. یک مقام نظامی ایالات متحده به خبرگزاری رویترز گفت که این حمله در تلافیِ حملات ایران به پرسنل و داراییهای آمریکا انجام شده است. رسانههای ایرانی به نقل از یک مقام ایرانی گزارش دادند که حمله آمریکا هیچگونه خسارتی به زیرساختها وارد نکرده است.
کویت اعلام کرد که حق اتخاذ تمامی تدابیر لازم برای حفظ حاکمیت و محافظت از خاک و تأسیسات حیاتی خود در برابر هرگونه تجاوز یا تهدیدی را برای خود محفوظ میدارد.
در ویدئوهایی که روز چهارشنبه توسط رسانههای دولتی منتشر شد، امیر حاتمی، فرمانده کل ارتش ایران، هشدار تازهای خطاب به ایالات متحده — که در ماه فوریه به همراه اسرائیل جنگی را علیه ایران آغاز کرده بود — صادر کرد.
او گفت: «اگر دشمن اشتباه خود را تکرار کند... ما آمادگی و برنامههای لازم را داریم تا با آن و حامیانش به شیوهای قویتر، کوبندهتر و بدون هیچگونه محدودیت جغرافیایی مقابله کنیم.» قطر به عنوان میانجی، در پی کاهش اختلافات است
ایالات متحده و اسرائیل در ۲۸ فوریه به ایران حمله کردند و تهران نیز در پاسخ، حملاتی را علیه اسرائیل و کشورهای حاشیه خلیج فارس که میزبان پایگاههای نظامی آمریکا هستند، انجام داد.
این درگیریها سپس به لبنان کشیده شد و میان اسرائیل و گروه حزبالله (که تحت حمایت ایران است) نبرد درگرفت. همچنین در یمن، نیروهای حوثی که همسو با ایران هستند، حملاتی را علیه تأسیسات انرژی، فرودگاهها و دیگر اهداف در عربستان سعودی ترتیب دادند.
قیمت جهانی نفت و گاز به شدت افزایش یافته است؛ چرا که تهران اعلام کرده تنگه هرمز بسته شده و در نتیجه، کشتیرانی در این منطقه با اختلال جدی مواجه شده است. همزمان، ایالات متحده با اعمال محاصره دریایی علیه ایران، ضربه سنگینی به اقتصاد این کشور وارد کرده است.
ماجد الانصاری، سخنگوی دولت قطر، اعلام کرد که مقامات قطری و ایرانی روز سهشنبه با هدف «نزدیک کردن دیدگاهها و کاهش شکاف میان پیشنهادهای مطرحشده در میدان عمل»، با یکدیگر دیدار و گفتگو کردند.
ائتلاف به رهبری عربستان سعودی روز چهارشنبه اعلام کرد که یک موشک کروز شلیکشده از سوی حوثیها به سمت ریاض، پایتخت عربستان، را رهگیری کرده است.
هنوز واکنشی از سوی حوثیها در این باره منتشر نشده است.
افزایش حملات به کشتیها از ماه اکتبر تاکنون، تهدیدی برای تشدید فشار بر عرضه جهانی نفت به شمار میرود. روز سهشنبه، خدمه یک نفتکش حامل گاز مایع (LPG)، کشتی خود را در نزدیکی «خصب» در عمان ترک کردند.
شرکت «ادنوک الانداس» (ADNOC L&S) امارات متحده عربی روز چهارشنبه اعلام کرد که در پی حمله به یکی از شناورهای این شرکت در تنگه هرمز در روز سهشنبه، یکی از خدمه مفقود و ۱۱ نفر دیگر مجروح شدهاند.
روبیو: تهدید فوری علیه واشنگتن وجود ندارد
دونالد ترامپ روز سهشنبه در پاسخ به سوالی درباره گزارش شبکه سیانان (CNN) — که به ارزیابیهای اطلاعاتی آمریکا پیرامون طرح احتمالی ایران برای استفاده از یک «بمب کثیف» اشاره داشت — گفت که ایالات متحده احتمال برنامهریزی ایران برای حمله به واشنگتن را جدی میگیرد.
روز چهارشنبه، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه ایالات متحده، اظهار داشت که به نظر او هیچ تهدید فوریای متوجه پایتخت آمریکا نیست.
وزارت امور خارجه ایران این اتهامات را تکذیب و آنها را «بیاساس» خواند.
«بمب کثیف» از مواد منفجره متعارف برای پخش کردن مواد رادیواکتیو استفاده میکند. برخلاف سلاحهای هستهای، این ابزار باعث انفجار هستهای نمیشود، اما میتواند موجب گسترش آلودگی رادیواکتیو شده و اختلالات گسترده و هراس عمومی ایجاد کند.
روبیو در پاسخ به پرسش خبرنگاری در مانیل مبنی بر اینکه آیا نگران «حملهای قریبالوقوع» به واشنگتن است، گفت: «نه، نگران نیستم. فکر نمیکنم هیچگونه تهدید قریبالوقوعی وجود داشته باشد.»
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
کلن براونینگ و امیلی شوینگ / نیویورک تایمز / ۱۸ نوامبر ۲۰۲۶
در نهایت، شاید مری پلتولا اصلاً نیازی به حضور دو «دن سالیوان» در برگه رأی نداشت.
به گزارش خبرگزاری آسوشیتدپرس، شمارش آخرین دسته از آرا در اواخر روز سهشنبه، مری پلتولا — نماینده سابق دموکرات در کنگره — را از حد نصاب پیروزی در برابر سناتور «دن اس. سالیوان» از ایالت آلاسکا عبور داد. پیروزی پلتولا پنجاهوششمین کرسی سنا را برای حزب او در انتخابات میاندورهای — که در آن دموکراتها به پیروزیهای چشمگیری دست یافتند — تضمین کرد.
او با اختلاف بیش از ۱۲ هزار رأی پیروز شد؛ این در حالی است که «دنیل جی. سالیوان» — معلم بازنشستهای که فعالان حزب دموکرات او را وارد رقابت کرده بودند — حدود ۴۷۰۰ رأی کسب کرد. به نظر میرسد هدف از این اقدام، سردرگم کردن جمهوریخواهان و جذب آرای آنها به نفع فردی بود که نامش با نام سناتورِ مستقر (در حال خدمت) یکی بود.
در سراسر کشور، حضور آن «دن سالیوانِ» دیگر در برگه رأی، کانون توجه رسانهها به این رقابت انتخاباتی بود. اما در آلاسکا، مری پلتولا با استفاده از روشهای مرسومتر، زمینه را برای پیروزی قاطع بر سناتورِ مستقر فراهم کرد؛ او با تمرکز شدید بر موضوع هزینههای زندگی، خود را به عنوان مدافع طبقه کارگر معرفی کرد.
پلتولا نیز مانند دیگر دموکراتهایی که در این ماه کرسیهای متعلق به جمهوریخواهان را تصاحب کردند، از خشم رأیدهندگان نسبت به قیمت بالای بنزین و گازوئیل، جنگ در ایران و نارضایتی از رئیسجمهور وقت بهره برد. اما در آلاسکا — جایی که مسائل منطقهای و شهرت شخصی سیاستمداران نقشی بسیار پررنگ دارند — پیروزی پلتولا همچنین نشاندهنده موفقیت او به عنوان رقیبی بود که برای طیف وسیعی از مردم مقبولیت داشت و عمیقاً با دغدغههای محلی آشنا بود. در نهایت، تقریباً همه شعار انتخاباتی پلتولا را میدانستند: «ماهی، خانواده، آزادی».
اشلی رید، لابیگرِ مستقل در سطح ایالت، که مانند بسیاری از حامیان سناتورِ مستقر، با اکراه اذعان کرد که انتقادهای پلتولا کاملاً مؤثر واقع شدهاند، گفت: «آنها استراتژی خوبی داشتند.» «آنها بیوقفه به تلاش خود ادامه دادند؛ یکی از عواملی که بسیار مؤثر واقع شد این بود که ستاره انتخاباتی سالیوان به برخی از ادعاهای بسیار تند و شدید علیه او، پاسخی نداد.»
سفرهای نتیجهبخش خانم پلتولا
در حالی که سناتور سالیوان بر جوامع ساکن در «دره مت-سو» (Mat-Su Valley) و «شبهجزیره کنای» (Kenai Peninsula) — مناطق محافظهکار در خارج از شهر انکوریج — تمرکز کرده بود، خانم پلتولا به روستاهای بسیار کوچک و دورافتاده در نقاط پرتِ ایالت سفر میکرد؛ مناطقی که دسترسی به بسیاری از آنها تنها از طریق قایق یا هواپیماهای کوچک امکانپذیر است. او روزهای متمادی به شهرهای دوردست سفر میکرد و هزاران مایل را پشت سر میگذاشت؛ حتی برای رسیدن به برخی از این نقاط از اسنوموبیل (خودروی برفرو) استفاده کرد.
گلوریا برنز، رئیس «جامعه بومیان کچیکان» (Ketchikan Indian Community) در جنوب شرقی آلاسکا که از خانم پلتولا حمایت میکرد، گفت: «اینکه چه کسی شخصاً در محل حاضر میشود، اهمیت دارد. همین موضوع توجه مرا جلب کرد، زیرا باید به این فکر کنم که چه کسی پیگیر و حامی سیاستهایی است که بهترین منافع را برای مردم من به همراه دارد.»
به نظر میرسد سفرهای خانم پلتولا نتیجهبخش بوده است. تحلیل دادههای رأیگیری به تفکیک حوزههای انتخاباتی نشان میدهد که مناطق روستایی و دورافتاده آلاسکا، در مقایسه با سال ۲۰۲۴، بیشترین گرایش را به سمت دموکراتها نشان دادهاند. همچنین، اگرچه میزان مشارکت در سراسر ایالت نسبت به انتخابات ریاستجمهوری همان سال کاهش یافته بود، اما حوزههای روستایی بهطور کلی شاهد کمترین میزان افت مشارکت بودند.
سرازیر شدن کمکهای مالی و سایر منابع از خارج از ایالت، به هر دو نامزد یاری رساند. تشکیلات حزب دموکرات در این ایالت با تمام قوا به میدان آمد؛ به گفته برانسون فرای، دبیر-خزانهدار اتحادیه کارگری «AFL-CIO»، اعضای این اتحادیه به بیش از ۲۸ هزار خانه متعلق به دیگر اعضای اتحادیه مراجعه کردند — رقمی که بسیار بیشتر از حدود ۱۰ هزار مراجعهای است که معمولاً در سالهای عادی انجام میشود.
از همان ابتدا، متحدان خانم پلتولا میدانستند که کنار زدن یک نمایندهی مستقر که دو دوره در این سمت بوده، دشوار خواهد بود. آقای سالیوان چهرهای آرام و نسبتاً بیحاشیه به شمار میرفت و توانسته بود روابط عمیقی با گروههای مختلف در این ایالت، از جمله برخی شرکتهای متعلق به بومیان آلاسکا و فعالان صنعت نفت، برقرار کند. با این حال، دموکراتها در شخصیتِ کمهیاهوی این سناتور فرصتی دیدند و از دشواریِ او برای متمایز کردن خود از آقای ترامپ، به نفع خود بهره بردند.
جان-هنری هکندورن، استراتژیست سیاسی اهل آلاسکا که با کمیتههای اقدام سیاسی مستقل (Super PACs) حامی خانم پلتولا همکاری میکرد، گفت: «او نمیدانست در کارزاری که در آن “برندِ جمهوریخواه” دیگر نمیتوانست نجاتبخش باشد، باید چه کند.»
به گفتهی آقای هکندورن، لحظهای که این چالش به وضوح نمایان شد، اواخر اکتبر بود؛ زمانی که هزاران نفر برای شرکت در شصتمین همایش سالانهی «فدراسیون بومیان آلاسکا» به شهر انکوریج آمده بودند.
این رویداد فرصتی مهم برای نامزدهای سیاسی بود تا درست پیش از انتخابات، نظر یک گروه رأیدهندهی کلیدی و مردد را به خود جلب کنند؛ شرکتکنندگان نیز مشتاق بودند شاهد رویارویی دو نامزد پیشتاز در یک نشست مشترک باشند. اما آقای سالیوان در این برنامه حاضر نشد و صحنه را کاملاً در اختیار خانم پلتولا گذاشت. او نیز از این فرصت استفاده کرد تا دربارهی راهکارهایی برای کاهش صید تجاری در مقیاس بزرگ و پایین آوردن هزینههای سنگین صحبت کند و همچنین آقای سالیوان را به آقای ترامپ مرتبط سازد.
حملات دموکراتها علیه سالیوان موثر بود
این سناتور پیشتر در همان همایش، سخنرانی جداگانهای ایراد کرده بود. یکی از مشاوران ارشد ستاد انتخاباتی او، این دیدگاه را که تصمیمِ عدم حضور روی صحنه در کنار خانم پلتولا یک «اشتباه غیرضروری» (خطای خودخواسته) بوده، رد کرد. این مشاور ـــ که به شرط ناشناس ماندن دربارهی استراتژیهای داخلی ستاد صحبت میکرد ـــ استدلال کرد که عامل اصلی شکست آقای سالیوان، فضای سیاسی حاکم در سطح ملی بوده است.
با این حال، این مشاور اذعان کرد که حملات دموکراتها علیه آقای سالیوان ـــ که حتی پیش از ورود خانم پلتولا به رقابتها آغاز شده بود ـــ ظاهراً تأثیرگذار بوده است. او گفت تلاش دموکراتها برای وارد کردن نامزدهای احتمالیِ «تفرقهانداز» (که میتوانستند آرای رقیب را بشکنند) ـــ از جمله فردی به نام دنیل جی. سالیوان ـــ که در ماه اکتبر در مقالهای در نیویورک تایمز فاش شد، به ستاد خانم پلتولا کمک کرد؛ نه فقط از طریق تأثیر بر شمار آرا، بلکه با تسلط بر تیترهای خبری و منحرف کردن توجهها از خانم پلتولا (و کاهش فشار بر او).
آقای سالیوان فرصتهایی برای حمله پیدا کرد. او خانم پلتولا را به شرکت در مناظرههای تلویزیونی بیشتر ترغیب کرد. و خانم پلتولا گاهی اوقات با احتیاط پیش میرفت و از فرصتهای تعامل با رقیب خود صرف نظر میکرد و از توجه رسانههای ملی اجتناب میکرد. آقای سالیوان او را با عنوان «پلتولا بدون حضور» مورد تمسخر قرار میداد.

دن سالیوان و مری پلتولا در یک “بحث ماهیگیری” در ماه سپتامبر در جزیره کودیاک، آلاسکا
با این حال، خانم پلتولا پس از سه بار مبارزه انتخاباتی در سطح ایالت برای مجلس، در آلاسکا مشهور شده بود. او که قبلاً ماهیگیر تجاری بود و بعداً در مجلس قانونگذاری ایالت خدمت کرد، همچنین رهبری کمیسیونی را بر عهده داشت که به عنوان واسطه بین بومیان آلاسکا و سازمانهای خارجی که قوانین مربوط به ماهیگیری را اجرا میکردند، عمل میکرد.
او امسال ـــ مانند همیشه ـــ به شدت بر مخالفت خود با کشتیهای ماهیگیری بزرگ متمرکز شد، که با ماهیگیران معیشتی که به دنبال پر کردن فریزرهای خود قبل از زمستانهای طولانی آلاسکا هستند، رقابت میکنند.
به گفته آلاسکاییها، پیام خانم پلتولا با تشدید بحران ماهیگیری و افزایش سرسامآور قیمت گازوئیل و سایر کالاها که ایالت را در وضعیت بحرانی قرار داده بود، به طور فزایندهای مرتبط به نظر میرسید. (آقای سالیوان نیز با ماهیگیری با تور ترال مخالف بود و به ویژه بر ناوگانهای روسی و چینی تمرکز داشت، اما این موضوع را به محور اصلی مبارزات انتخاباتی خود تبدیل نکرد.)
چهار سال پیش، جوئل هال، رئیس سابق AFL-CIO آلاسکا، بزرگترین اتحادیه کارگری ایالت، گفت: «او (آلاسکا) کمی در این انتقاد از نحوه مدیریت این منبع توسط آلاسکا تنها بود. با گذشت زمان، افراد بیشتری متوجه میشوند که “اوه، چه اتفاقی دارد میافتد؟”»
مجازات هر کسی که در قلمرو ترامپ بود
آرت هکنی، استراتژیست کهنهکار حزب جمهوریخواه در آلاسکا که برای سوپرپکهای حامی آقای سالیوان کار میکرد، گفت که ستاد انتخاباتی این سناتور فرض را بر این گذاشته بود که رأیدهندگان از سابقه قانونگذاری او مطلع هستند، که به خانم پلتولا اجازه داد تا روایتی «بیرحمانه و غیرصادقانه» را مطرح کند مبنی بر اینکه او برای رسیدگی به هزینههای زندگی تلاش نمیکند، حتی با اینکه کسبوکار خانوادگیاش همچنان سودآور بوده است.
آقای هکنی گفت: «فکر نمیکنم ستاد انتخاباتی دن خودش را به خوبی در برابر حملات واکسینه کرده باشد.» او افزود: «مردم فقط میخواستند هر کسی را در قلمرو ترامپ مجازات کنند» و خانم پلتولا «فقط موجسواری میکرد.»
خانم پلتولا همچنین گاهی اوقات در حالت دفاعی قرار میگرفت. در ماه سپتامبر، روزنامه تایمز گزارش داد که او به کارمندانش توهین کلامی کرده، از الفاظ توهینآمیز استفاده کرده و حتی یک دستیار سابق را هل داده است. ستاد انتخاباتی او برخی از این اتهامات را رد کرد و گفت که برخی دیگر اغراقآمیز بودهاند.
ماه بعد، روزنامه تایمز گزارش داد که ستاد انتخاباتی او در تلاش برای جذب کاندیداهایی برای رقابت سنا، از جمله دنیل جی. سالیوان، شرکت داشته است - اتهامی که خانم پلتولا ماهها آن را رد کرده بود و همچنان به آن اعتراض دارد.
جمهوریخواهان از این خبر سوءاستفاده کردند و وزارت دادگستری در صورت پیروزی خانم پلتولا، برای جلوگیری از صدور گواهینامه شکایت کرد. آقای ترامپ میگوید که این به معنای تقلب در رأیدهندگان است، اگرچه هیچ فعالیت غیرقانونی ادعا نشده بود.
خانم پلتولا سعی کرد این جنجالها را به عنوان حواسپرتیهای ناخواسته ناشی از ۴۸ ایالت پایینتر رد کند. با این حال، با توجه به اینکه نور خورشید تابستانی شبانهروزی ایالت در هفتههای پایانی جای خود را به بارش برف داد، او همچنان درگیر رقابت با آقای سالیوان بود.
مارتا مککنا، مشاور سیاسی قدیمی خانم پلتولا، گفت: «فکر نمیکنم هیچ لحظهای وجود داشته باشد که اینطور باشد، “اوه بله، ما آن را به دست آوردیم”. “این مثل یک رقابت ضعیفتر در هر روز بود.”
در پایان، آقای سالیوان آشکارا در سخنرانیهای عمومی خود به قیمتهای بالا اذعان میکرد و جمهوریخواهان ملی برای کمک به مبارزات انتخاباتی او به میدان آمده بودند. او در اوایل اکتبر، در گردهماییای در «فربنکس» که با حضور معاون رئیسجمهور، «جیدی ونس»، برگزار شد، گفت: «خانوادههای بسیاری برای تأمین مخارج زندگی خود بهشدت در تقلا هستند.»
آن آقا فقط دارد حرفهای توخالی میزند
آقای سالیوان استدلال میکرد که اگر دموکراتها کنترل کنگره را به دست بگیرند، با اعمال فشار بر صنعت نفت، مشکلات اقتصادی آلاسکا را وخیمتر خواهند کرد. اما او نیز مانند بسیاری دیگر از جمهوریخواهانِ حاضر در رقابتهای انتخاباتی امسال، در یافتن پاسخی که بتواند نظر رأیدهندگانِ خشمگین از قیمتها را جلب کند، با دشواری روبرو بود.
برخلاف برخی قانونگذاران جمهوریخواه که به قطعنامهای برای محدود کردن اختیارات رئیسجمهور در ادامه درگیری با ایران (که منجر به افزایش قیمت نفت شده بود) رأی مثبت داده بودند، آقای سالیوان در این مناقشه عمدتاً از رئیسجمهور حمایت کرد.
بیش از یک سال بود که خانم «هال» — از متحدان «پلتولا» — نگران بود که مبادا رئیسجمهور با اقدامی غیرمنتظره در ماه اکتبر (موسوم به «غافلگیری اکتبر») ظاهر شود و به آقای سالیوان در آخرین لحظات کمک کند. آقای ترامپ دقیقاً همین کار را کرد؛ او ماه گذشته در گردهماییای در شهر «واسیلا» اعلام کرد که کره جنوبی قصد دارد ۵۴ میلیارد دلار در پروژه خط لوله گاز طبیعی در این ایالت — که اجرای آن مدتها به تعویق افتاده بود — سرمایهگذاری کند.
اما از دیدگاه خانم هال، اعتبار آقای ترامپ چنان آسیب دیده بود که دیگر توجه رأیدهندگان را جلب نمیکرد.
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
![]() |
از مشروطیت تا ۲۸ مرداد (قوس صعودی)
از ۲۸ مرداد تا انقلاب ۵۷ و تا حال (قوس نزولی)
مقالهام را با جملهای از فریدون مجلسی، در پایان مقاله پیشین در «ایران امروز»، شروع میکنم. فریدون مجلسی اشارهای داشت به زمانی که کشورمان ۹۵ درصد بیسواد و ۹۵ درصد روستایی داشت و فقط ۵ درصد، در سطح بالای جامعه، قادر به نوشتن قانون مشروطیت و حتی وادار کردن پادشاه به قبول و امضای آن بود. اگر بخواهیم یک قضاوت عاری از تعصب و صادقانه انجام دهیم، نتیجه این قضاوت چیزی جز این نخواهد بود که نتیجه کوششهای آن ۵ درصد و قوانین مشروطه ابداعی آنها، حتی تا امروز (۲۰۲۶) منجر به ایجاد یک کشور مشروطه (به معنای واقعی کلمه) نگردیده است. خطای آن روز ما عدم درک این واقعیت بود که محصول فکر یک ۵ درصد (آن هم کپی گرفته از اروپا) را نمیتوان به خورد ۹۵ درصد بیسواد و ۹۵ درصد روستایی (ناآشنا با فرهنگ شهری) داد.
شاید کلید چراییِ عدم وجود جامعه مدنی و دموکراسی در سرزمینمان تا به امروز، به دلیل همین آغاز ۵ درصدی و طی نکردن مسیر پیشرفت از طریق طبیعی، گامبهگام و مرحلهبهمرحله، و شرکت نداشتن توده و بخش عظیمی از ساکنین روستاها در تمرین فرهنگ و ملزومات برونرفت از جامعه روستایی عقبافتاده و گذر به یک جامعه شهری باشد. در حقیقت فقط امیرکبیر و قائممقام فراهانی (در آن زمان) قادر به این تشخیص درست بودند که برونرفت از چنبره عقبماندگی در کشور ما، در گرو ارتقای سطح سواد و دانایی جامعه است؛ به همین دلیل هم امیرکبیر شروع به تأسیس مؤسسات آموزشی و نشر روزنامه کرد. متأسفانه قادر نبود به خدمات مردمی و آموزشی خود ادامه دهد، چون ناصرالدینشاه فرمان خفه کردن او را در باغ فین کاشان داد. ناصرالدینشاه بعداً بسیار از این فرمان خود دچار پشیمانی شدید شد، ولی متأسفانه دیگر کار از کار گذشته بود.
با شروع حکومت پهلویها، حرکت رو به جلو آغاز گردید و تدریجاً حرکتهای خفیفی از درون جامعه شروع به تبلور نمود. پس از آغاز حکومت پهلوی دوم در شهریور ۱۳۲۰، دکتر مصدق به اتفاق ۱۷ نفر از یاران خود، برای تأثیرگذاری روی خواستههای خود مانند اصلاحات ساختاری و اداری، در کاخ پادشاه بست نشستند. موضوع مهمی که کسی اشارهای به آن ننموده، رفتار مسالمتآمیز شاه با بستنشینان بود و آنطور که در یکی دو جا خواندم، حتی از آنها پذیرایی هم به عمل آمد.
جنگ دوم جهانی باعث تبلور احساسات ناسیونالیستی در ایران گردید و تعدادی از جوانان دانشگاه تهران، با رهنمود و راهنمایی کاظمزاده ایرانشهر، نهضت پانایرانیسم را در ایران پایهگذاری نمودند. تدریجاً تحزب در ایران شروع به رشد نمود. ایجاد گروههای کمونیستی در خارج ایران و اشاعه آن به نواحی جنوبی دریای مازندران، تأسیس جبهه ملی ایران و حزب توده، و سازماندهی سیاسی در نواحی کردنشین کشورمان، پابهپای مدرنیزه نمودن کشورمان از سوی پهلویها، باعث تغییر تدریجی چهره سیاسی ایران گردید.
واقعه ۲۸ مرداد، با هر نام و اسمی که آن را بخوانیم، باعث متوقف شدن آزادیهای سیاسی و پیشرفت تحزب در کشورمان گردید. در اینجا باید اشارهای هم به نقش مخرب حزب توده در ایجاد ناامنی، اغتشاش و ضربه زدن به دولت ملی مصدق بنمایم که بدون تأثیر در ایجاد ترس و نارضایتی در میان بخشی از مردم و شاه نبود.
آزادیهای سیاسی در جامعه پیش از ۲۸ مرداد، بعد از تغییر رژیم و خانهنشین شدن مصدق رو به تعطیلی رفت و جو اختناق حاکم گردید. محمدرضاشاه تحت عنوان «انقلاب سفید» برنامههایی را در روستاها و شهرها به اجرا گذاشت که بدون تأثیر هم نبود. باید اذعان نمود که پهلویها (بهخصوص پهلوی اول) چهره ایران را از یک کشور روستایی عقبافتاده، تبدیل به چهرهای قابل قبول در قرن بیستم نمودند. برای پی بردن به عظمت اصلاحات و پیشرفتهای پهلویها، کافی است نگاهی به دوران قبل و بعد از پهلویها بیندازید؛ ولی در عین اذعان به این واقعیت، نباید هم فراموش کنیم که اصلاحات پهلویها، اصلاحات از بالا به پایین و فرمایشی بودند. بعد از ۲۸ مرداد، تمام احزاب و مجامع سیاسی که هوادار وضع موجود نبودند، تعطیل گردیدند.
با وجود تفاوت (گاه شگفتانگیز) بین این دو دوره (قبل و بعد از پهلویها)، شاهد بودیم روزی که رضاشاه مجبور به ترک ایران گردید، اشک از چشمان کسی جاری نشد و زمانی که محمدرضاشاه با چشمان گریان ایران را ترک کرد، مردم به شادی پرداختند. البته تعداد جنایات، اعدامهای سیاسی و حبس و شکنجههای پهلویها به هیچ وجه و به هیچ شکل قابل قیاس با دوران بعد از انقلاب نبود؛ ولی به هر حال، از زمان آن ۵ درصد در زمان مشروطیت تا دوران پهلویها، مردم کوچکترین سهمی در اصلاحات و تغییرات نداشتند (به استثنای دوران ملی شدن صنعت نفت و دوران نخستوزیری مصدق) و خود را دخیل در امور کشور نمیدیدند.
شاه سابق، چند سال قبل از انقلاب، تدریجاً این نیاز را درک کرده بود که کشور و جامعه تشنه تغییر و تحول است. نامه سهامضایی بختیار، سنجابی و فروهر از رهبران جبهه ملی، با وجود محتوای بسیار مؤدبانه و محترمانه، هشدار اتفاقات ناگوار در آینده نزدیک بود. شخصاً معتقدم با وجود بیاعتنایی شاه به آن نامه، چندان هم خالی از تأثیر نبود. چنانچه به خاطر داشته باشید شاه در آن دوران نوعی مصاحبههای مطبوعاتی (حدود دو هفته یکبار) با حضور نمایندگان مطبوعات برگزار میکرد و آزادانه به سؤالات آنها جواب میداد و تماماً هم از رادیو پخش میگردید؛ تا اینکه تدریجاً تظاهرات خیابانی همراه با ظهور خمینی در صحنه، باعث شد که شاه «صدای انقلاب را بشنود». شاه دکتر بهرامیان را به سراغ سنجابی فرستاد.
کشور ما اینجا سر یک دوراهی تاریخی قرار گرفت: یا قبول دعوت شاه از سوی سنجابی، یعنی ادامه مدرنیسم پهلویها همراه با ایدههای دموکراسیخواهی جبهه ملی (ادامه ایدههای مشروطیت تا واقعه ۲۸ مرداد)، یا دست بیعت دادن به یک آخوند قرنحجری و ورود به بیراههای با انتهایی تاریک و نامعلوم. با کمال تعجب، سنجابی که خود از تحصیلکردگان غرب بود، گزینه دوم را انتخاب نمود و بختیار هم از جبهه ملی اخراج گردید. این خطای باصره جبهه ملی در آن بزنگاه حساس تاریخی، سرزمین ما را وارد مسیری نمود که خود شاهد نتایج اسفبار این خطای تاریخی میباشید. فقط ایران قربانی این خطای تاریخی نبود؛ جبهه ملی نیز وارد مسیری گردید که شروع افول این سازمان سیاسی بود، افولی که شوربختانه هنوز هم ادامه دارد.
حال، راهحل برونرفت از این چنبره اعدام، سرکوب، فقر و جنگ چیست؟ در وهله اول، شناخت واقعی شرایطی که سرزمینمان در آن قرار دارد. هرچه به دور و نزدیک مینگرم، بدیلی که قادر به رهایی این سرزمین از چنگ سرکوب و اختناق باشد به چشم نمیخورد. گردهمایی بسیار بزرگ فرانکفورت به پشتیبانی از شاهزاده رضا پهلوی، فقط نشاندهنده محبوبیت او در میان هواداران وسیع وی است و بیش از این نه. آقای پهلوی میتوانست با این سرمایه معنوی، اقدام به جمعآوری عدهای مشاوران صاحبنظر در امور بینالمللی و نیازهای ملی بنماید. شعارهای آن جمع وسیع بسیار بچگانه و بهدور از واقعیتهای روز بود: «جاوید شاه». پشت سر این طیف وسیع، یک سازماندهی و یا ابزاری که قادر به استفاده از این نیروی وسیع باشد به چشم نمیخورد. تنها نکته مثبتی که در کنار این تظاهرات به چشم میخورد، نکتهای بود که آقای پهلوی بعد از هواداری و حتی دعوت نیروی خارجی به حمله به ایران، ناگهان گفت: «نه به جنگ و نه به مماشات با رژیم».
برای اینکه دچار رؤیا، آرزو و وهم نگردیم، بد نیست به موقعیت کنونی رژیمی که در مقابل آن قرار داریم بپردازیم تا قادر به سنجش نیرویمان برای تغییر بگردیم. باید صاف و پوستکنده اذعان کنیم که کوچکترین نشانی از تغییر رژیم دیده نمیشود. رژیم با کمال قدرت به اعدام، سرکوب و اختناق ادامه میدهد و در صحنه بینالمللی نیز، بهجز نتانیاهو (که در انتخابات اخیر بازنده بود) هیچ کشور دیگری ایده تغییر رژیم در ایران را در سر ندارد. اپوزیسیون خارج کشور نیز تاکنون قادر به ایجاد نیرویی نگردیده که حتی قادر به چالش کشیدن رژیم گردد.
سکوت فعلی در صحنه جنگ، فرصتی برای نیروهای مدنی و اصلاحطلبان داخل کشور گردید تا غیبت خارج کشور در صحنه داخلی را جبران کنند. جبهه اصلاحات در یک بیانیه خواستار توقف اعدامها گردید و آذر منصوری، رئیس جبهه اصلاحات، در یک مقاله اعتراض تندی به قتلهای زنان و دختران جوان به دست همسران، پدران یا برادران و همچنین ازدواج اجباری دختران کمسال نمود. کانون فرهنگیان ایران در داخل کشور نیز به جمع معترضان به اعدامها پیوست که همراهی و همصدایی صنفها و سندیکاهای دیگر را به همراه داشت؛ به اضافه بیانیه ۳۰ شخصیت سیاسی و مدنی از خارج و داخل کشور در اعتراض به اعدامها. در همین زمان نیز ابتکار زیبایی از سوی حدود ۸۵ نفر از فعالان مدنی و سیاسی تحت عنوان «شورای مشورتی» در داخل کشور آغاز گردید و در نامهای خطاب به کمیسیون حقوقی و قضایی مجلس شورای اسلامی، با امضاهای خود خواستار عفو عمومی و تعلیق مجازات تمام معترضین و بازداشتشدگان حوادث اخیر گردیدند.
تفاوت را ملاحظه نمودید؟ خارج کشور تظاهرات به پا میکند و خواهان سرنگونی رژیم حاکم است، ولی داخل کشور با علم به اینکه رژیم حاکم قرص و محکم در رأس قدرت نشسته، بهطور جمعی، از گوشه و کنار، خواستههای خود را مستقیماً از رژیم حاکم خواستارند. چنانچه مجدداً جنگی آغاز نگردد، تقریباً مطمئنم که دامنه این اعتراضات مدنی و سیاسی داخل کشور وسعت خواهد گرفت و به جای اینکه رفتن رژیم را (که مطمئناً در کوتاهمدت عملی نیست) خواستار گردند، خواستار توقف اعدام و بخشش دستگیرشدگان تظاهرات اخیر میگردند. داشتم مقالهام را پایان میدادم که این خبر از داخل کشور روی صفحه واتساپم ظاهر گردید: «بیانیه اتحاد بازنشستگان در محکومیت حکم اعدام: (و چند سطر پایینتر) اعدام را متوقف کنید، جان انسانها میدان انتقامجویی نیست.»
ملاحظه نمودید؟ مماشات نیست؛ راستقامت و سرافراز، در داخل کشور، در برابر سرکوبگر میایستند و اعدامها را محکوم میکنند. به آنها بپیوندیم و حمایتشان کنیم. از کجا معلوم، شاید هم: «قطره قطره جمع گردد وانگهی دریا شود.» به امید آن روز.
داریوش مجلسی، نوامبر ۲۰۲۶
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
سهشنبه، ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶
اطلاعیه دفتر دادستانی ایالات متحده، منطقه شرقی نیویورک
یک مأمور اطلاعاتی ایران به ۳۳۰ ماه زندان به دلیل توطئه ناکام برای ترور مقامات دولتی ایالات متحده محکوم شد. متهم تلاش کرده بود به نیابت از ایران، افرادی را برای قتل رئیسجمهور دونالد جی. ترامپ و دیگر مقامات دولتی ایالات متحده اجیر کند.
بروکلین، نیویورک – امروز (سهشنبه، ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶)، در دادگاه فدرال بروکلین، «آصف مرچنت» توسط قاضی دادگاه منطقهای ایالات متحده، اریک آر. کامیتی، به ۳۳۰ ماه زندان محکوم شد. این حکم به دلیل تلاش برای ارتکاب اقدام تروریستی فرامرزی و اجیر کردن افراد برای قتل صادر شده است.
مرچنت، که تبعه پاکستان است، یکی از عوامل آموزشدیده در نیروی تروریستی بینالمللی دولت ایران، یعنی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) میباشد. مرچنت در مارس ۲۰۲۶ توسط هیئتمنصفه فدرال به جرم سفر به ایالات متحده با هدف سازماندهی ترورهای سیاسی در خاک آمریکا، مجرم شناخته شده بود.
این حکم توسط تاد بلانش، دادستان کل ایالات متحده؛ جوزف نوچلا جونیور، دادستان ایالات متحده در منطقه شرقی نیویورک؛ ام. اسکات پراکتور، معاون ارشد دادستان کل در امور امنیت ملی؛ و جیمز سی. بارنکل، معاون مدیر و مسئول دفتر میدانی نیویورک در اداره تحقیقات فدرال (FBI)، اعلام شد.
دادستان کل، تاد بلانش، اظهار داشت: «یک مأمور ایرانی که برای هماهنگی یک سوءقصد علیه رئیسجمهور ترامپ به ایالات متحده آمده بود، به خاطر رفتار مجرمانهاش به سزای عمل خود رسید. وزارت دادگستری توطئههای تروریستی خارجی علیه رهبران ما را برنمیتابد و تا زمانی که مسئولان این اقدامات پاسخگو نشوند، از پای نخواهد نشست.»
دادستان ایالات متحده، جوزف نوچلا، گفت: «حکم امروز تضمین میکند که آصف مرچنت دیگر هرگز فرصتی برای طراحی حملهای شوم علیه آمریکا نخواهد داشت. ایران، نیروهای نیابتیاش و عوامل تروریستی وابسته به آن، چه در نزدیکی و چه در دوردست، باید این پرونده را به عنوان نمونهای از قدرت نهادهای مجری قانون در ایالات متحده در نظر بگیرند. اگر برای حمله به دموکراسی ما، مقامات منتخب ما یا مردم ما نقشهای بکشید، ما جلوی شما را خواهیم گرفت و با شدیدترین مجازاتهای قانونی شما را تحت پیگرد قرار خواهیم داد.»
انتقام قتل قاسم سلیمانی
پراکتور، معاون ارشد دستیار دادستان کل در امور امنیت ملی، گفت: «سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، “مرچنت” را فرستاد تا انتقام حمله به فرمانده تروریست آنها، قاسم سلیمانی، را بگیرد. به لطف تلاشهای فوقالعاده در زمینه تحقیقات و پیگرد قانونی توسط متخصصان مجری قانون فدرال ما، این توطئه ناکام ماند. حکم سنگینی که اکنون برای مرچنت صادر شده، باید هشداری جدی باشد: اگر به نمایندگی از یک قدرت خارجی برای ارتکاب اقدامات تروریستی به آمریکا بیایید، ما شما را پیدا کرده و به زندان میاندازیم.»
آقای نوچلا از دفاتر میدانی افبیآی (FBI) در نیویورک، دالاس، هیوستون، تمپا، شیکاگو و بوستون به خاطر همکاریشان در این پرونده قدردانی کرد. آقای نوچلا همچنین از اداره گمرک و حفاظت مرزی ایالات متحده بابت کمکهایشان تشکر نمود.
بارناکل، معاون مدیر افبیآی، اظهار داشت: «صدور حکم برای آصف مرچنت، پیروزی مأموریت افبیآی در تأمین امنیت کشور است. توطئه مرچنت علیه یکی از منتقدان برجسته رژیم ایران، تهدیدی جدی برای امنیت عمومی و امنیت ملی ما محسوب میشد. حکم امروز نشان میدهد که هر کس بخواهد با توسل به خشونت یا ارعاب، صدای مخالفان را خاموش کند، با عدالت روبرو خواهد شد. کارگروه مشترک مبارزه با تروریسم افبیآی به تلاشهای خستگیناپذیر خود برای ریشهکن کردن شرارتهای تروریسم ادامه خواهد داد.»
بر اساس اعتراف خودِ مرچنت، او داوطلبانه به سپاه پاسداران پیوست و به یک عنصر اطلاعاتی آموزشدیده تبدیل شد. او سپس به ایالات متحده سفر کرد و به نمایندگی از سپاه پاسداران، افرادی را به عنوان قاتل اجیر کرد تا مقامات دولت ایالات متحده را به قتل برسانند. مرچنت معتقد بود که هدف نهایی این توطئه قتل، دونالد جی. ترامپ است؛ اما اظهار داشت که اهداف دیگر میتوانستند شامل جو بایدن (رئیسجمهور وقت) و نیکی هیلی (سفیر سابق در سازمان ملل) باشند که همگی در آن زمان نامزد ریاستجمهوری آمریکا بودند. مرچنت اعتراف کرد که انگیزه این توطئه قتل، تمایل ایران به انتقامجویی برای مرگ قاسم سلیمانی، فرمانده سابق سپاه پاسداران بود که در ژانویه ۲۰۲۰ در حمله پهپادی ایالات متحده کشته شد.
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
![]() |
آبان ۲۵۸۵
تأملی درباره ضرورت پایان دادن به کینهورزی و آغاز گفتوشنود و همبستگی در میان مخالفان حکومت اسلامی ایران
یکی از مهمترین پرسشهایی که امروز در برابر جامعه سیاسی ایران قرار دارد، این است که چگونه میتوان برای تحقق آزادی، دموکراسی و آیندهای بهتر مبارزه کرد، در حالی که نیروهای مخالف حکومت اسلامی تا این اندازه گرفتار اختلاف، بیاعتمادی، بدبینی و دشمنی با یکدیگر هستند؟ چگونه میتوان از جامعهای آزاد سخن گفت، اما در میان خود نتوانیم حق تفاوت، حق مخالفت و حق حضور دیگری را به رسمیت بشناسیم؟ و چگونه میتوان انتظار داشت که فردای ایران بر پایه دموکراسی و احترام متقابل بنا شود، اگر امروز در رفتار سیاسی خود هنوز از منطق حذف، تحقیر و تخریب فاصله نگرفتهایم؟
اختلاف سیاسی نه تنها امری طبیعی، بلکه یکی از ویژگیهای جوامع آزاد و متکثر است. جامعه ایران نیز از نظر تاریخی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی جامعهای متنوع است. ملیگرایان، پادشاهیخواهان، چپگرایان، لیبرالها، نیروهای مذهبی و سکولار و همچنین جریانهای گوناگون قومی و فرهنگی، هر یک برداشت و تصوری متفاوت از آینده ایران دارند. این تفاوتها را نمیتوان و نباید با یک فرمان از میان برد. هیچ جریان سیاسی بهتنهایی نماینده تمام مردم ایران نیست و هیچ گروهی نمیتواند خود را صاحب انحصاری آینده کشور بداند. اختلاف بر سر شکل حکومت آینده، ساختار سیاسی، تمرکززدایی، اقتصاد، عدالت اجتماعی، حقوق اقوام و رابطه دین و دولت، اختلافهایی واقعی هستند که باید در فضایی آزاد و دموکراتیک مورد گفتوشنود قرار گیرند.
اما مسئله اصلی از جایی آغاز میشود که اختلاف عقیده به دشمنی شخصی و سیاسی تبدیل میشود؛ جایی که به جای نقد اندیشهها و برنامهها، شخصیت انسانها هدف قرار میگیرد؛ جایی که مخالف سیاسی نه یک شهروند با دیدگاهی متفاوت، بلکه خائن، مزدور، بیوطن یا دشمن معرفی میشود. در چنین فضایی، دیگر گفتو شنود معنایی ندارد و هر اختلافی به جنگی برای حذف طرف مقابل تبدیل میشود. نتیجه چنین رفتاری، نه تقویت مبارزه برای آزادی، بلکه فرسایش اعتماد، پراکندگی نیروها و از دست رفتن امکان همکاری است.
باید با صراحت بپذیریم که ادامه این وضعیت به سود هیچیک از نیروهای دموکراسیخواه نیست. حکومت اسلامی برای حفظ قدرت خود با چالشهای گوناگونی روبهروست، اما پراکندگی، بیاعتمادی و درگیریهای فرسایشی میان مخالفان میتواند فرصت بیشتری برای ادامه حیات سیاسی آن فراهم کند. این به معنای آن نیست که همه اختلافهای موجود ساخته و پرداخته حکومت هستند یا همه مسئولیتها را باید به گردن حکومت اسلامی انداخت. اختلافهای تاریخی، ایدئولوژیک و شخصی واقعیت دارند و بسیاری از آنها ریشه در تجربههای تلخ گذشته دارند. اما پرسش این است که آیا باید اجازه دهیم این اختلافها تا ابد آینده ما را تعیین کنند؟
در این میان، شاید مهمترین گام، تغییر نگاه ما به یکدیگر باشد. ما باید بیاموزیم که مخالف سیاسی الزاماً دشمن نیست. شاهزاده رضا پهلوی که با وجود یک برنامه منسجم برای آینده ایران مدام با فحاشی و توهین بمباران میشوند و یا کسی که از یک دیدگاه چپ دفاع میکند، نباید به دلیل عقیده خود از حق حضور در گفتوگوی ملی محروم شود. تفاوت در اندیشه، بخشی از زندگی سیاسی است. آنچه باید کنار گذاشته شود، نه اختلاف، بلکه فرهنگ دشمنسازی است. شاید برخی از شما خوانندگان فکر کنید که این موضوع بارها گفته و نوشته شده. من معتقدم که تا وقتی به آماج خود دست نیافتیم، این موضوع بایستی تکرار شود، گفته و نوشته شود.
هانا آرنت، فیلسوف سیاسی آلمانی، در کتاب مشهور خود «وضعیت بشریت» (The Human Condition) درباره اهمیت بخشش در زندگی مشترک انسانها سخن میگوید. از نظر او، انسانها در روابط و کنشهای خود پیامدهایی ایجاد میکنند که همیشه نمیتوان آنها را بازگرداند یا اصلاح کرد. بخشش یکی از ظرفیتهایی است که به انسان امکان میدهد از اسارت زنجیره بیپایان واکنش و انتقام رها شود و راهی برای آغاز دوباره پیدا کند. این اندیشه برای وضعیت سیاسی ایران نیز اهمیت فراوان دارد. اگر هر توهین با توهین دیگری پاسخ داده شود، اگر هر اتهام به اتهامی تازه منجر شود و اگر هیچکس حاضر نباشد اشتباهات خود را بپذیرد، گذشته همواره بر آینده حکومت خواهد کرد.
با این حال، بخشش به معنای فراموش کردن گذشته نیست. نمیتوان از کسانی که مورد ظلم، توهین، تخریب یا بیعدالتی قرار گرفتهاند خواست که بدون شنیده شدن صدایشان همه چیز را نادیده بگیرند. آشتی واقعی بدون حقیقت و مسئولیتپذیری امکانپذیر نیست. باید میان فراموشی، بخشش و عدالت تفاوت قائل شویم. فراموشی یعنی نادیده گرفتن آنچه اتفاق افتاده است؛ بخشش یعنی تلاش برای رهایی از میل به انتقام و باز گذاشتن امکان آغاز رابطهای تازه؛ و مسئولیتپذیری یعنی پذیرفتن سهم خود در آسیبهایی که به دیگران وارد کردهایم. هیچکدام از این مفاهیم نباید جای دیگری را بگیرد.
دزموند توتو، اسقف و فعال حقوق بشر آفریقای جنوبی، در کتاب «بدون بخشش، آیندهای وجود ندارد» (No Future Without Forgiveness) تجربه دشوار کشورش در عبور از دوران آپارتاید را بررسی میکند. تجربه آفریقای جنوبی نشان داد که آشتی اجتماعی بدون روبهرو شدن با حقیقت و شنیدن صدای قربانیان شکل نمیگیرد. هدف آشتی، پاک کردن گذشته یا بخشیدن بیقیدوشرط همه رفتارها نبود، بلکه ایجاد امکانی برای زندگی مشترک در جامعهای بود که سالها گرفتار تبعیض و خشونت شده بود. البته شرایط تاریخی ایران و آفریقای جنوبی یکسان نیست و نمیتوان این تجربه را عیناً به ایران منتقل کرد، اما میتوان از یک اصل مهم آن آموخت: هیچ آینده مشترکی بدون مواجهه صادقانه با گذشته ساخته نمیشود.
شاید یکی از دشوارترین مسائل در میان نیروهای مخالف حکومت اسلامی، تجربههای تلخ چند دهه گذشته باشد. اختلافات ایدئولوژیک، خاطرات سرکوب، رقابتهای سیاسی، اتهامهای متقابل، خاطرات تلخ سازمانی و حتی زخمهای شخصی، همگی در شکلگیری بیاعتمادی امروز نقش دارند. برخی از این زخمها واقعی و عمیق هستند و نمیتوان آنها را با دعوتی ساده به وحدت از میان برد. اما باید پرسید آیا قرار است این زخمها به میراث دائمی نسلهای بعدی تبدیل شوند؟ آیا فرزندان ما نیز باید همان اختلافها و کینههایی را ادامه دهند که نسلهای پیشین نتوانستند حل کنند؟
شاید وقت آن رسیده باشد که هر یک از ما، پیش از آنکه از دیگران بخواهیم تغییر کنند، نگاهی نیز به رفتار سیاسی خود بیندازیم. آیا تاکنون در مورد مخالفان خود قضاوتی ناعادلانه داشتهایم؟ آیا مطلبی را بدون اطمینان از صحت آن منتشر کردهایم؟ آیا به دلیل تعلق سیاسی یک فرد، تمام سخنان و اقدامات او را نادرست دانستهایم؟ آیا در فضای مجازی به جای نقد یک نظر، شخصیت و کرامت انسانی صاحب آن نظر را هدف قرار دادهایم؟ و آیا زمانی که متوجه اشتباه خود شدهایم، شهامت پذیرش آن را داشتهایم؟
پذیرفتن اشتباه و پوزش نشانه ضعف نیست. برعکس، یکی از نشانههای بلوغ سیاسی است. اگر کسی در گذشته به دیگری تهمت زده، اطلاعات نادرست منتشر کرده یا در تخریب شخصیت او نقش داشته است، میتواند با پذیرفتن مسئولیت رفتار خود، گامی واقعی برای بازسازی اعتماد بردارد. اعتماد با حرف ساخته نمیشود، بلکه به رفتار مستمر، صداقت و پایبندی به اصول نیاز دارد.
جان پل لدرک، پژوهشگر برجسته حوزه صلح، در کتاب «کتاب کوچک دگرگونی تعارض»(The Little Book of Conflict Transformation) توضیح میدهد که برای عبور از تعارض، تنها حل یک اختلاف مشخص کافی نیست؛ بلکه باید روابط و الگوهایی را که باعث تداوم این روند میشوند نیز تغییر داد. این دیدگاه میتواند راهنمای مناسبی برای نیروهای سیاسی ایران باشد. ما به جلساتی نیاز داریم که در آن افراد و جریانهای مختلف بتوانند بدون ترس از تحقیر یا برچسبزنی، درباره اختلافهای خود صحبت کنند. باید فضایی ایجاد شود که در آن شنیدن سخنان دیگری به اندازه بیان دیدگاه خود اهمیت داشته باشد. هدف چنین گفتوگویی این نیست که همه به یک نتیجه واحد برسند، بلکه هدف آن است که بتوانند با وجود تفاوتها، امکان همکاری را پیدا کنند.
یکی از مهمترین سوءتفاهمها در گفتمان وحدت سیاسی این است که گمان میشود همبستگی تنها زمانی ممکن است که همه درباره شکل حکومت آینده به توافق برسند. در حالی که چنین توافقی نه ضروری است و نه در شرایط کنونی واقعبینانه. ممکن است گروهی خواهان حکومت پارلمانی باشد و گروهی دیگر پادشاهی مشروطه را ترجیح دهد. ممکن است درباره فدرالیسم، تمرکززدایی، ساختار اقتصادی یا سیاست خارجی اختلافهای جدی وجود داشته باشد. اما آیا این اختلافها مانع آن است که همه بر سر آزادی بیان، انتخابات آزاد، استقلال دادگستری، برابری حقوق شهروندان، منع شکنجه، مخالفت با سرکوب سیاسی و حق فعالیت آزادانه احزاب توافق کنند؟ و اینکه دشمن بزرگ ایران و ایرانی حکومت خونخوار اسلامی است!
میتوان بر سر قواعد دموکراتیک زندگی مشترک توافق کرد، بدون آنکه درباره تمام جزئیات آینده ایران توافق داشته باشیم. هیچ گروهی نباید از حق مشارکت محروم شود و هیچ رهبری نباید خود را فراتر از نقد و پاسخگویی بداند. شکل نهایی نظام سیاسی باید از طریق فرایندی آزاد، فراگیر و دموکراتیک و با مشارکت برابر شهروندان تعیین شود. پذیرش این اصل میتواند نقطه شروعی برای همکاری میان جریانهایی باشد که از نظر تاریخی و ایدئولوژیک با یکدیگر اختلاف دارند.
برای رسیدن به چنین فضایی، شاید بتوان ابتکاری مستقل برای گفتوگوی ملی میان نیروهای دموکراسیخواه ایرانی شکل داد. در این گفتوگوها، نمایندگان جریانهای مختلف بتوانند درباره دلایل بیاعتمادی، تجربههای تلخ گذشته و نگرانیهای خود سخن بگویند. هیچکس نباید مجبور شود از هویت سیاسی خود دست بکشد یا عقایدش را پنهان کند. در عوض، همه باید بپذیرند که حق حضور و فعالیت سیاسی دیگران نیز به اندازه حق خودشان محترم است. همچنین میتوان توافقی اخلاقی میان شرکتکنندگان ایجاد کرد که بر اساس آن از توهین، تهدید، اتهامهای بدون مدرک و تخریب شخصیت یکدیگر خودداری کنند. این توافق نباید مانع نقد جدی، پرسشگری یا بررسی مستند عملکرد سیاسی افراد و سازمانها شود. و یک اصل مهم: ما برای آینده تلاش میکنیم. گذشته را بایستی به تاریخدانان سپرد. مشکل کنونی ما فردی مانند پرویز ثابتی و چیزهای مشابه نیست! آماج کنونی براندازی حکومت اسلامی است.
باید به یاد داشته باشیم که وحدت به معنای سکوت در برابر بیعدالتی نیست. نمیتوان به نام همبستگی، از قربانیان خواست که درباره تجربههای خود سکوت کنند. نمیتوان مسئولیت رفتارهای نادرست را نادیده گرفت یا به نام آشتی، عدالت را کنار گذاشت. اما در عین حال، نباید اجازه دهیم که عدالتخواهی به پوششی برای انتقامجویی شخصی و حذف سیاسی تبدیل شود. مرز میان پاسخگویی و انتقام باید روشن باشد. جامعه دموکراتیک به حقیقت، عدالت و امکان اصلاح نیاز دارد، نه به بازتولید همان فرهنگ حذف و سرکوبی که سالها با آن مبارزه کرده است.
در نهایت، پرسش اساسی این است که ما چه نوع جامعهای برای آینده ایران میخواهیم؟ اگر خواهان جامعهای هستیم که در آن انسانها بتوانند آزادانه فکر کنند، عقیده خود را بیان کنند و بدون ترس از سرکوب زندگی کنند، باید از همین امروز این ارزشها را در روابط سیاسی خود تمرین کنیم. دموکراسی تنها یک ساختار حکومتی نیست بلکه فرهنگی است که در آن انسانها حق مخالفت یکدیگر را به رسمیت میشناسند. کسی که خواهان آزادی برای خود است، باید آزادی مخالف خود را نیز بپذیرد. کسی که خواهان عدالت است، باید عدالت را برای کسانی نیز بخواهد که با عقاید سیاسی او موافق نیستند.
ما نمیتوانیم گذشته را تغییر دهیم، اما میتوانیم تصمیم بگیریم که گذشته چگونه بر آینده ما تأثیر بگذارد. شاید همه ما نتوانیم یکدیگر را ببخشیم، شاید برخی اختلافها هرگز بهطور کامل حل نشوند و شاید هیچگاه به توافقی کامل درباره آینده ایران نرسیم. اما میتوانیم تصمیم بگیریم که دشمنی را ادامه ندهیم.
ایران متعلق به یک جریان، یک ایدئولوژی یا یک نسل نیست. ایران خانه مشترک همه شهروندان آن است؛ چه پادشاهیخواه، چه چپگرا، چه لیبرال، چه مذهبی و چه سکولار. هیچکس نباید برای ایرانی بودن، برای داشتن عقیدهای متفاوت یا برای مخالفت با یک جریان سیاسی مورد تحقیر و طرد قرار گیرد.
باشد تا روزی برسد که بتوانیم با حفظ اختلاف نظرها دشمنی را کنار بگذاریم. حقیقت را فراموش نکنیم، اما انتقام را به میراث نسلهای آینده تبدیل نکنیم. به جای آنکه تمام انرژی خود را صرف شکست دادن یکدیگر کنیم، بکوشیم چیزی را بسازیم که هیچیک از ما بهتنهایی قادر به ساختن آن نیست. آینده ایران نباید قربانی کینههای گذشته ما شود. شاید نخستین گام به سوی ایرانی آزاد، این باشد که دوباره یاد بگیریم با وجود همه اختلافها، در کنار یکدیگر بایستیم.
———————
منابع:
۱. آرنت، هانا، «وضعیت بشریت» (The Human Condition) ویرایش دوم ۱۹۹۸، انتشارات دانشگاه شیکاگو، صفحات ۲۳۶ تا ۲۴۳
موضوع: اهمیت بخشش، رهایی از چرخه انتقام و امکان آغاز دوباره در روابط انسانی و سیاسی
۲. لدرک، جان پل، «کتاب کوچک دگرگونی تعارض» (The Little Book of Conflict Transformation)، انتشارات گود بوکس ۲۰۱۴، فصلهای دوم تا پنجم
موضوع: دگرگونی تعارض، گفتوگو، بازسازی روابط و ایجاد اعتماد میان گروههای دارای اختلاف
۳. توتو، دزموند، «بدون بخشش، آیندهای وجود ندارد» (No Future Without Forgiveness) انتشارات دابلدی، ۲۰۰۰
موضوع: تجربه آفریقای جنوبی در زمینه حقیقتیابی، عدالت انتقالی، بخشش و آشتی ملی
۴. رئیسینژاد، آرش، جنبش سبز ایران: کنش جمعی پراکنده و هویت جمعی شکننده (The Iranian Green Movement: Collective Action and Fragile Collective Identity)، نشریه مطالعات ایرانی (Iranian Studies)، ۲۰۱۵، صفحات ۱۹۳ تا ۲۲۲
☑️ آقای رضایی عزیز. من با روح کلی مقاله شما موافقم و چقدر خوب شد که به نکات مهم و مورد مناقشه امروزی ما ایرانیان اشاره کردید. راهتان پیروز و پیوسته باد!
در ادامه و تدقیق مطالب شما به چند نکته اشاره کنم. گرچه میدانم که مطالبی که مینویسم با روال عادی یک بحث قانع کننده سیاسی فاصله دارد. اما اوضاع به شدت بحرانی است و چارهای جز نیشتر زدن به محل زخم نیست.
اول اینکه عنوان مقاله شما، اگر مینوشتید که ما “شریک” هم هستیم، نه دشمن یکدیگر، بهتر بود. رقابت، خوب و لازم است، اما در شرایط دمکراتیک و رقابت آزاد. ما با چنان شرایطی فاصله داریم. بنابراین، باید با همکاری و تشریک مساعی به “شرایط رقابت آزاد” برسیم. نکته دیگر، بحث جامع شما پیرامون عدالت و بخشش است. آیا بخشش، نوعی عدول از عدالت نیست؟! بین عدالت فردی و عدالت اجتماعی باید تفاوت قائل شد. در ضمن، ممکن است این دو مانعالجمع باشند. ما طرفدار حکومت قانون هستیم. قانون در درجه اول برای اداره جامعه است، در مرحله بعد برای استقرار عدالت (مگر اینکه یک قانون در حد “غیر قابل تحمل” ناعادلانه باشد).
نکته دیگر این است که ما چه انتظاری از یک مسؤل سیاسی داریم؟ اگر کسی مسؤلیت سیاسی قبول کند، حتمأ احتیاج به حد خاصی از اختیارات هم هست. چه حدی از اختیارات را برای او مجاز و مطلوب میدانیم؟ ما که در کشورهای دمکراتیک رای میدهیم، بین آلترناتیوهای موجود، یکی را انتخاب میکنیم، با اعتراف به اینکه حد خاصی از خواستهای ما در برنامه اوست، و در عمل، حد باز هم کمتری اجرا خواهد شد. دیگر اینکه، هر رهبر سیاسی در چارچوب توان، تجربه و دانش خود عمل میکند.
نکته پایانی اینکه ما در شرایط واقعی مجبور به تصمیمگیری هستیم، نه شرایط مطلوب و آرمانی. در شرایط فعلی دو جبهه روبروی یکدیگر هستند، یکی جبهه ج.ا. و دیگری جبهه آمریکا و اسرائیل و رضا پهلوی. آیا مجبور به انتخاب یکی از این دو جبهه هستیم؟ به نظر من آری، به شرط اینکه جبهه سومی که بتواند اعمال قدرت کند و مهر خود را بر حوادث بکوبد، وجود نداشته باشد یا ضعیف باشد. مثال: در انقلاب روسیه، لنین توانست در برابر دو جبهه آلمان و تزار، جبهه سوم را بگشاید و به سمت پیروزی حرکت کند. آیا ما سه جبهه داریم؟ آیا مثلا عملکرد “کنگره آزادی ایران” در این چند ماهی که از تشکیل آن میگذرد، خود را به عنوان جبهه سوم، معرفی و تثبیت کرده است؟ به نظر من نه.
واقعیت شرایط ایران الان طوری است که اگر بخواهیم نقشی در شکلگیری حوادث داشته باشیم، یا باید در جبهه ج.ا. قرار بگیریم، یا در جبهه آمریکا، اسرائیل، رضا پهلوی. من به صلاح مردم ایران میبینم که جانب جبهه دوم را بگیرند. در عین حال متأسفانه عدهای آنقدر نسبت به امپریالیسم و صهيونيسم و آمریکا و اسرائیل و شاه و سلطنت و مشروطه و ..... بدبین هستند، که عملا راه را برای تثبیت ج.ا. هموار میکنند؛ مطابق همان استدلال و الگویی که سال ۵۷ انجام دادیم.
با احترام. رضا قنبری. آلمان
☑️ جناب قنبری گرامی،
از توضیح و تیزبینی شما سپاسگزارم. درست گفتید. ما در یک هدف شریک هستیم و آن براندازی حکومت ضحاک میباشد. در سیاست نه دوست و نه دشمن همیشگی هستیم. برای منافع ملی در جایی با کسانی همسو میشویم و پس از آن دوباره رقیب سیاسی هستیم. حق اختیار هر مسئولی را قانون تعیین میکند.
با احترام رضایی
☑️ در واقع این بیانیهای است که میبایستی گروههای سیاسی، حزبها، دستهها و جنبشهای کناری اپوزیسیون بدان میرسیدند که در یک نقطه مشترک فکری، میشد چهار دهه به جای تقابل و پنجه در چهره دیگری کشیدن، این نیروها روی هدف دیگری تمرکز کنند. شور بختانه همانطوریکه اشاره کردید، نسل بعدی ما حتی تمام نفرت عمیق ستیزه گری را از نسل گذشته به بدترین شکل آموخته و در همین فضای خارج کشور ، هیچ از دموکراسی کشورهایی که در آن زندگی میکنند، بردباری و تحمل سیاسی را نیاموختهاند، آنچه که نادیده انگاشته میشود انباشت نفرت از نسلی ست که خطاهای تاریخی عملکردش را نمی پذیرد بلکه انتقال آن نفرت به نسلی ست که تجربه سیاسی ندارد و بیگناه ست! دیپلماسی آینده ما در خوشبینانهترین شرایط، باید دهها سال بردباری پذیرش ایدیولوژی مخالف را در برنامه خود عمل گرایانه نشان دهد، و من گاهی فکر میکنم که اینهمه خوشبینی شاید در جامعهای که فرهنگ مردمانش ناخواسته در نیم قرن اخیر به حذف مخالف عادت کرده، یک راه دراز یست که نیم قرن دیگر شاید آثار آنرا شاید بتوان دید. کامروا باشید گرامی.
رضا گیل
☑️ جناب گیل گرامی،
از مِهر شما سپاسگزارم. همچنان که اشاره کردید راه درازی در پیش داریم. باید آستینها را بالا زد.
پایدار باشید، رضایی
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
در پی واژگونی مرگبار اتوبوس کارکنان شرکت نفت در آبدانان مردم این شهر به خیابانها آمدند و شعارهای «مرگ بر دیکتاتور» و «علیرضا روحت شاد» سر دادند. به گزارش سازمانهای حقوق بشری علیرضا صیدی نوجوان ۱۶ ساله آبدانانی ۱۸ دیماه گذشته در اعتراضات تهران با شلیک مستقیم نیروهای امنیتی کشته شد.
در پی واژگونی مرگبار اتوبوس کارکنان شرکت انجیال دهلران و جانباختن ۱۳ نفر صدها نفر در آبدانان به خیابانها آمدند. معترضان خواستار پاسخگویی مسئولان شدند و در شعارهای خود علاوه بر عاملان حادثه، مقامها و نهادهای جمهوری اسلامی را نیز هدف قرار دادند.
بهدنبال واژگونی مرگبار اتوبوس حامل کارکنان شرکت نفت و جانباختن ۱۳ نفر در این حادثه، موجی از خشم عمومی شهر آبدانان را فراگرفت. صدها تن از اهالی این شهر در استان ایلام امروز، سهشنبه ۲۶ آبان، با آمدن به خیابانها خواستار پاسخگویی فوری مسئولان شدند.
این خشم عمومی بهسرعت ابعاد سیاسی یافت و معترضان با سر دادن شعارهایی همچون «مسئول بیلیاقت، استعفا استعفا»، اعتراض خود را علیه حاکمیت ابراز کردند.
با کشیده شدن دامنه دامنه اعتراضات به مقابل مسجد جامع آبدانان، گروهی از حاضران اقدام به پاره کردن بنرهای وزارت اطلاعات نمودند. در واکنش، نیروهای امنیتی موتورسوار جهت متفرق ساختن معترضان وارد عمل شده و دست به تیراندازی هوایی زدند. همزمان، گزارشها از اختلال شدید در شبکه اینترنت این شهر خبر میدهند.
رسانههای داخلی از جمله خبرگزاری فارس نیز گسترش این تجمع را منعکس کرده و از افزایش شمار معترضان از حدود ۲۰۰ نفر به نزدیک ۱۰۰۰ نفر خبر دادهاند.
در برخی از ویدیوها شعارهایی مانند «مرگ بر دیکتاتور»، «جمهوری اسلامی، رهبر کارتونیت کو» ( اشاره به مجتبی خامنهای، رهبر کنونی ایران و پسر علی خامنهای که پس از انتصاب به عنوان رهبر جدید تا کنون در انظار عمومی دیده نشده است)، «مرگ بر مسئول بیلیاقت» و «جاوید شاه» به گوش میرسد.
با این حال به دلیل احتمال صداگذاری یا دستکاری برخی ویدیوها، یورونیوز فارسی نمیتواند اصالت این شعارها را بهطور مستقل تایید کند.
ویدیوهای منتشرشده از تجمعها از حضور شمار زیادی از معترضان حکایت دارد. در برخی تصاویر علیه روحالله خمینی، بنیانگذار جمهوری اسلامی شعار داده میشود و بنرهای منتسب به وزارت اطلاعات و بسیج پاره میشوند. شعارهای شنیدهشده نشان میدهد که دامنه اعتراضها از مطالبه پاسخگویی درباره سانحه فراتر رفته است. پیگیریهای یورونیوز نشان از آن دارد که برخی از معترضان همچنان در خیابانها حضور دارند و شعار میدهند.
آبدانان شهری در جنوبشرقی استان ایلام واقع شده است. جمعیت این شهر بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵ حدود ۲۴ هزار نفر و جمعیت کل شهرستان آبدانان حدود ۴۸ هزار نفر است.
آبدانان؛ یکی از کانونهای اعتراضات دیماه
آبدانان در استان ایلام در جریان اعتراضات سراسری دیماه ۱۴۰۴ به یکی از کانونهای اعتراض تبدیل شد. کشتهشدن علیرضا صیدی نوجوان ۱۶ ساله اهل این شهر در ۱۸ دیماه و در جریان اعتراضات تهران توجهها را بیش از پیش به آبدانان جلب کرد. بر اساس گزارشها او بر اثر شلیک گلوله نیروهای امنیتی جان باخت.
پیکر او برای خاکسپاری به زادگاهش منتقل شد و مراسم تشییع و خاکسپاری در ۲۱ دیماه با حضور گسترده مردم و سردادن شعارهای ضدحکومتی برگزار شد. شبکه حقوق بشر کردستان گزارش داد که نیروهای نظامی و امنیتی در جریان این مراسم به سوی شرکتکنندگان «گلوله جنگی» شلیک کردند.
«علیرضا روحت شاد»
در ادامه آبدانان در روزهای ۲۷ و ۲۸ بهمنماه نیز همزمان با برگزاری مراسم چهلم علیرضا صیدی شاهد تجمعهای اعتراضی و برخورد نیروهای امنیتی با شهروندان بود. در تصاویر منتشرشده از این تجمعها شعارهایی علیه جمهوری اسلامی و در حمایت از معترضان کشتهشده شنیده میشود.
در تجمع امروز نیز برخی شعارها بازهم بر نام علیرضا صیدی متمرکز بود و مردم برای یادآوری نام این نوجوان شعار «علیرضا روحت شاد» را سر دادند.
منابع گزارش: امتداد، یورونیوز فارسی
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
سامیا نخول و جان آیریش / رویترز / ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶
پس از گذشت نزدیک به نه ماه از آغاز جنگ، ایالات متحده و ایران هر یک چنان رفتار میکنند که گویی زمان به نفع آنهاست؛ محاسبهای که آنها را در بنبستی گرفتار کرده که خروج از آن برای هر دو طرف تقریباً غیرممکن به نظر میرسد.
این یک قمار پرخطر است؛ بهطوری که دو تن از مذاکرهکنندگان پیشین آمریکا در امور خاورمیانه، مقامات اروپایی و منابعی در کشورهای حاشیه خلیج فارس میگویند ممکن است پیش از آنکه راهکاری دیپلماتیک برای پایان دادن به مناقشه فراهم شود، درگیریها دوباره از سر گرفته شوند.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، تصمیم گرفته است به جای انجام حملات سنگین مجدد یا دادن امتیاز، ایران را تحت فشار شدید (فشار برای به زانو درآوردن) قرار دهد. او با این باور که بمبارانهای تازه تغییری در نتیجه ایجاد نخواهد کرد و تنها ممکن است منجر به اقدامات تلافیجویانه ایران علیه زیرساختهای انرژی در خلیج فارس شود، از انجام چنین حملاتی خودداری کرده است.
در عوض، ترامپ روی محاصره دریایی ایران و فشارهای اقتصادی حساب باز کرده است؛ به این امید که تهران ناچار به عقبنشینی شده و با امتیازدهی در خصوص برنامه هستهای خود موافقت کند.
اما رهبران ایران به نتیجهای کاملاً متفاوت رسیدهاند.
آنها که از ناکامیهای انتخاباتی حزب جمهوریخواه (حزب ترامپ) و همچنین بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، جسورتر شدهاند، هزینه دستیابی به یک توافق صلح را برای ایالات متحده بالا برده و خواستار آن شدهاند که واشنگتن نخستین گام را برای حلوفصل مناقشه بردارد.
تهران ضمن اعلام آمادگی برای دیپلماسی — که نمونهای از آن دیدار روز سهشنبه با میانجیگران عمانی و قطری بود — واشنگتن را به اعمال زور متهم میکند و تأکید دارد که تسلیم فشارهای آمریکا نخواهد شد.
دنیس راس، از مذاکرهکنندگان پیشین آمریکا در امور خاورمیانه، میگوید: «با یک واقعیت دوگانه روبرو هستیم؛ نه ترامپ گزینههای خوبی پیش رو دارد و نه ایرانیها. هر یک از طرفین، شرایط پایان دادن به جنگ را به گونهای تعریف میکنند که با دیدگاه طرف مقابل در تضاد است و برای طرف دیگر غیرقابل پذیرش میباشد.»
یک مقام ارشد اروپایی اظهار داشت که خواستههای واشنگتن برای ایران بسیار پرهزینه (سنگین) است، در حالی که خواستههای تهران نیز برای واشنگتن هزینههای سیاسی گزافی به همراه دارد.
اورانیوم مدفونشده
یک مقام ارشد اروپایی دیگر، که از طریق سازمان اطلاعاتی کشورش در جریان امور قرار گرفته، گفت که کارزار نظامی ایالات متحده «دقیقاً به نتیجهای معکوسِ آنچه مد نظر بود، منجر شده است». این مقام مسئول - که به دلیل حساسیت موضوع خواست نامش فاش نشود - گفت که این وضعیت موجب تقویت ایران و تمرکز قدرت در دستان تندروترین چهرههای آن شده و «بهجای حلوفصل مسئله هستهای، آن را وخیمتر کرده است.»
یک مقام اروپایی و یک مقام غربی دیگر اظهار داشتند که گزارشهای اطلاعاتی نشان میدهد «بخش قابلتوجهی» از ذخایر اورانیوم با غنای بالای ایران، احتمالاً در اعماق «کوه پیکاکس» (Pickaxe Mountain) — یک تأسیسات زیرزمینی بهشدت مستحکم در نزدیکی مجتمع هستهای نطنز — پنهان شده است.
این مقام اروپایی گفت: «ایران انگیزههای فراوانی دارد تا برنامه هستهای مخفیانهای را دنبال کند که هدف آن ایجاد بازدارندگی در برابر مداخله نظامی احتمالی ایالات متحده در آینده است.»
ایران که مدعی است برنامه هستهایاش صرفاً اهداف غیرنظامی دارد و تلاش برای دستیابی به بمب هستهای را تکذیب میکند، اعلام کرده است تا زمانی که جنگ ادامه دارد، اجازه بازگشت بازرسان هستهای را نخواهد داد.
آرون دیوید میلر، مذاکرهکننده پیشین آمریکا در امور خاورمیانه، گزینههای پیشِ روی واشنگتن را شامل این موارد میداند: تشدید تنش، مذاکره، تسلیم، یا خفهسازی (فشار حداکثری).
به گفته او، واشنگتن در حال حاضر گزینه آخر را برگزیده است؛ هرچند همچنان احتمال اقدام نظامی — پیش از آنکه دموکراتها در ماه ژانویه کنترل کنگره را به دست بگیرند — همچنان باقی است.
گزینهای سوم
یک مقام آمریکایی گفت: «کارزار فشار اقتصادی چنان ضربهای به ایران وارد میکند که رئیسجمهور نیازی به انجام عملیاتهای رزمی گسترده ندارد.» او افزود که رئیسجمهور «تمام گزینهها را در اختیار دارد» تا مانع از دستیابی تهران به سلاح هستهای شود.
به گفته چهار دیپلمات حاضر در جلسه، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، هفته گذشته در پاریس به وزرای گروه هفت (G7) گفت که واشنگتن در دوراهیِ «جنگ مجدد» یا «توافقی ضعیف» گرفتار نشده است.
روبیو اظهار داشت که گزینه سومی نیز وجود دارد: اعمال فشار اقتصادی مداوم برای نشان دادن این واقعیت به ایرانیها که «آنها کنترل بازی را در دست ندارند»؛ این فشار تا زمانی ادامه مییابد که آنها امتیازاتی بدهند که دستیابی به آنچه او «توافقی متوازن» توصیف کرد، ممکن شود.
مقامات اروپایی معتقدند که ترامپ فعلاً گزینه سوم را برگزیده است، هرچند یکی از آنها خاطرنشان کرد که رئیسجمهور ممکن است هر لحظه تغییر موضع دهد. یکی از مقامات ارشد اروپایی گفت که ترامپ گزینه اقدام نظامی را بهطور کامل کنار نگذاشته است و آرامشِ کنونی، عمدتاً به عنوان فرصتی برای دیپلماسی تلقی میشود.
دو منبع در کشورهای حوزه خلیج فارس به خبرگزاری رویترز گفتند که این کشورها به ترامپ هشدار دادهاند که از سرگیری بمبارانها میتواند منجر به تلافیجویی ایران علیه زیرساختهای آنها شود. جاسم البدیوی، دبیرکل شورای همکاری خلیج فارس، هفته گذشته اعلام کرد که کشورهای عضو این شورا در طول جنگ، هدف بیش از ۷۰۰۰ موشک و پهپاد ایرانی قرار گرفتهاند.
ابتسام الکتبی، رئیس اندیشکده «مرکز سیاستگذاری امارات»، گفت: «ایالات متحده به ایران ضربه میزند، اما ایران مستقیماً به آمریکا حمله نمیکند؛ بلکه به جای آن، کشورهای حوزه خلیج فارس را هدف قرار میدهد. کشورهای حوزه خلیج فارس هیچ “چماقی” برای تهدید ایران ندارند. آمریکا چماق دارد، اما این چماق شکسته است.»
یک منبع در کشورهای حوزه خلیج فارس گفت: «همه از ترامپ خواستند که حمله نکند، و خود او هم تمایلی به حمله نداشت.»
اکنون ترامپ فرصت محدودی برای اقدام در اختیار دارد — و سه ناو هواپیمابر نیز در منطقه مستقر هستند.
این منبع در کشورهای حوزه خلیج فارس گفت: «آیا او از این فرصت استفاده خواهد کرد؟ خواندنِ ذهن ترامپ دشوار است.»
به گفته تمام منابعی که با رویترز گفتگو کردهاند، مذاکرات غیرمستقیم میان آمریکا و ایران بر سر «ترتیبِ گامها» (اینکه کدام اقدام باید اول انجام شود) متوقف شده است.
آنها گفتند که تهران خواهان لغو محاصره، آزادسازی داراییهای مسدودشده و ازسرگیری فروش نفت است؛ آن هم پیش از آنکه مذاکرات اساسی آغاز شود. به گفته آنها، ایران همچنین خواستار پایان یافتن خصومتها در تمامی جبههها و داشتن نقشی به رسمیت شناختهشده در مدیریت عبور و مرور از تنگه هرمز — که مسیری حیاتی برای تأمین انرژی جهان است — میباشد.
آنها افزودند که در ازای این موارد، ایران تنگه هرمز را بازگشایی خواهد کرد و تنها وعده میدهد که بعداً درباره برنامه هستهای خود گفتگو کند؛ این در حالی است که واشنگتن خواهان گامهای متقابل و همزمان است که شامل تعهدات قابلراستیآزمایی در مورد برنامه هستهای از همان ابتدا باشد.
چه کسی گام اول را برمیدارد؟
نخستوزیر قطر پس از گفتگو با ترامپ، کشورهای گروه هفت (G7) را در پاریس در جریان امور قرار داد. یکی از مقامات اروپایی گفت که او «نیامده بود تا بگوید راهحلی پیدا کرده است»، بلکه به تشریح میانجیگریای پرداخت که همچنان در جریان است اما با شکافهای قابلتوجهی روبروست.
مقامات اروپایی اظهار داشتند که مسئله هستهای باید بخشی از مرحله نخست گفتگوها باشد و خواستههای ایران — مبنی بر حلوفصل مسئله مسدودسازی تنگه هرمز و رفع تحریمها، و موکول کردن بازگشت بازرسان به زمانی پس از این اقدامات — غیرقابلقبول است.
به گفته آنها، دستیابی به توافق تنها در صورتی ممکن است که هر دو طرف امتیازاتی بدهند؛ نه به یکدیگر، بلکه به طرفهای ثالث، بهویژه کشورهای حاشیه خلیج فارس. این امر به ایران اجازه میدهد تا پذیرش شرایط را به عنوان پاسخی به مطالبات منطقهای — و نه مطالبات ایالات متحده — توجیه کند.
تحلیلگران سیاسی میگویند در داخل ایران، هیچکس در جایگاهی نیست که بتواند بر سر توافقی به توافق برسد. یک مقام اروپایی گفت که هسته سخت افسران سپاه پاسداران — که معتقدند پیروز میدان شدهاند — هیچ تمایلی به مذاکره ندارند؛ موضوعی که کار عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، را در مذاکرات عملاً غیرممکن میسازد.
آلن ایر، دیپلمات پیشین آمریکایی که در مذاکرات هستهای با ایران فعالیت داشت، گفت تندروها شاهد بودند که محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس — که در انتخابات ریاستجمهوری ناکام ماند — به دلیل ارتباطش با یک توافق موقتِ پیشین، چه هزینه سیاسیای پرداخت کرد.
او گفت: «همه میترسند که به عنوان “نرمترینِ تندروها” شناخته شوند.»
آلن ایر افزود که ممکن است محاصره دریایی ایالات متحده، پیش از آنکه دیپلماسی بتواند راهگشا باشد، طرفین را ناچار به اتخاذ تصمیم کند.
او گفت: «در نهایت، اگر ایالات متحده محاصره را لغو نکند، ایران تنشها را تشدید خواهد کرد، زیرا آنها نمیتوانند [در این وضعیت] دوام بیاورند.»
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
![]() |
تابستان، قطع برق. زمستان، افت فشار و قطع گاز. مقامهای جمهوری اسلامی روزی منتظر «زمستان سخت اروپا» بودند؛ حالا مردم ایران باید زندگیشان را با کمبود انرژی تنظیم کنند. قصه به خاموشی و سرد شدن کارخانهها ختم نمیشود. بخشی از بهای روشن ماندن نیروگاهها در کیفیت هوای شهرها و سلامت مردم نمود پیدا میکند؛ بهایی که نه روی قبض برق میآید و نه از مردم دربارهاش نظری خواسته شده است.
شیری که بسته نماند
نوروز ۱۳۹۹، رضا میرزایی، مدیرکل وقت محیطزیست استان مرکزی، خبر داد که شیر مازوت نیروگاه شازند در روزهای پایانی سال ۱۳۹۸ بسته شده است. وی همچنین هشدار داد اگر نیروگاه دوباره این سوخت را بسوزاند، پرونده به دستگاه قضایی میرود. نزدیک به چهار سال بعد، در آذر ۱۴۰۲، مدیرکل بعدی همان اداره گفت نیروگاه شازند روزانه چهار میلیون لیتر مازوت میسوزاند.[۱، ۲]
مردم اراک میان این دو خبر زندگی کردند. خبر اول میگفت هوای شهر مهم است. خبر دوم نشان داد وقتی گاز کم آمد، آن تصمیم چقدر دوام آورد.
میشود با یک دستور شیر مازوت را بست. اما برای بسته نگه داشتنش باید از پیش برنامهای برای سوخت و برق جایگزین داشت. مسئولان دستور را صادر کردند و مسئله اصلی را به روز بعد سپردند.
هزینهای که منتشر نمیشود
به گفته معاون بهداشت وزارت بهداشت، در سال ۱۴۰۳ متهم اصلی حدود ۵۸ هزار و ۹۷۵ مرگ در ایران، ذرات معلق کوچکتر از ۲٫۵ میکرون بودهاند؛ بهطور میانگین ۱۶۱ مرگ در روز.
وزارت بهداشت جمهوری اسلامی زیان اقتصادی این مرگها را حدود ۱۷٫۲ میلیارد دلار برآورد کرده است. این عدد، نه فقط قربانیان مازوت، که قربانیان آلودگی ناشی از خودروها، صنعت، گردوغبار و منابع دیگر را هم شامل میشود. آنچه نمیدانیم این است که مازوتسوزی در هر نیروگاه چه سهمی از بیماری و مرگ جمعیتهای در معرض دود آن داشته است.[۳]
پژوهشی با دادههای سال ۲۰۲۲، هزینه مستقیم پزشکیِ بیماریهای بررسیشده و منتسب به آلودگی هوا را حدود ۲۵۱ میلیون دلار برآورد کرده است. بستری، دارو، آزمایش و تصویربرداری در این رقم آمدهاند. رفتوآمد بیمار و همراهش و روزهایی که از کار بازمیمانند، حساب دیگری دارند. برای یک خانواده، این هزینهها در موعد خود از راه میرسند؛ چه سهم هر دودکش از آلودگی اندازهگیری شده باشد، چه نشده باشد.[۴]
جالب این است که وزارت نفت میداند چه مقدار سوخت به شازند تحویل داده است. وزارت نیرو میداند نیروگاه در برابر آن چقدر برق تولید کرده است. اما عددی که به مردم اراک بگوید مصرف مازوت چه اثری بر هوای شهر و سلامتشان گذاشته، تاکنون منتشر نشده است. گویی چرتکه حکومت تنها هزینه سوخت را میشمارد و هزینه سلامت را مردم با جانهای ازدسترفته حساب میکنند.
آلودگی در مرز استان متوقف نمیشود
تهران در بهار ۱۳۹۸ بیستوپنج روز هوای پاک داشت. در بهار ۱۴۰۳، پنج روز. نمیتوان این فاصله را به حساب یک نیروگاه نوشت. ترافیک، صنایع دیگر، گردوغبار و شرایط هوا نیز در آن نقش دارند. اما برای شهری که سالها وعده کاهش آلودگی شنیده، این دو عدد باید آغاز پرسش باشد، نه پایان آن.[۵]
در قزوین، نیروگاه رجایی از واحدهای مصرفکننده مازوت است. پژوهشی درباره آلودگی دامنههای جنوبی البرز، بیشترین تمرکز دیاکسید گوگرد را در قزوین یافت و سهم بالای احتمالی رجایی را مطرح کرد. همان پژوهش اندازه نگرفت چه مقدار از آلودگی تهران یا کرج از رجایی آمده است. برای پاسخ باید بدانیم نیروگاه در هر روز چه سوزانده، باد به کدام سو وزیده و ایستگاههای پایش چه ثبت کردهاند. و البته در نظر داشته باشیم هوای آلوده برای عبور از قزوین به استان همجوار از کسی اجازه نمیگیرد.[۶]
دیاکسید گوگرد میتواند در هوا به تشکیل ذرات ریز سولفاتی کمک کند و با باد جابهجا شود. این پرسش درباره بعضی از صنایع و کارخانهها هم سابقه طرح دارد. پژوهشی درباره سیمان دورود که در سال ۱۳۹۳ منتشر شد، افزایش زمستانی آلایندههای دودکش را عمدتاً به مصرف مازوت نسبت داد و خواستار اندازهگیری آلودگی در شعاعی وسیعتر شد.[۷]
البته خودروها نیز در آلودگی شهرها سهم دارند. اما نمیشود همه تقصیر را به گردن راننده انداخت و از بازار انحصاری خودرو چشمپوشی کرد. شورای رقابت بازار خودروهای سواری را انحصاری تشخیص داده و به محدودیت واردات و انتخاب اندک خریدار اشاره کرده است. مردم هزینه این انحصار را یکبار هنگام خرید میپردازند و بارها پیامدهای تصمیمهای مربوط به خودرو و سوخت را در خیابان میبینند. معادلهای بهغایت ناعادلانه: اقلیتی که از این انحصار سود میبرند و اکثریتی که هزینه آن را بر دوش میکشند.[۸]
جنگ آغاز کمبود نبود
نمیتوان تمامی تقصیر مازوتسوزی نیروگاهها را به گردن جنگ اخیر انداخت. طبق گزارش مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، نیروگاههای ایران در سال ۱۳۹۹ حدود شش میلیارد لیتر مازوت سوزاندند؛ ۶۲ درصد بیشتر از سال ۱۳۹۶. در تابستان ۱۴۰۳ هم نیروگاههای دارای امکان مصرف مازوت بیش از تابستانهای پیش از آن از این سوخت استفاده کردند. وزیر نیرو کسری برق در اوج همان تابستان را حدود ۲۰ هزار مگاوات اعلام کرده بود.[۹، ۱۰]
آن زمان، با اینکه هنوز پالایشگاههای گاز هدف حمله قرار نگرفته بودند، تابستان برق کم میآمد و زمستان گاز صنایع محدود میشد. جنگ این وضع را بدتر کرد، اما آغازگرش نبود. هرچند تعمیر تأسیسات آسیبدیده لازم است، فراتر از تعمیر باید پرسید جمهوری اسلامی در سالهای پیش از جنگ برای نوسازی نیروگاهها و حفظ تولید گاز چه کرده بود.
در آبان ۱۴۰۵، مدیرعامل شرکت ملی گاز گفت حمله به چهار پالایشگاه حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب در روز از ظرفیت تولید گاز را از مدار خارج کرد و حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب آن تا آن زمان بازگشته بود. او مجموع کمبود گاز و ظرفیتِ همچنان خارج از مدار را در روزهای اوج مصرف حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعب در روز برآورد کرد. این پیشبینی او برای روزهای اوج است، نه اندازهگیری گاز تحویلی به هر کارخانه. در همان مقطع، انجمن صنفی کارفرمایان صنعت سیمان از قطع گاز کارخانهها و بازگشت آنها به مازوت خبر داد.[۱۱، ۱۲]
برق کمیاب به کجا میرود؟
کمبود برق فقط به مقدار تولید مربوط نیست. معاون توانیر در اسفند ۱۴۰۳ شمار دستگاههای استخراج غیرمجاز رمزارز را حدود ۷۰۰ هزار و مصرف برآوردی آنها را نزدیک دو هزار مگاوات اعلام کرد. این برآورد نمیگوید صاحبان دستگاهها چه کسانیاند. اما وقتی کارخانه، مغازه و خانه خاموشی میکشند، متولی شبکه باید توضیح دهد چگونه مصرفی غیرمجاز با این ابعاد ادامه پیدا کرده است.[۱۳]
سازندگی تا وعدههای پوشالی
نیروگاه و میدان گاز را روزی که کمبود از راه میرسد نمیسازند. این کار سالها سرمایه، مهندس و همکاری فنی میخواهد. ایران زمانی برای گسترش ظرفیت انرژی چنین راهی را آغاز کرده بود.
در دوره محمدرضا شاه فقید، سازمان انرژی اتمی تأسیس شد و در سال ۱۹۷۴ هدف رسیدن به حدود ۲۳ هزار مگاوات برق هستهای طی بیست سال اعلام شد. قراردادهایی برای تربیت متخصصان بومی بسته شد، کرافتورک یونیونِ زیمنس ساخت دو واحد بوشهر را آغاز کرد و همزمان همکاری با فرانسویها نیز دنبال میشد. آن هدف به تأسیس نهاد، آموزش نیرو و آغاز ساخت انجامید؛ بخشی از سازهها و تجهیزات همان پروژه دههها بعد هم به کار آمد.[۱۴]
با وقوع انقلاب در ایران، ساخت بوشهر متوقف شد. زیمنس هم از پروژه کنار کشید. در جنگ با عراق، بمبها چندین بار به سایت نیمهکاره خوردند. آنچه با زیمنس آغاز شده بود، سالها همانطور ماند تا جمهوری اسلامی در سال ۱۹۹۵ تکمیل واحد اول را به یک شرکت روسی سپرد. بوشهر سرانجام در سال ۲۰۱۳ برق تجاری تولید کرد؛ نزدیک به چهار دهه پس از آغاز ساخت.[۱۴، ۱۵]
در سال ۲۰۲۵، نیروگاه اتمی بوشهر با ۹۱۵ مگاوات ظرفیت خالص، حدود ۵٫۱۳ تراواتساعت برق خالص تولید کرد؛ نزدیک به ۱٫۳ درصد برق کشور. کارنگی در سال ۲۰۱۳ هزینه تاریخی ساخت واحد اول را به ارزش پول زمان گزارش حدود ۱۱ میلیارد دلار برآورد کرد. جمهوری اسلامی حالا از هدف ۲۰ هزار مگاوات ظرفیت هستهای تا ۲۰۴۱ سخن میگوید.
اما برای کارخانهای که امروز برق ندارد، وعده سال ۲۰۴۱ دستگاهش را روشن نمیکند. باید دید پول این واحدها از کجا میآید، چه زمانی ساخته میشوند و سرانجام چقدر برق به شبکه میدهند.[۱۴، ۱۵]
در زمینه بهبود جریان گاز هم اقداماتی انجام شد؛ اقداماتی که در سایه سیاستهای کلان حاکمیت به محاق رفتند. بهعنوان مثال، در سال ۲۰۱۷، توتال فرانسه برای توسعه فاز ۱۱ پارس جنوبی قراردادی حدود ۴٫۸ میلیارد دلاری بست. یک سال بعد، آمریکا تحریمها را بازگرداند و شرکت فرانسوی، چون معافیت نگرفت، پروژه را رها کرد و رفت. فشار مخزن پارس جنوبی در همین سالها پایین میآمد و حفظ تولید به تجهیزات تازه نیاز داشت.
جمهوری اسلامی سرانجام در اسفند ۱۴۰۳ قراردادهای فشارافزایی به ارزش حدود ۱۷ میلیارد دلار را به پیمانکاران داخلی واگذار کرد. رفتن توتال هزینه تحریم را نشان میدهد. حکومت باید درباره سالهایی هم پاسخ دهد که تجهیزات فشارافزایی هنوز در میدان کار نمیکردند. امضای قرارداد، بهتنهایی گازی به تولید کشور اضافه نمیکند.[۱۶، ۱۷]
زمستان سخت، برای چه کسی؟
در سالهایی که صنعت انرژی ایران به سرمایه و فناوری نیاز داشت، نزدیکان حکومت چشم به «زمستان سخت اروپا» دوخته بودند. محمد مرندی، مشاور تیم مذاکرهکننده هستهای، در شهریور ۱۴۰۱ از بحران فلجکننده انرژی اروپا نوشت. بحران واقعی و پرهزینه بود و تولید برخی صنایع انرژیبر کاهش یافت. دولتهای اروپایی منابع تأمین را متنوع کردند، ذخایر را بالا بردند و مصرف گاز را پایین آوردند. هوای ملایم هم کمکشان کرد. در نگاه ایدئولوژیک سردمداران تهران، اما امید به درماندگی اروپا بیش از درس گرفتن از مدیریت آن بحران به چشم آمد.[۱۸]
و حالا در هرمز هم انرژی به ابزار فشار سیاسی تبدیل شده است. رویترز در گزارشی در ۱۴ اکتبر ۲۰۲۶، به نقل از مقامهای ارشد ایرانی، نوشت تغییر تاکتیک علیه کشتیها با هدف بالا نگه داشتن قیمت نفت و اثرگذاری سیاسی دنبال میشود. اگر گفتههای این مقامها بازتاب سیاست حکومت باشد، تناقض روشن است: کشوری که تابستان برق کم میآورد و زمستان گاز، جریان انرژی جهان را هم وارد بازی چانهزنی میکند. اما سرمایهگذاری که قرار است پولش را سالها در پروژهای در ایران بگذارد، تنش در هرمز را نیز در حساب ریسکهای سیستماتیک میآورد.[۱۹]
انرژی جایگزین
برای جبران کمبود، گزینهها را باید با هزینه و زمان تحویلشان سنجید. طبق میانگین جهانی آژانس بینالمللی انرژیهای تجدیدپذیر در سال ۲۰۲۴، هزینه نصب هر کیلووات ظرفیت خورشیدی بزرگمقیاس حدود ۶۹۱ دلار و ضریب ظرفیت متوسط آن ۱۷٫۴ درصد بود. با این معیار، ده هزار مگاوات ظرفیت خورشیدی حدود ۶٫۹ میلیارد دلار هزینه و نزدیک به ۱۵٫۲ تراواتساعت تولید سالانه دارد؛ تقریباً سه برابر تولید خالص بوشهر در سال ۲۰۲۵. این قیمت ساخت نیروگاه در ایران نیست. شبکه و ذخیرهسازی هم سرمایه میخواهند تا برق در ساعت مورد نیاز به دست مردم برسد.[۱۵، ۲۰]
فشارافزایی گاز، نوسازی نیروگاهها، خورشید، باد و ذخیرهسازی هرکدام میتوانند بخشی از کمبود را جبران کنند. حکومتی که از مردم میخواهد کمبود را تحمل کنند، باید بگوید برای هر پروژه چه بودجهای فراهم کرده، چه کسی مسئول اجرای آن است و مردم چه زمانی نتیجه اقداماتش را خواهند دید.
از شازند تا فردا
جمهوری اسلامی سالها شعار «راه قدس از کربلا میگذرد» را تکرار کرد. امروز راه تغییر اولویتها نه از تغییر سیاستها که از تغییر سیاسی میگذرد.
ایران فردا به دولتی نیاز دارد که تنشزدایی را بخشی از بازسازی بداند. قرارداد قابل اتکا، رقابت و ثبات تصمیم میتوانند سرمایهها را به پروژهها برسانند. همکاری با جهان نیز راه خرید فناوری و استفاده از تجربه دیگران را باز میکند. سیاست خارجی نیز باید برای ساختن کشور فرصت بخرد.
توان این بازسازی تا حد زیادی در اختیار ایرانیانی است که از کشور رفتهاند و همینطور متخصصانی که در داخل به حاشیه رانده شدهاند. همکاری آنها به امنیت حرفهای و اختیار کارشناسی نیاز دارد. مدیر و مهندس باید بتوانند درباره هزینه و خطر پروژه صریح حرف بزنند.
متخصص ایرانی مهاجر باید بتواند دانش و ارتباطاتش را با اطمینان در اختیار وطنش بگذارد. این توان، در کنار همکاری بینالمللی، باید به پروژهای برسد که سرمایه، موعد و مسئولیت اجرایش روشن است.
از همان شازند میتوان شروع کرد. مقدار و کیفیت سوخت، برق تولیدی، داده هوا و روند مراجعات درمانی شهرهای واقع در مسیر باد منتشر شوند. برنامه کاهش مصرف مازوت هم با سرمایه تأمینشده و تاریخ ورود برق جایگزین همراه باشد.
مردم اراک در نوروز ۱۳۹۹ خبر بسته شدن شیر مازوت را شنیدند. در آذر ۱۴۰۲، رقم مصرف چهار میلیون لیتر در روز اعلام شد. ایران فردا باید در فاصله میان این دو خبر تفاوت ایجاد کند. اعتبارش را مردم در نیروگاهی که بهموقع به مدار میرسد، کارخانهای که برق دارد و هوای شهرشان خواهند سنجید.
——————————-
منابع:
۱. آرمان اقتصادی به نقل از ایسنا: مسدود شدن شیر مازوت شازند در پایان ۱۳۹۸ (۴ فروردین ۱۳۹۹)
۲. ایران اینترنشنال: اعلام مصرف روزانه چهار میلیون لیتر مازوت در شازند (۲۵ آذر ۱۴۰۲)
۳. وبدا (رسانه سلامت وزارت بهداشت): مرگهای منتسب به ذرات ریز در سال ۱۴۰۳
۴. پژوهش هزینه اقتصادی بیماریهای منتسب به آلودگی هوا در ایران
۵. عصر خبر به نقل از ایسنا: روزهای هوای پاک تهران در بهار سالهای ۱۳۹۸ و ۱۴۰۳
۶. پژوهش آلودگی دامنههای جنوبی البرز و نقش احتمالی نیروگاه رجایی
۷. پژوهش آلایندههای دودکش کارخانه سیمان دورود
۸. مصوبه شورای رقابت درباره وضعیت انحصاری بازار خودرو
۹. رادیو فردا: گزارش مرکز پژوهشهای مجلس درباره مصرف مازوت نیروگاهها
۱۰. رادیو فردا: اظهارات وزیر نیرو درباره کسری برق تابستان ۱۴۰۳
۱۱. اظهارات مدیرعامل شرکت ملی گاز درباره ظرفیت ازدسترفته و کسری اوج مصرف (۱۰ آبان ۱۴۰۵)
۱۲. خبرگزاری فارس: «گاز سیمانیها قطع شد»، اظهارات علیاکبر الوندیان، دبیر انجمن صنفی کارفرمایان صنعت سیمان
۱۳. ایران اینترنشنال: برآورد توانیر از استخراج غیرمجاز رمزارز
۱۴. کارنگی: تاریخ برنامه هستهای ایران و برآورد هزینه بوشهر
۱۵. انجمن جهانی هستهای: ظرفیت و تولید سالانه واحد اول بوشهر؛ هدف ۲۰ هزار مگاوات تا ۲۰۴۱
https://world-nuclear.org/nuclear-reactor-database/details/BUSHEHR-1
۱۶. اطلاعیه رسمی توتال درباره اثر تحریمهای آمریکا بر ادامه فاز ۱۱
۱۷. MEES: قراردادهای فشارافزایی پارس جنوبی
۱۸. صدای آمریکا: اظهارات محمد مرندی درباره زمستان اروپا (۱۳ شهریور ۱۴۰۱)؛ آژانس بینالمللی انرژی: تحلیل کاهش مصرف گاز اروپا
۱۹. رویترز: تغییر تاکتیک ایران در حمله به کشتیها و قیمت نفت (۱۴ اکتبر ۲۰۲۶)
۲۰. آژانس بینالمللی انرژیهای تجدیدپذیر: هزینه و عملکرد خورشیدی در سال ۲۰۲۴
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
![]() |
در رمان «برادران کارامازوف» پیش از آنکه قتلی رخ دهد، خانوادهای وجود دارد که اعضای آن آموختهاند چگونه یکدیگر را زخمی کنند.
آنها میدانند کجا فشار بیاورند. بدهی پرداختنشده به مدرکی برای خیانتِ یک عمر تبدیل میشود. یک جمله، تحقیر و خفتی را آشکار میکند که شنونده مدتها کوشیده آن را پنهان نگه دارد. مشاجرههایشان به زخمهایی در گذشته بازمیگردد که هیچ گفتوگوی امروزی به نظر نمیرسد قادر به التیام یا حلوفصل آنها باشد. هر دیدار، دلیل دیگری برای اتهام بعدی فراهم میکند.
فئودور داستایفسکی، رماننویس روس قرن نوزدهم، ما را وادار میکند در کنار این خانواده بمانیم. شخصیتهای او میتوانند خودشان را توضیح دهند. گلایههایشان پیشینه دارد. حتی وقتی رفتارشان مخرب میشود، میتوانیم بخشی از تجربهای را که چنین رفتاری از آن سرچشمه گرفته است، درک کنیم.
این درک ناراحتکننده است. خودم را در حال فهمیدن کسی مییابم که ترجیح میدهم او را محکوم کنم.
پدر خانواده، فئودور پاولوویچ، فرزندانش را نادیده گرفته است. پسر بزرگش، دیمیتری، معتقد است در حق او از نظر مالی اجحاف شده و مشاجره آن دو عمیقتر میشود، زیرا هر دو خواهان یک زن هستند. ایوان، برادر روشنفکر خانواده، نظم اخلاقی جهان را زیر سؤال میبرد، بیآنکه کاملاً دریابد دیگری ممکن است از استدلالهای او چه برداشتی داشته باشد. آلیوشا میکوشد روابط را در این خانواده آسیبدیده حفظ کند. اسمردیاکوف، که تصور میشود پسر نامشروع پدر است، بهعنوان خدمتکار در خانه زندگی میکند.
سپس پدر کشته میشود.
دیمیتری محکوم میشود، هرچند اسمردیاکوف مرتکب قتل شده است. تهدیدها و رفتارهای دیمیتری، اتهام را باورپذیر میکند. ایوان ناگزیر میشود با ادعای اسمردیاکوف روبهرو شود؛ اینکه افکار و رفتار او در فراهم شدن زمینه قتل نقش داشته است. مسئولیت فراتر از دستی میرود که عمل را انجام داده است، هرچند مسئولیت هر یک از افراد متفاوت است.
داستایفسکی انسانهایی را به ما نشان میدهد که هوش و ذکاوتشان نمیتواند آنها را از باورهایی که درباره خودشان نیاز دارند رها کند. آنها میتوانند حقیقتی را تشخیص دهند و در عین حال در برابر چیزی که این شناخت از آنها میخواهد، مقاومت کنند.
وقتی به مخالفان سیاسی ایران فکر میکنم، به این خانواده بازمیگردم.
این مقایسه محدودیتهایی دارد. منازعات سیاسی ایران با نابرابری قدرت و اقدامات واقعی سرکوب همراه است. یک استعاره ادبی نمیتواند کسانی را که خشونت اعمال میکنند با کسانی که آن را تحمل میکنند، همارز قرار دهد. همچنین جنبشهای سیاسی را به شخصیتهای مشخصی نسبت نمیدهم.
آنچه میبینم، الگویی از روابط است. انسانهایی که در یک کشور مشترک زندگی میکنند، چنان در روایتهای خود از گذشته آن کشور درهمتنیده میشوند که تقریباً هر تلاشی برای اقدام مشترک، به مشاجرهای دیگر بر سر معنای آن گذشته تبدیل میشود.
بسیاری از چهرههای مخالف حکومت، ضرورت همکاری را درک میکنند. آنها میتوانند هزینه تفرقه را توضیح دهند. سپس پیشنهادی با نام یک رقیب از راه میرسد و توجهها تغییر جهت میدهد. پرسش این میشود که پذیرفتن آن پیشنهاد درباره شخصی که آن را میپذیرد چه خواهد گفت.
آیا همکاری به معنای بخشش خواهد بود؟ آیا ظاهر شدن در کنار دیگری، خیانت به کسانی خواهد بود که رنج کشیدهاند؟ آیا به رسمیت شناختن جنبشی دیگر، از معنای زندگی سیاسی خود ما خواهد کاست؟
پیشنهاد همچنان روی میز میماند.
هر یک از ما ایرانی را با خود حمل میکنیم که از تجربه و خاطره به ارث رسیده ساخته شده است. یک نفر خانهای را به یاد میآورد که خانوادهای از آن رانده شدند. دیگری ترسی را به یاد میآورد که پیش از آغاز تبعید، در همان خانه وجود داشت. دورهای که برای یک خانواده اعتماد و اطمینان به همراه آورد، برای خانوادهای دیگر سوگ و اندوه به بار آورد.
هر دو ممکن است چیزی واقعی را توصیف کنند. اما هیچیک از این تجربهها بهتنهایی تمام ایران را در بر نمیگیرد.
با گذشت زمان، این تجربهها به روایت تبدیل میشوند. آنها توضیح میدهند چه کسی به ایران خدمت کرد و چه کسی به آن خیانت کرد. در عین حال، انتخابهای خود ما را نیز توضیح میدهند. اگر سالها از یک آرمان دفاع کرده باشم، چالش تو ممکن است برای من شبیه داوری درباره ارزش آن سالها به نظر برسد.
من نمیتوانم ادعا کنم که از این وضعیت مستثنا هستم. برداشت من از ایران به کارم معنا میدهد. وقتی از این برداشت دفاع میکنم، باید از خود بپرسم آیا در عین حال از خودم در برابر چیزی دفاع نمیکنم که پذیرش آن برایم دردناک خواهد بود.
در اینجاست که روایت بر رفتار ما قدرت پیدا میکند. وقتی روایت من تو را در جایگاه دشمن قرار داده باشد، تفسیر اعمال تو آسان میشود. امتیاز دادن، جاهطلبی را پنهان میکند. مخالفت، خصومت را آشکار میسازد. حتی یک پیشنهاد مفید ممکن است خطرناک به نظر برسد، زیرا پذیرفتن آن مستلزم آن است که در تو چیزی ارزشمند را به رسمیت بشناسم.
من با سوءظن نزدیک میشوم. تو با حالت تدافعی پاسخ میدهی. حالت دفاعی تو سوءظن مرا تأیید میکند.
پس از آن، هر یک از ما روایتی از آن دیدار برای خود تعریف میکنیم. هر روایت بخشی از آنچه رخ داده را در خود دارد و بخشی را که خودِ راوی در ایجاد آن نقش داشته، کنار میگذارد.
محاکمه دیمیتری تصویری نگرانکننده از این قطعیت به دست میدهد. روایت قانعکنندهای که از شخصیت او ساخته شده، به نتیجهای نادرست درباره جرمی مشخص منتهی میشود. دیگر خطاها و کاستیهای او، محکومیتش را عادلانه نمیکند. از خود میپرسم چند بار اجازه میدهیم داوری تثبیتشده ما درباره یک فرد، شایستگی و ارزش هر چیزی را که او میگوید تعیین کند.
داستایفسکی از طریق کاپیتان اسنگیریوف ما را حتی بیشتر به این دشواری نزدیک میکند.
پس از آنکه دیمیتری او را در برابر پسر خردسالش تحقیر میکند، آلیوشا پیشنهاد کمک مالی به کاپیتان میدهد. او بهشدت به این پول نیاز دارد. در ذهنش تصور میکند این پول چه کاری میتواند برای خانوادهاش انجام دهد. اما سپس اسکناسها را روی زمین میاندازد و آنها را زیر پا لگدمال میکند.
او ارزش پول را میداند.
آنچه نمیتواند تحمل کند، معنایی است که پذیرش به نظر میرسد با خود به همراه دارد. ممکن است تحقیر او قیمتی داشته باشد؛ گویی برای آن قیمتی تعیین شده است. پسرش ممکن است ببیند که او آن را میپذیرد.
وقتی درخواست دیگری برای وحدت ناکام میماند، به این صحنه فکر میکنم. ما مزایای همکاری را طوری توضیح میدهیم که گویی مخاطبانمان تاکنون آنها را درک نکردهاند. اما گاهی آنها کاملاً درک شدهاند. آنچه همچنان حلنشده باقی میماند، معنایی است که همکاری برای کسانی که از آنها خواسته میشود به آن تن دهند، خواهد داشت.
ممکن است استدلالی بهتر درباره ضرورت وحدت، هرگز به این مشکل نرسد.
اما گذشته تنها زمینهای نیست که میتوانیم در آن با یکدیگر دیدار کنیم.
بخش بزرگی از بحثهایی که ما را فرسوده میکند، درباره چیزهایی است که قبلاً اتفاق افتادهاند. ما بارها به انتخابهایی بازمیگردیم که ما را از یکدیگر جدا کردند و به زخمهایی که در پی آنها ایجاد شد. بررسی تاریخی اهمیت دارد. شواهد میتوانند دروغی را آشکار کنند یا مسئولیت را مشخص سازند. اما حتی واقعیتی که فراتر از هر تردید معقولی اثبات شده باشد، ممکن است همچنان اختلاف بر سر معنای آن را حل نکند. یک فرد میتواند آنچه را رخ داده بپذیرد و در عین حال در برابر این ادعای دیگری مقاومت کند که آن واقعه درباره تمام زندگی سیاسی او چه چیزی را اثبات میکند.
آیا باید پیش از آنکه بتوانیم کاری را با هم انجام دهیم، همه این مسائل را حلوفصل کنیم؟
پرسشی درباره آینده، نقطه شروع دیگری در اختیار ما میگذارد. افرادی که در سال ۱۹۷۹ در دو سوی مخالف ایستاده بودند، میتوانند یک سازوکار حفاظتی پیشنهادی واحد در برابر بازداشت خودسرانه را بررسی کنند. آنها میتوانند بپرسند چه کسی آن را اجرا خواهد کرد و چه چیزی مانع از آن خواهد شد که صاحبان قدرت از اجرای آن شانه خالی کنند. اختلافنظرهایشان وارد بحث خواهد شد. اما یک ماده مشخص به آنها چیزی میدهد که میتوانند در برابر خطری که هر دو مدعی مخالفت با آن هستند، بیازمایند.
آینده صرفاً به این دلیل که رو به سوی آن میکنیم، ما را از وفاداریهایمان رها نخواهد کرد. ما ترسهایمان را به هر بحثی درباره قدرت با خود خواهیم برد. آنچه میتواند تغییر کند، کاری است که از یکدیگر میخواهیم انجام دهیم. یک پیشنهاد را میتوان به چالش کشید، اصلاح کرد و دوباره مورد بررسی قرار داد. میتوانیم دریابیم که آیا یک ایراد به بهبود آن کمک میکند، بیآنکه ابتدا تصمیم بگیریم روایت چه کسی از گذشته باید بر دیگری پیروز شود.
میتوانیم درباره رهبران گذشته اختلاف نظر داشته باشیم و همچنان بررسی کنیم که یک دولت آینده چگونه باید پاسخگو باشد. میتوانیم خاطرات متفاوتی از ایران داشته باشیم و همچنان بخواهیم فرزندان این کشور با فرصتهایی بزرگ شوند که والدینشان از آنها محروم بودند. رنج ما چیزهایی به ما آموخته که باید به خاطر سپرده شوند. اما این رنج، طرحی کامل برای کشور در اختیار ما نگذاشته است. هیچ تجربه فردی نمیتواند چنین کاری انجام دهد.
ما باید این طرح را با یکدیگر بسازیم.
میخواهم از هر ایرانی که ایران را دوست دارد و میخواهد آن را به کشوری بهتر برای همه تبدیل کند، دعوت کنم که در این کار مشارکت کند. هویت افراد تعیینکننده جایگاه آنان نخواهد بود. ما کار را با این پرسش آغاز نمیکنیم که از آنها بخواهیم از پیشینه سیاسی خود دفاع کنند.
از آنها خواهم پرسید امیدوارند در ساختن چه چیزی سهیم باشند.
هدف، عینی و مشخص خواهد بود: ساختن جمعیِ الگویی برای آینده ایران که در جهت رفاه، عدالت و کرامت انسانی باشد. این آرمانها راهنمای بررسی هر پیشنهاد خواهند بود. آیا این پیشنهاد زندگی مردم را بهبود میبخشد؟ نیازهای چه کسانی را نادیده گرفته است؟ وقتی کسانی که قدرت به آنها سپرده شده از آن سوءاستفاده کنند، چه اتفاقی خواهد افتاد؟
من الگویی را تدوین کردهام که قصد دارم آن را بهعنوان نقطه شروع ارائه کنم. همه اجزای آن، از جمله فرضهایی که بر آنها استوار است، باید در معرض چالش قرار گیرند. میخواهم مردم ضعفهای آن را پیدا کنند و آنچه را که کارآمد نیست، از نو بسازند. هر آنچه از این بررسی جان سالم به در ببرد، باید به این دلیل باقی بماند که در خدمت هدفی است که برای خود تعیین کردهایم.
این کار باید فراتر از گردهمایی نامهای آشنا باشد. آینده ایران به مردمی در سراسر کشور و همچنین ایرانیانی که در خارج از کشور زندگی میکنند مربوط است. فناوری به ما امکان میدهد تجربههای آنان را وارد یک گفتوگوی عمومی و مستمر کنیم. این بستر باید بهگونهای طراحی شود که حتی فردی با وقت اندک و بدون جایگاه نهادی بتواند چیزی ارائه کند که دیگران بتوانند از آن استفاده کنند.
مشارکتکننده نباید پیش از آنکه بتواند نظری بدهد، بر تمام این الگو مسلط باشد. یک معلم میتواند بخش مربوط به آموزش را بررسی کند. فردی که برای تأمین معاش خود تلاش میکند، میتواند نشان دهد که یک پیشنهاد اقتصادی در کدام بخش، موانعی را که او با آنها روبهروست بهدرستی درک نکرده است. یک مهندس میتواند بررسی کند که آیا راهحل پیشنهادی از نظر عملی امکانپذیر است یا نه.
معلمی را تصور میکنم که پس از پایان کار، در حالی که با تلفن همراهش مشغول خواندن پیشنهادی درباره تأمین مالی مدارس است، متوجه میشود که این پیشنهاد چیزی را مفروض گرفته که مدرسه او در اختیار ندارد. او مشکل را توضیح میدهد. فردی در جایی دیگر اعداد و دادهها را بررسی و اصلاحیهای پیشنهاد میکند. مشارکتکننده دیگری میپرسد آیا این اصلاحیه به جوامع کوچکتر آسیب خواهد زد یا نه.
بحث بر خودِ مسئله متمرکز میماند.
نسخهای جدید ارائه میشود که نشان میدهد چه چیزی تغییر کرده و چرا. معلم میتواند ببیند که تجربه او وارد این الگو شده است. فردی که پیشنهاد اولیه را ارائه کرده نیز میتواند ببیند که کدام فرض او نادرست بوده است.
آنها برای انجام این کار، هرگز لازم نیست درباره یک حاکم پیشین با یکدیگر توافق داشته باشند.
برای آنکه این مبادله به یک تلاش ملی تبدیل شود، مشارکتها باید حول پرسشهای مشخص سازماندهی شوند. هر بخش از الگو باید پیشنهاد فعلی و ایرادهایی را که هنوز بیپاسخ ماندهاند، نشان دهد. اصلاحات باید توضیح دهند چه چیزی تغییر کرده و چرا. هر جا راهحلهای رقیب همچنان باقی ماندهاند، مردم میتوانند پیامدهای احتمالی هر یک را با هم مقایسه کنند، نه اینکه تحت فشار قرار گیرند تا به توافقی برسند که به آن باور ندارند.
کسانی که بحث را سازماندهی میکنند باید توضیح دهند که چگونه یک مشارکت وارد پیشنویس شده و چرا مشارکت دیگری وارد نشده است. ادعاهای فنی باید توسط افرادی که صلاحیت ارزیابی آنها را دارند بررسی شوند، در حالی که کسانی که قرار است با یک سیاست زندگی کنند، باید در داوری درباره پیامدهای آن صدا و نقش داشته باشند. حمایت عمومی اهمیت خواهد داشت، اما محبوبیت بهتنهایی نمیتواند ثابت کند که یک پیشنهاد کارآمد است. دلایل و استدلالها باید همچنان در معرض دید باقی بمانند.
مشارکت باید برای کسانی نیز امکانپذیر باشد که نمیتوانند بهطور مستمر آنلاین بمانند یا نمیتوانند با امنیت خاطر نام خود را به یک بحث سیاسی پیوند دهند. مشارکتهای کوتاه مکتوب و پیامهای صوتی میتوانند وارد همان فرایند شوند. واسطههای مورد اعتماد میتوانند به افرادی که دسترسی محدودی دارند کمک کنند تا دیدگاههای خود را ارائه دهند. حفاظت از مشارکتکنندگان باید از همان ابتدا در طراحی این فرایند لحاظ شود.
برای نحوه رفتار ما با یکدیگر نیز باید قواعدی وجود داشته باشد. میتوان با استدلالی بهشدت مخالفت کرد، اما نباید با سوءاستفاده شخصی، مشارکتکنندهای را تهدید یا از صحنه بیرون کرد. کسانی که این قواعد را اجرا میکنند باید دلایل تصمیمهای خود را ارائه دهند و اجازه دهند این تصمیمها نیز مورد پرسش قرار گیرند. در غیر این صورت، هر کسی که کنترل بحث را در دست داشته باشد، میتواند بیسروصدا به صاحب نتیجه آن تبدیل شود.
من نیز مشمول همین انضباط خواهم بود. اگر از الگوی خودم در برابر تغییراتی که دوست ندارم محافظت کنم، این دعوت توخالی خواهد بود. ممکن است برخی از ترتیبات مورد نظر من حذف شوند. برخی دیگر ممکن است چنان تغییر کنند که دیگر نتوان آنها را شناخت. باید بپذیرم که مؤلف بودن، هیچ حقی برای من ایجاد نمیکند که حرف آخر را بزنم.
این الگو بهتدریج مؤلفان بسیاری پیدا خواهد کرد.
روابط ما نیز میتواند از همینجا شروع به تغییر کند. ممکن است فردی که به سیاستهایش بیاعتمادم، اشتباهی را که داشتم مرتکب میشدم شناسایی کند. ایرادی که از آن ناراحت میشوم، ممکن است یک سازوکار حفاظتی را برای افرادی که میخواهم از آنها حمایت کنم، بهتر کند. در مورد کسی که روایت قدیمی من پیشاپیش درباره او توضیحی قطعی داده بود، اکنون شواهد تازهای در اختیار خواهم داشت.
این همان پیوندی با داستایفسکی است که برای من بیش از همه اهمیت دارد. شخصیتهای او نشان میدهند که چگونه انسانها در روابطی گرفتار میشوند که پیوسته زخمهایشان را بازتولید میکند. کار مشترک ما میتواند نوع دیگری از مواجهه را برایمان فراهم کند. ما از طریق چیزهایی که برای آیندهای که هیچیک بهتنهایی قادر به ساختنش نیستیم ارائه میکنیم، با یکدیگر روبهرو خواهیم شد.
ممکن است من بفهمم چرا خطری مشخص برای تو تا این اندازه آشکار است. تو نیز ممکن است دریابی که من میتوانم پاسخی را اصلاح کنم، بیآنکه از تو بخواهم هویتت را کنار بگذاری. با گذشت زمان، روایتهایی که هر یک از ما درباره دیگری داریم، ناگزیر خواهند شد این تجربهها را نیز در خود جای دهند.
گذشته همچنان وجود خواهد داشت. اما دیگر تنها منبع شواهد درباره این نخواهد بود که ما در کنار یکدیگر چه کسانی میتوانیم بشویم.
البته همچنان اختلاف وجود خواهد داشت. دوست داشتن ایران بهطور خودکار به توافق بر سر آنچه به سود این کشور است منجر نمیشود. دقیقاً به همین دلیل است که پیشنهادها به بررسی جمعی نیاز دارند. هر دیدگاه میتواند چیزی را آشکار کند که دیدگاه دیگری از آن غافل مانده است، مشروط بر اینکه فرایند به این کشف امکان دهد نتیجه را تغییر دهد.
کسانی که مشارکت کردهاند، میتوانند به دلیل اینکه مشارکتهایشان نتیجه را تغییر داده است، احساس مالکیت مشترکی نسبت به آن پیدا کنند. با این حال، این همچنان یک پیشنهاد خواهد بود و باید در معرض داوری گستردهتر عمومی قرار گیرد. هیچ بستر یا گروهی از مشارکتکنندگان نمیتواند ادعا کند که از جانب همه مردم اختیار تصمیمگیری درباره آینده کشور را دارد. مردم ایران همچنان حق خواهند داشت آن را بپذیرند، رد کنند یا از طریق فرایندهای مشروع عمومی تغییرش دهند.
کار مشترک ما همچنین مسئولیت در قبال خطاها و اعمال نادرست گذشته را از میان نخواهد برد. حقیقت تاریخی همچنان میتواند مورد تحقیق و بررسی قرار گیرد. مشارکت به معنای تبرئه نخواهد بود و هیچ فرد آسیبدیدهای مجبور نخواهد شد برای مشارکت در این کار، کسی را ببخشد.
ما فقط دست از آن برمیداریم که صدور حکمی نهایی درباره گذشته را شرط انجام هر اقدام مفید در زمان حال بدانیم.
در اواخر برادران کارامازوف، آلیوشا پس از مراسم خاکسپاری ایلیوشا، در کنار پسران جمع میشود. اندوه آنها التیام نیافته است. او از آنها میخواهد پسر را و زمانی را که با یکدیگر گذراندند به یاد بسپارند. تجربهای از مراقبت و دلسوزی، به چیزی تبدیل میشود که میتوانند با خود به زندگیشان ببرند.
به این فکر میکنم که ما از نسل بعدی میخواهیم چه چیزی را از ما با خود حمل کند. ما خاطراتمان از ایران را به آنها منتقل میکنیم؛ اغلب همراه با دستورالعملهایی درباره اینکه به چه کسانی بیاعتماد باشند. من دوست دارم تجربه دیگری نیز برای آنها به جا بگذاریم: اینکه انسانهایی با پیشینههای متفاوت، در ساختن چیزی مشارکت کنند که در طول این مسیر، همگی به آن ارزش قائل شدهاند.
میتوانیم پیش از آنکه همه اختلافات میان خود را حل کرده باشیم، آغاز کنیم.
من قصد دارم این الگو را برای چنین کاری پیش بگذارم. دعوت من از هر ایرانی است که ایران را دوست دارد و زندگی بهتری برای مردم آن میخواهد. بخشی را انتخاب کنید که پیامدهای آن برای شما اهمیت دارد. به ما بگویید کجا ناکارآمد است. کمک کنید آن را بهتر کنیم و پیشنهادهای دیگران را نیز با همان دقتی بررسی کنید که انتظار دارید آنها درباره مشارکت شما به خرج دهند.
جایی در این میان، ممکن است فردی که هرگز از او خواسته نشده در تصور کردن آینده ایران مشارکت کند، مسئلهای را ببیند که میداند چگونه باید آن را حل کرد. هنگامی که مشارکت آن فرد چیزی را که در حال ساختنش هستیم تغییر دهد، آنگاه نخستین گام را برای خلق بخش کوچکی از تاریخ مشترک خودمان برداشتهایم.
———
▪️دکتر کمال آذری، پژوهشگر در حوزه اندیشه سیاسی، حکمرانی مشارکتی و ریشههای فرهنگی و تاریخی نظامهای اجتماعی است. فعالیتهای او بر پیوند میان سنتهای فکری ایرانی و مفاهیم معاصر حکمرانی و جامعه متمرکز است.
☑️ درود برشما دکتر کمال عزیز
نوشتهتان را با برادران کارامازوف شروع کردید. خیلی جوان بودم که این کتاب را خواندم. بیاد دارم که همیشه موقع خواندن کتابهای روسها با اسامی مشکل داشتم. یادم هست که همیشه یک ورق که اسامی عریض و طویل و حتی با فرم کوتاهش بغل دستم بود تا قاطی نکنم. بین این برادران آلیوشا شخصیت مورد علاقهام بود. یادم هست او مهربان بود و میخواست روابط حفظ شود.... نمیدانم الان این داستان را بعد چهل سال دوباره بخوانم چطور خواهم فهمید ...
میدانم گرفتار هستیم زخمها، حسادتها و روایتها .... بر ما غالب هست. شاید همه به یک اندازه مقصر نباشیم... و البته که نیستیم ولی سخت با هم کنار میآئیم.... چون در شرایطی هستیم که انگار عقیده ناموسی شده است ... و همه به هم سوءظن دارند خودم هم این را زندگی میکنم.... چه دوستیها که این یکی دو سال اخیر سر عقیده به هم نخورده.... کاملا درسته هر برخورد با کشمکش به جای کاهش اختلاف آن را عمیقتر هم کرده...
بزارین براتون یه قصه بگم من سالها ست شاید از ۱۸ سالگی یک گوشه اتاقم یا خانهام هر جا که زندگی کردم عکس چه گوارا را دارم زمانی پوستر بزرگی بود در کنار پوستر مارلنه دیتریش در خانه کوچکم در کارلسروهه، چه تهران و رشت...
چه گوارا همان عکسش برند حساب میشد روی عکس مارلنه که از یک کافه یواشکی کنده بودم نوشته بود «nie wieder Deutschland»، “دیگر هرگز به آلمان بر نمیکردم” برای دوستانم که همیشه بحث برانگیر بود بگذریم .... یکبار دوستی بهم گفت فریبا اگه بهت بگویند این مرد یعنی چه گوارا یک آدمکش بوده چی میگی؟! فکر کنم درجا یه جورایی تب کردم ... از دستش عصبانی شدم این فقط از ساده بودن نبود واقعا عقیده هویت آدم میشود. من حسم این بود نه فقط به چه گوارا بلکه به من هم توهین شده ... درست هست گریز ازاین وضعیت بسیار دشوار است.... اگر کسی مقابلت قرار میگیرد واقعا دشمن محسوب میشود. در اعماق انحصارطلبیم.
این نکته که هرکس ایران خود را دارد بسیار قابل تامل هست و دقیقا هیچ کس، هم به تنهایی تمام حقیقت ایران نیست... کجا ما میتوانیم دور هم جمع شویم بدون اینکه ناموس مان بخطر افتد...
دکتر کمال عزیز؛ از نوشتههایتان می فهمم که شما دغدغهتان آینده است و منظورتان این است که نیستید قربانی اختلافات حل نشده شویم ... بالاخره همه ما دیر یا زود از قطار پیاده خواهیم شد. ایران باید برای فرزندانش حفظ شود ... برنامهای که مشارکت همه را طالب باشد و حتی موفق هم شود ... ایده آل هست. من دانش سیاسی ندارم پاسخ من هم شاید فقط از روی حس، و برداشت شخصیام هست. مطالبتان را با اشتیاق میخوانم.
فریبا حمیدی
☑️ آقای آذری گرامی، ما متاسفانه در میان مخالفین کسانی را داریم که هویتشان از سنگ و چنان مقدس است که رواداری را بر نمیتابند، قصد از گفتگو طرد طرف مقابل و انکار هویتش میباشد و در این رابطه استفاده از هر ابزاری رواست. آنها تنها استعدادشان برای هر نسلی همین است گیر کردن در گذشته و باختن آینده. در هر طیفی این فسیل ها را میشود دید: در ملیون شیفته مصدق، در طیفهای مختلف چپ، در طرفداران جریان پهلوی، در احزاب و گروههای اتنیکی و در انتها جریان های به اصطلاح روشن فکر طرفدار حکومت. این جماعت آنچه را که رخ داده و رخ میدهد آن جور میبینند که با سیستم فکری شان تناسب داشته باشد و قبل از گفتگو حق با آنهاست. تعداشان کم و های و هوی شان زیاد. هشدار و توصیه شما در همین رابطه است. آیا با این کلنگ به دست ها هم میشود جایی راساخت؟
با درود و احترام سالاری
☑️ خانم حمیدی گرامی،
از اینکه نوشتهام را با دقت خواندید و دیدگاهتان را در میان گذاشتید، سپاسگزارم. پرسش شما درباره دوستیهایی که بر سر اختلاف سیاسی از دست میروند، برای بسیاری از ما آشناست. هر یک از ما ایران را از دریچه تجربه خود میبینیم. به گمانم گفتوگو زمانی معنا پیدا میکند که بتوانیم از دیگری بپرسیم چه تجربهای او را به این باور رسانده است و به پاسخش گوش بدهیم. حتی اگر در پایان بر سر عقیده خود بمانیم، شاید یکدیگر را بهتر بشناسیم و راه همکاری برای آینده ایران باز بماند.
با احترام، کمال آذری
☑️ آقای سالاری گرامی،
از اینکه نوشتهام را با دقت خواندید سپاسگزارم. تعبیرتان، «گیر کردن در گذشته و باختن آینده»، در ذهنم ماند. پرسیدید آیا با کسی که کلنگ به دست آمده هم میشود چیزی ساخت؟ پاسخ من این است که تا وقتی قصدش حذف دیگری است، همکاری با او ممکن نیست. اما راه بازگشت به همکاری باید برایش باز بماند، همانطور که باید برای خود ما باز بماند اگر روزی همین خطا را کردیم.
برای من یک پرسش معیار خوبی است. اگر فردا مردم به رقیب من رأی دادند، آیا حاضرم از حق او برای اداره کشور دفاع کنم؟ نخست باید خودم به این پرسش جواب بدهم. اگر هر دو طرف بتوانند صادقانه بگویند آری، حتی با دو روایت کاملاً متفاوت از گذشته، میتوانند برای آینده ایران کاری را با هم آغاز کنند. ممنونم که با پرسشتان مرا واداشتید منظورم را روشنتر بیان کنم.
با مهر و احترام، کمال آذری
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
![]() |
ابهام و تناقض در شروط هفتگانه رژیم تهران: شروطی برای اجرایی نشدن؟
ابهام و تناقض در شروط هفتگانه رژیم ایران برای گفتوگو با دولت آمریکا را باید در سه سطح بررسی کرد: ابهام در تعریف اهداف، ناسازگاری میان شروط و ابزارهای تحقق آنها، و تعارض میان منطق مذاکره و راهبرد امنیتی ـ ژئوپلیتیکی رژیم. نکته محوری این است که آیا این شروط واقعاً چارچوبی برای آغاز یک مذاکره سیاسی و دستیابی به توافق هستند، یا بیشتر با هدف مدیریت فشار خارجی، خرید زمان، حفظ انسجام درونی و انتقال مسئولیت شکست مذاکرات به دولت آمریکا مطرح شدهاند؟
برای پاسخ دقیق، باید میان شروطی که پیششرط آغاز مذاکرهاند، مطالباتی که موضوع مذاکره محسوب میشوند و تضمینهایی که قرار است در نتیجه توافق حاصل شوند، تفکیک کرد. مخلوطکردن این سه سطح، خود یکی از سرچشمههای اصلی ابهام است.
۱. هفت شرط اعلامشده چیست؟
بر اساس اظهارات محمدباقر قالیباف در مصاحبه ۱۱ نوامبر ۲۰۲۶ با الجزیره و گزارشهای منتشرشده درباره پیشنهاد تهران، محورهای اصلی مطالبات عبارتاند از:
۱. رفع محاصره دریایی ایران: پایان محدودیتهای دولت آمریکا علیه بنادر و تجارت دریایی ایران.
۲. لغو تحریمهای نفتی: برداشتن محدودیتهای صادرات نفت و بازگشت امکان فروش نفت ایران.
۳. آزادسازی داراییهای مسدودشده: آزادسازی منابع مالی ایران در خارج از کشور، از جمله داراییهای مورد اشاره در قطر.
۴. پایان جنگ در همه جبههها: توقف درگیریها نهفقط میان ایران و دولت آمریکا و اسرائیل، بلکه در جبهههای مرتبط با نیروهای موسوم به محور مقاومت، از جمله لبنان.
۵. اعلام رسمی پایان جنگ، نه صرفاً آتشبس: تهران خواهان توافقی است که وضعیت جنگی را خاتمه دهد و به یک آتشبس موقت محدود نباشد.
۶. عدم مداخله دولت آمریکا در امور داخلی ایران: خودداری واشنگتن از مداخله سیاسی و امنیتی در تحولات داخلی ایران.
۷. تغییر ترتیبات امنیتی و حقوقی تنگه هرمز: به رسمیت شناختن ترتیبات جدید عبور و مرور دریایی که ایران با عمان درباره آن به تفاهم رسیده است.
یک نکته مهم در بازسازی این فهرست وجود دارد: تهران تاکنون یک سند عمومی، رسمی و شمارهگذاریشده که متن قطعی هر هفت شرط را مشخص کند منتشر نکرده است. در گزارشهای مختلف، مواردی مانند کاهش حضور نظامی دولت آمریکا در منطقه، بازگشت معافیتهای نفتی و لغو تحریمهای جدید نیز بهعنوان اجزای این بسته مطرح شدهاند. بنابراین، نباید همه این موارد را بدون تفکیک، متن قطعی یک فهرست واحد تلقی کرد.
۲. ابهامها و تناقضهای بنیادی
الف) تناقض میان پیششرط مذاکره و موضوع مذاکره
مهمترین اشکال ساختاری این بسته آن است که رژیم ایران بخش بزرگی از نتایجی را که باید محصول مذاکره باشند، به پیششرط آغاز مذاکره تبدیل کرده است.
برای مثال، رفع تحریمها، آزادسازی داراییها، پایان جنگ و تعیین ترتیبات امنیتی تنگه هرمز، همگی موضوعاتی هستند که اصولاً باید در جریان مذاکره درباره آنها توافق شود.
اما تهران میخواهد بخش مهمی از این مطالبات پیش از شروع مذاکرات محقق شوند.
این رویکرد یک تناقض مذاکراتی ایجاد میکند: اگر قرار است دولت آمریکا ابتدا امتیازات اصلی را واگذار کند، انگیزه واشنگتن برای ورود به مذاکره و دادن امتیازات بیشتر چه خواهد بود؟
در واقع، رژیم ایران میخواهد بخشی از نتیجه مذاکره را بدون طیکردن فرایند مذاکره دریافت کند.
ب) تناقض میان بازگشایی تنگه هرمز و حفظ اهرم فشار
تهران از یکسو خواهان پایان محاصره دریایی و بازگشت تجارت و صادرات نفت است و از سوی دیگر، بازگشایی تنگه هرمز را به پذیرش مطالبات خود مشروط میکند.
اینجا یک مسئله اساسی وجود دارد: آیا بازگشایی تنگه هرمز یک تعهد حقوقی و امنیتی مستقل است یا ابزاری برای وادارکردن دولت آمریکا به پذیرش خواستههای سیاسی و اقتصادی ایران؟
اگر هدف، بازگشت امنیت پایدار به کشتیرانی بینالمللی باشد، استمرار مشروطسازی عبورومرور دریایی میتواند اعتبار این هدف را تضعیف کند.
از طرف دیگر، اگر تنگه هرمز به اهرم فشار تبدیل شود، دولت آمریکا و کشورهای منطقه انگیزه بیشتری برای ایجاد مسیرهای جایگزین، ترتیبات امنیتی جدید و محدودکردن قدرت چانهزنی رژیم ایران خواهند داشت.
بنابراین، راهبردی که قرار است قدرت چانهزنی تهران را افزایش دهد، ممکن است در بلندمدت همان اهرم ژئوپلیتیکی را که بر آن تکیه کرده است، فرسوده کند.
ج) ابهام در تعریف پایان جنگ
درخواست پایان رسمی جنگ، بهجای آتشبس، در ظاهر قابل فهم است؛ اما چند پرسش اساسی بیپاسخ میماند:
• آیا پایان جنگ به معنای امضای پیمان صلح است؟ آیا این پایان جنگ و به فرض پیمان صلح یعنی ایجاد روابط متعارف؟
• آیا دولت آمریکا باید تضمین کند که در آینده هیچ اقدام نظامی علیه رژیم ایران انجام نخواهد داد؟
• آیا این تعهد شامل اسرائیل نیز میشود؟
• چه نهادی و با چه سازوکاری نقض توافق را تشخیص میدهد؟
• در صورت نقض توافق از سوی هر یک از طرفین، چه ضمانت اجرایی وجود دارد؟
تفاوت میان آتشبس، توقف مخاصمه و پیمان صلح صرفاً واژگانی نیست؛ هرکدام آثار حقوقی و امنیتی متفاوتی دارند.
بدون تعیین این تفاوتها، مطالبه پایان رسمی جنگ بیشتر یک عنوان سیاسی باقی میماند تا یک تعهد قابل اجرا.
د) تعارض میان پایان جنگ منطقهای و حفظ شبکههای نیابتی
یکی از مهمترین ابهامها به درخواست توقف جنگ در همه جبههها، بهویژه جبهههای مرتبط با محور مقاومت، مربوط است.
اگر منظور از پایان جنگ، توقف عملیات نظامی همه بازیگران منطقهای باشد، باید مشخص شود:
• آیا رژیم ایران حاضر است حمایت نظامی، مالی و عملیاتی خود از گروههای مسلح منطقهای را در چارچوب یک توافق قابل نظارت محدود کند؟
• اگر پاسخ مثبت است، این موضوع مستلزم تغییر مهمی در راهبرد منطقهای رژیم خواهد بود.
• اگر پاسخ منفی باشد، چگونه میتوان انتظار داشت که دولت آمریکا پایان جنگ را بدون تعیین تکلیف نقش شبکههای نظامی وابسته یا همسو با تهران بپذیرد؟
در اینجا تعارض میان دو هدف آشکار میشود: از یکسو دستیابی به توافق برای کاهش فشار نظامی و اقتصادی و از سوی دیگر حفظ ساختار نفوذ منطقهای که بخشی از دکترین امنیتی رژیم محسوب میشود.
هـ) ابهام در تضمینهای اقتصادی
رفع تحریمهای نفتی و آزادسازی داراییها دو مطالبه متفاوتاند، اما تهران درباره سازوکار اجرایی آنها توضیح کافی نداده است.
• آیا منظور لغو تحریمهای اجرایی دولت آمریکاست یا تحریمهای قانونی کنگره را نیز شامل میشود؟
• آیا آزادسازی داراییها باید یکباره انجام شود یا مرحلهای؟
• آیا درآمدهای نفتی آزادشده باید بدون محدودیت قابل استفاده باشند؟
• چه تضمینی وجود دارد که دولت بعدی آمریکا این تصمیمات را تغییر ندهد؟
بهویژه، تجربه خروج دولت ترامپ از توافق هستهای برجام نشان داده است که تضمین سیاسی یک دولت آمریکا لزوماً به معنای تعهد پایدار دولتهای بعدی نیست.
بنابراین، مطالبه رفع تحریمها بدون ارائه سازوکار حقوقی و مالی معتبر، با مشکل جدی اعتبار و قابلیت اجرا روبهرو است.
و) تناقض میان عدم مداخله خارجی و رفتار منطقهای رژیم
رژیم ایران خواهان عدم مداخله دولت آمریکا در امور داخلی خود است. این مطالبه در چارچوب اصل حاکمیت ملی قابل طرح است.
اما پرسش این است که آیا همین اصل را در سیاست منطقهای خود نیز به رسمیت میشناسد؟
چگونه میتوان همزمان بر عدم مداخله خارجی تأکید کرد و از شبکههای نظامی و سیاسی فرامرزی برای تأثیرگذاری بر تحولات کشورهای دیگر بهره گرفت؟
این مسئله به یک ناسازگاری در تعریف حاکمیت ملی و اصل عدم مداخله بازمیگردد: آیا این اصول قواعدی عمومی و متقابلاند یا صرفاً مطالباتی برای مصونسازی ساختار قدرت داخلی؟
ز) ابهام در ترتیبات جدید تنگه هرمز
این بخش از مطالبات از نظر ژئوپلیتیکی اهمیت ویژهای دارد.
قالیباف از تفاهم با عمان درباره سازوکار جدید عبورومرور دریایی سخن گفته و مدعی شده است که وضعیت تنگه هرمز به شرایط پیش از جنگ بازنخواهد گشت.
اما چند پرسش اساسی مطرح است:
• آیا منظور ایجاد یک مسیر جدید کشتیرانی است یا تغییر در نظام حقوقی عبور از تنگه؟
• آیا عمان و سایر کشورهای ذینفع با این ترتیبات موافقاند؟
• آیا این ترتیبات با کنوانسیون حقوق دریاها (UNCLOS) و قواعد عبور ترانزیتی سازگار است؟
• آیا رژیم ایران قصد دارد برای عبور کشتیها محدودیت، مجوز یا هزینه جدیدی تعیین کند؟
• آیا دولت آمریکا و سایر قدرتهای دریایی حاضر به پذیرش چنین ترتیباتی خواهند بود؟
در واقع، تفاهم دوجانبه با عمان بهتنهایی نمیتواند حقوق سایر کشورهای استفادهکننده از تنگه را تغییر دهد.
این موضوع میتواند یکی از دشوارترین موانع حقوقی و ژئوپلیتیکی توافق باشد.
۳. تناقضهای راهبردی فراتر از متن هفت شرط
علاوه بر ابهامهای درون هر شرط، چهار تناقض در سطح راهبرد کلان نیز قابل شناسایی است.
۱. تناقض میان اعلام آمادگی برای صلح و حفظ وضعیت بازدارندگی تهاجمی
قالیباف از اولویت صلح سخن میگوید، اما همزمان تهدید میکند که در صورت آغاز مجدد جنگ، دولت آمریکا و اسرائیل با پاسخ نظامی رژیم ایران مواجه خواهند شد. محسن رضایی نیز از پذیرش شروط رژیم ایران بهعنوان پیششرط هرگونه مذاکره سخن گفته و در برخی اظهارات اساساً گزارشهای مربوط به مذاکرات را اخبار جعلی خوانده است.
بازدارندگی نظامی فینفسه با مذاکره تناقض ندارد؛ اما وقتی تهدید نظامی جایگزین تعریف تعهدات متقابل و سازوکار حل اختلاف میشود، امکان شکلگیری اعتماد متقابل کاهش مییابد.
۲. تناقض میان درخواست تضمین و فقدان تضمین متقابل
تهران از دولت آمریکا تضمین میخواهد که جنگ از سر گرفته نشود، تحریمها بازنگردند و در امور داخلی رژیم ایران مداخله نشود. اما مشخص نیست رژیم ایران در مقابل چه تضمینهای قابل راستیآزمایی ارائه میکند.
برای مثال، آیا تهران متعهد میشود که از تهدید کشتیرانی بینالمللی خودداری کند؟ آیا محدودیتهای مشخصی بر فعالیتهای نظامی منطقهای خود میپذیرد؟ آیا سازوکاری برای نظارت بر تعهدات امنیتی خود پیشنهاد میکند؟
مذاکرهای که در آن یک طرف صرفاً خواهان تضمین است و طرف دیگر باید بدون دریافت تضمین متقابل امتیاز بدهد، از نظر ساختاری نامتوازن خواهد بود.
۳. تناقض میان ادعای داشتن ابتکار عمل و وابستگی به تصمیم دولت آمریکا
مقامات رژیم ایران از ابتکار عمل، پیروزی و تحمیل شروط خود سخن میگویند؛ اما اجرای تقریباً تمام مطالبات اصلی آنها به تصمیم دولت آمریکا وابسته است.
رفع محاصره، لغو تحریمها، آزادسازی داراییها و کاهش حضور نظامی دولت آمریکا، اقداماتی هستند که تهران بهتنهایی قادر به تحقق آنها نیست.
این مسئله نشاندهنده شکاف میان ادعای استقلال راهبردی و وابستگی عملی به تصمیمات طرف مقابل است.
۴. تناقض میان فوریت اقتصادی و طولانیکردن فرایند سیاسی
اقتصاد ایران به بازگشت صادرات نفت، دسترسی به منابع ارزی، کاهش محدودیتهای تجاری و احیای روابط مالی بینالمللی نیاز دارد. ادامه وضعیت جنگی و محاصره، هزینههای اقتصادی و اجتماعی آن را افزایش میدهد.
بااینحال، تبدیل مطالبات حداکثری به پیششرط مذاکره، ممکن است فرایند دستیابی به توافق را طولانیتر کند.
در این شرایط، هزینه تأخیر صرفاً متوجه دولت آمریکا نیست؛ اقتصاد داخلی ایران، قدرت خرید خانوارها، سرمایهگذاری، تجارت خارجی و ظرفیت مالی دولت نیز تحت فشار قرار میگیرند.
۴. یک تناقض مهمتر: آیا اصلاً یک مرکز تصمیمگیری واحد وجود دارد؟
به نظر من، این مسئله از سایر موارد بنیادیتر است.
قالیباف در مقام رئیس مجلس و مذاکرهکننده اصلی از امکان توافق سخن میگوید؛ محسن رضایی بر پذیرش کامل شروط تأکید میکند؛ برخی مقامات نظامی از آمادگی برای جنگ مجدد سخن میگویند و وزارت خارجه نیز مسیر دیپلماسی را دنبال میکند. قالیباف در ۱۱ نوامبر اعلام کرده است که یک کمیته ششنفره در شورای عالی امنیت ملی مدیریت مذاکرات را بر عهده دارد.
اما چند پرسش همچنان بیپاسخ است:
• آیا این کمیته اختیار نهایی برای توافق دارد؟
• آیا فرماندهی نظامی و نهادهای امنیتی ملزم به اجرای توافق احتمالی خواهند بود؟
• آیا درباره پرونده هستهای، تنگه هرمز و شبکههای منطقهای اجماع وجود دارد؟
• در صورت اختلاف میان مذاکرهکنندگان و مراکز قدرت نظامی و امنیتی، کدام نهاد تصمیم نهایی را اتخاذ میکند؟
این مسئله را میتوان با مفهوم بازیگران دارای حق وتو (Veto Players) در نظریه سیاستگذاری تطبیق داد.
در ساختار سیاسی رژیم ایران، تعدد مراکز قدرت و حق وتوی غیررسمی آنها میتواند به وضعیتی منجر شود که مذاکرهکنندگان قادر به ارائه تعهد معتبر نباشند؛ حتی اگر در سطح دیپلماتیک توافقی حاصل شود.
۵. ارزیابی نهایی: شروط مذاکره یا راهبرد خرید زمان؟
برای ارزیابی واقعی این شروط باید به سه معیار توجه کرد:

در وضعیت کنونی، مهمترین مشکل بسته پیشنهادی رژیم تهران آن است که این سه معیار هنوز بهصورت روشن و منسجم تعریف نشدهاند.
از منظر نظریه چانهزنی در روابط بینالملل (International Bargaining Theory)، هر توافق پایدار به تعریف منافع متقابل، توزیع قابل قبول هزینهها، تعهدات متقارن و سازوکار نظارت نیاز دارد. صرف اعلام شروط حداکثری، قدرت چانهزنی ایجاد نمیکند؛ بهویژه اگر طرف مقابل هزینه رد آنها را کمتر از هزینه پذیرش بداند.
جمعبندی تحلیلی
به نظر میرسد شروط هفتگانه رژیم ایران بیش از آنکه یک نقشه راه عملیاتی و منسجم برای پایان جنگ و دستیابی به توافق با دولت آمریکا باشند، ترکیبی از مطالبات بدون مرز امنیتی، اقتصادی، ژئوپلیتیکی و سیاسی هستند که هنوز از نظر ترتیب اجرا، اولویتبندی و امکان مصالحه صورتبندی نشدهاند.
مسئله اصلی این نیست که آیا دولت آمریکا باید همه مطالبات رژیم ایران را بپذیرد یا خیر؛ مسئله این است که آیا رژیم ایران حاضر است در مقابل امتیازاتی که مطالبه میکند، تعهدات متقابل و قابل راستیآزمایی ارائه دهد؟
اگر رفع تحریمها، آزادسازی داراییها و پایان محاصره باید پیش از مذاکره تحقق یابند، اما تعیین تکلیف برنامه هستهای، سیاست منطقهای و ترتیبات امنیتی تنگه هرمز به مراحل بعدی موکول شوند، عملاً یک عدم تقارن در توالی تعهدات شکل میگیرد.
در نهایت، مهمترین پرسش این است: آیا رژیم ایران به دنبال پایان جنگ از طریق یک توافق سیاسی پایدار است یا به دنبال تثبیت موقعیتی است که در آن بتواند بدون تغییر اساسی در دکترین امنیتی و منطقهای خود، فشارهای نظامی و اقتصادی را کاهش دهد؟ این دو هدف لزوماً یکسان نیستند و حتی ممکن است در تعارض با یکدیگر قرار گیرند.
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
سهشنبه، ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶
از صبح زود روز سهشنبه، پلیس برلین عملیاتی را علیه یک انجمن مسجدی آغاز کرده است که گمان میرود با گروه اسلامگرای «حزبالله» مرتبط باشد. بر اساس بیانیهای رسمی، این عملیات در پی صدور حکم ممنوعیت از سوی اداره امور داخلی سنای برلین علیه انجمن «الإرشاد» (Al-Irschad e.V.) و زیرمجموعههای آن صورت گرفته است.
طبق اطلاعات بهدستآمده توسط شبکه تلویزیونی محلی «آربیبی» (rbb)، مرکز اجتماعی این انجمن واقع در خیابان «فلوگهافناشتراسه» (Flughafenstraße) در منطقه «نویکلن» (Neukölln)، یکی از مکانهایی است که هماکنون تحت بازرسی قرار گرفت. اداره امور داخلی سنای برلین اعلام کرد که حدود ۶۰۰ مأمور، از جمله کارشناسان جنایی پلیس فدرال، در این عملیات مشارکت داشتند. در مجموع، ۲۸ ملک در سراسر برلین مورد بازرسی قرار گرفتند.
صدور حکم ممنوعیت توسط اداره امور داخلی
به گفته «آیریس اسپرانگر» (Iris Spranger) ـــ سناتور امور داخلی برلین از حزب سوسیالدموکرات (SPD) ـــ که اظهاراتش در این بیانیه نقل شده است، یافتههای اداره امور داخلی سنا نشان میدهد که انجمن «الإرشاد» در برلین فعال بوده و با مفهوم «تفاهم بینالمللی» مخالف است؛ اهداف و فعالیتهای این انجمن ناقض قوانین کیفری است. این ارزیابی «عمدتاً مبتنی بر شواهدی دال بر حمایت از گروه تروریستی حزبالله در لبنان» است.
اداره امور داخلی سنا همچنین اعلام کرد که انتشار یا نمایش عمومی هرگونه نماد مرتبط با این انجمن یا زیرمجموعههای آن ممنوع است. حضور آنلاین این انجمن باید حذف شود و داراییهای آن نیز توقیف شده است. هدف از این یورشها، گردآوری شواهد بیشتر درباره فعالیتهای این گروه و توقیف داراییهای دیگر است.
ممنوعیت فعالیتهای مرتبط با حزبالله از سال ۲۰۲۰ برقرار است
مقامات امنیتی آلمان سالهاست که انجمن «الإرشاد» را وابسته به حزبالله میدانند و خاطرنشان کردهاند که این انجمن، هم از طریق تأمین مالی و هم از طریق انجام فعالیتهای تبلیغاتی، به این گروه کمک کرده است. ممنوعیت فعالیتهای «حزبالله» لبنان در آلمان، پیشتر در سال ۲۰۲۰ اعمال شده بود.

به گفته وزارت کشور فدرال، گروه اسلامگرای شیعی «حزبالله» (به معنای «حزب خدا»)، حق موجودیت اسرائیل را انکار میکند. این سازمان با استفاده از تاکتیکهای تروریستی، مبارزهای مسلحانه را علیه اسرائیل — که آن را «اشغالگر غیرقانونی سرزمین فلسطین» مینامد — ترویج میکند و در عین حال، این اقدامات را تحت عنوان «مقاومت مشروع» توصیف مینماید. باید «انتظار داشت که حزبالله همچنان به طراحی اقدامات تروریستی علیه اسرائیل یا منافع اسرائیل، حتی در خارج از خاورمیانه، ادامه دهد.»
تحقیقات گسترده منجر به ممنوعیت این تشکل شد
طبق اعلام اداره امور داخلی سنای برلین، تشکلی به نام «الارشاد» (Al-Irschad) از مسجدی تحت عنوان «مرکز القائم» در منطقه «نویکلن» (Neukölln) — و همچنین از برنامههای ویژه جوانان خود — برای ترویج تبلیغات حزبالله و ایدئولوژیهای مغایر با قانون اساسی در میان جامعه شیعیان برلین استفاده میکرده است.
اداره امور داخلی اعلام کرد که این ممنوعیت، حاصل همکاریهای گسترده میان مقامات امنیتی و قضایی در برلین و سطح فدرال بوده است. صدور احکام محکومیت قطعی علیه برخی از عوامل حزبالله در آلمان نیز نقش مهمی در اتخاذ این تصمیم داشته است.
تأکید وگنر بر اهمیت پلیس
کای وگنر (از حزب دموکرات مسیحی - CDU)، شهردار حاکم برلین، ضمن استقبال از این ممنوعیت، بر نقش حیاتی پلیس در تأمین امنیت تأکید کرد؛ اظهارنظری که احتمالاً خطاب به «حزب چپ» (Die Linke) بیان شده است، چرا که این حزب گاهی خواستار محدود کردن اختیارات پلیس بوده است.
وگنر گفت: «تهدید علیه امنیت ما از سوی افراطگرایان و حامیان تروریستهاست، نه از سوی کسانی که ما را در برابر آنها محافظت میکنند.» او افزود که پلیس نیازمند حمایت کامل و بیقید و شرط، رهبری سیاسیِ حامی، و تمامی ابزارهای قانونی و فنی لازم برای حفظ امنیت شهر است.
شاخه برلینِ «اتحادیه پلیس» (GdP) نیز از این ممنوعیت استقبال کرد. اشتفان وِه، رئیس این اتحادیه در ایالت برلین، اظهار داشت که اکنون روشن شده است از هر جریانی که بخواهد در برلین مسئولیت بپذیرد، چه انتظاری میرود. این انتظارات شامل اتخاذ موضعی قاطع علیه اسلامگرایی و یهودستیزی، و همچنین آمادگی برای پذیرش پیامدهای عملیِ ناشی از این موضعگیری است.
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
کیتی بو لیلیس، زکری کوهن، ناتاشا برتراند، کریستن هولمز / سیانان
اختصاصی سیانان: به گفته منابع، اطلاعات ایالات متحده نشان میدهد که ایران در حال تدوین طرحهایی برای انفجار احتمالی یک «بمب کثیف» در واشنگتن است.
به گفته هفت مقام آمریکایی، اطلاعات جدید ایالات متحده حاکی از آن است که ایران در حال طراحی نقشههایی برای هدف قرار دادن مقامات ارشد دولت ترامپ از طریق انفجار یک «بمب کثیف» (یا سلاح شیمیایی) در واشنگتن دیسی است؛ هرچند مقامات همچنان در حال بحث هستند که آیا ایران توانایی یا قصد اجرای چنین طرحی را دارد یا خیر.
منابع آگاه از این اطلاعات جدید، اقدامات ایران را در حال حاضر تلاشی برای ایجاد گزینههای مختلف (برای خود) توصیف کردند، نه نشانهای از یک حمله قریبالوقوع. با این حال، به گفته دو تن از این منابع، طرحهای کشفشده توسط ایالات متحده بسیار دقیق بوده و شامل مکانها و اهداف مشخصی است؛ موضوعی که منجر به انجام اقدامات فوری برای تدوین طرحهای مقابلهای در آمریکا شده است.
لورن بیس، سخنگوی کاخ سفید، در بیانیهای اعلام کرد که ایالات متحده «تمام تهدیدات احتمالی را رصد میکند، اما در حال حاضر هیچ تهدید معتبری علیه خاک آمریکا وجود ندارد.»
با این وجود، مقامات آمریکایی این اطلاعات را نشانهای نگرانکننده از تمایل ایران به تشدید تنشها میدانند؛ آن هم در شرایطی که تهران تحت فشار شدید ناشی از حملات نظامی مداوم ایالات متحده و تحریمهای اقتصادی سنگین قرار دارد — تحریمهایی که به گفته مقامات ارشد دولت آمریکا، در حال «ویران کردن» این کشور است.
به گفته این منابع، این مسئله نشان میدهد که تهران اکنون بهطور فعال در حال برنامهریزی برای حملات احتمالی در داخل خاک ایالات متحده است، هرچند هنوز شواهدی مبنی بر تصمیم قطعی آنها برای اجرای این طرحها وجود ندارد.
یکی از منابع گفت: «اینکه آیا آنها واقعاً نیروی انسانی لازم برای اجرای چنین طرحی را در اختیار دارند یا خیر، موضوعی است که همچنان مورد بحث است.»
در حالی که مذاکرات دیپلماتیک برای پایان دادن به این مناقشه با کندی پیش میرود، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، هفته گذشته اعلام کرد که جنگ «بهزودی» به پایان خواهد رسید. اما تلاشهای فوری و پشتپرده برای مقابله با این تهدید جدید، ماهیت بیثبات و غیرقابلپیشبینیِ مناقشهای را برجسته میکند که حلناشدنی به نظر میرسد؛ مناقشهای که ممکن است بهای آن — فراتر از افزایش قیمت بنزین — گریبانگیر خودِ مردم آمریکا شود.
چندین جلسه برای بررسی نحوه مقابله
دو تن از این منابع اظهار داشتند که مقامات در طول هفته گذشته چندین جلسه برای بررسی نحوه مقابله با این تهدید برگزار کردهاند؛ اقداماتی که یکی از منابع آن را «سنجیده و محتاطانه» توصیف کرد. این تحولات در حالی رخ میدهد که تهدیدهای ایران، سرویس مخفی ایالات متحده را بر آن داشت تا هفته گذشته «اسکات بسنت»، وزیر خزانهداری، را به محلهای اسکان نظامی منتقل کند.
طراحیهای ایران علیه مقامات فعلی و پیشین ایالات متحده — از جمله توطئهای برای ترور ترامپ در سال ۲۰۲۴ — از زمان نخستین دوره ریاستجمهوری او ادامه داشته و عمدتاً بر یافتن فرصتهایی برای کشتن مقامات آمریکایی در جریان سفرهای خارجی آنها متمرکز بوده است.
مقامات هشدار دادهاند که ایالات متحده در برابر حملاتی با استفاده از سلاحهای غیرمتعارف، بهشدت آسیبپذیر است. ساخت «بمبهای کثیف» — که در آنها مواد رادیواکتیو در یک بمب متعارف تعبیه میشود — نسبتاً آسان است. ایران برای انجام چنین کاری لزوماً نیازی به قاچاق عوامل آموزشدیده به داخل خاک آمریکا ندارد؛ بلکه کافی است فردی را که هماکنون در ایالات متحده ساکن است، متقاعد به اجرای این حمله کند.
به گفته یکی از منابع، نهادهای اطلاعاتی آمریکا به اطلاعاتی دست یافتهاند که نشان میدهد ایران مواد لازم برای ساخت بمب را در داخل ایالات متحده پنهان کرده است. در حالی که میان مقامات در مورد میزان اعتبار این اطلاعات اختلاف نظر وجود دارد، اما دیدگاه غالب این است که انجام چنین کاری بسیار آسان است و حتی احتمال دارد که ایران از پیش، مواد هستهای یا عوامل شیمیایی را — که میتوانند در یک سلاح متعارف به کار روند — در داخل خاک آمریکا مستقر کرده باشد.
یکی از منابع نزدیک به نهادهای اطلاعاتی گفت: «با توجه به اینکه مرزهای ما در بخش عمدهای از ده سال گذشته کاملاً نفوذپذیر بودهاند، وارد کردن عوامل [عملیاتی] به داخل کشور — کسانی که بتوانند اجزای بمب را تهیه و در محلهای مورد نظر جاسازی کنند — بسیار آسان بوده است.» منبع دیگری نیز اظهار داشت که بسیاری از مقامات امنیت ملی بر این باورند که مواد هستهایِ از پیش مستقرشده، ممکن است سالها — و شاید حتی دههها — باشد که در داخل ایالات متحده وجود دارند.
به گفته این فرد دوم، توانایی ایران برای انجام چنین حملهای افزایش نیافته است؛ آنچه تغییر کرده، «انگیزه» ایران است.
وزارت دفاع ایالات متحده در این خصوص به «دفتر مدیر اطلاعات ملی» ارجاع داد، اما این دفتر از اظهار نظر در این باره خودداری کرد.
سخنگوی نمایندگی ایران در سازمان ملل متحد در نیویورک طی بیانیهای اعلام کرد که ایران «استفاده از سلاحهای شیمیایی را تحت هر شرایطی کاملاً نامشروع میداند و ادعاهای نادرست و ساختگی مطرحشده در این زمینه را بهطور قاطع رد و تکذیب میکند.»
این سخنگو بهطور مشخص به اطلاعات مربوط به طرح احتمالی استفاده از «بمب کثیف» اشارهای نکرد.
«سلاح ترور»، نه یک سلاح دقیق
یک بمب کثیف با بمب هستهای که بر واکنش شکافت هستهای متکی است و به طور تصاعدی مخربتر خواهد بود، بسیار متفاوت است. بمبهای کثیف همچنان میتوانند تشعشعات خطرناک هوابرد را تا چند بلوک یا حتی مایلها پراکنده کنند، اما کارشناسان میگویند که هرگونه تلفاتی احتمالاً ناشی از انفجار بمب است، نه تشعشعات. در حالی که مونتاژ آنها از هر بمب معمولی سختتر نیست، بخش سخت، دستیابی به مواد رادیواکتیو است.
یکی از منابع آشنا با اطلاعات جدید گفت: «هر سلاحی مانند این، یک سلاح ترور است، نه یک سلاح دقیق، درست مانند یک بمبگذار انتحاری که خود را منفجر میکند. آنها میتوانند مردم را واقعاً بیمار کنند و مناطق خاصی را غیرقابل سکونت کنند.»
برای ایالات متحده، یکی از چالشها ممکن است کشف زودهنگام این توطئه باشد: یک قانون نظارتی کلیدی که به مقامات اجازه میدهد ارتباطات خارجیها را جمعآوری کنند، در ماه ژوئن در بحبوحه بنبست بین کاخ سفید و کنگره بر سر بیل پولت، مدیر موقت وقت اطلاعات ملی ترامپ، منقضی شد. دستورات نظارتی که قبل از ژوئن تصویب شده بودند، تا مارس ۲۰۲۷ اعتبار دارند ـــ اما اگر کنگره اقدامی نکند، مقامات امنیت ملی هشدار دادهاند که در معرض از دست دادن یکی از مؤثرترین ابزارهای خود برای دستگیری توطئههای تروریستی هستند.
در نامهای که هفته گذشته به رهبران جمهوریخواه و دموکرات هر دو مجلس ارسال شد، تاد بلانش، دادستان کل، جی کلیتون، مدیر اطلاعات ملی و جان راتکلیف، مدیر سیا، خواستار تصویب مجدد این قانون شدند و استدلال کردند که تأخیر در این امر «جان آمریکاییها در داخل کشور و سربازان ما مستقر در خارج از کشور را در محیط تهدیدآمیزی که به گروه ۸ نفره گزارش شده است، در معرض خطر قرار میدهد.»
قانونگذاران گروه موسوم به گروه ۸ نفره، از جمله چهار رهبر و رهبران دو حزبی کمیتههای اطلاعات مجلس نمایندگان و سنا، چند روز قبل از ارسال نامه، در مورد ایران توجیه شدند. مشخص نیست که آیا این توجیه به طور خاص به تهدید بمب کثیف یا سلاح شیمیایی علیه واشنگتن پرداخته است یا خیر.
به گفته دو نفر از مقامات، مقامات آمریکایی همچنین از نزدیک جریان دیگری از اطلاعات را زیر نظر دارند که نشان میدهد ایران ممکن است از سلاحهای شیمیایی علیه سربازان آمریکایی مستقر در خاورمیانه استفاده کند. نیویورک تایمز اولین بار این نگرانیها را گزارش داد. چندین مقام بهصراحت اعلام کردند که نیروهای آمریکایی از تجهیزات حفاظتی یا آموزشهای کافی برای مقابله با چنین حملهای برخوردار نیستند.
طرحهای واکنش در شرایط اضطراری
یکی از منابع آگاه از اطلاعات اخیر به شبکه سیانان گفت که این نگرانیها منجر به تدوین طرحهای احتمالی (طرحهای واکنش در شرایط اضطراری) شده است؛ طرحهایی که بر اطمینان از مجهز بودن و آموزش دیدنِ کارکنان دیپلماتیک و اطلاعاتی در منطقه تمرکز دارند تا در صورت هدف قرار گرفتن در یک حمله شیمیایی از سوی ایران، بتوانند از خود محافظت کنند.
این مجموعه تهدیدهای فزاینده در حالی مطرح میشود که ایالات متحده و ایران همچنان درگیر تنش و تقابل در تنگه هرمز هستند. مذاکرات دشوار برای پایان دادن به محاصره اعمالشده توسط آمریکا، بازگشایی تنگه هرمز و خاتمه دادن به خصومتها، تاکنون بینتیجه بوده است. اگرچه یکی از منابع در منطقه تأکید کرده که هر دو طرف خواهان دستیابی به توافق هستند، اما در حال حاضر به نظر نمیرسد هیچیک از آنها آمادگی دادن امتیازات قابلتوجهی را داشته باشند.
یک منبع منطقهای تأکید کرد که هفتههای پیش رو برای دستیابی به هرگونه توافقی، حیاتی خواهند بود؛ دورهای که در آن ممکن است برخی طرفها درصدد «کارشکنی» برآیند.
این منبع منطقهای افزود که از جمله کسانی که باید زیر نظر باشند، تندروهای ایرانی یا عناصر خودسر در درون نظام هستند؛ کسانی که از جنگ سود بردهاند و ممکن است برای تداوم درگیری، انگیزهی انجام یک حمله را داشته باشند.
یکی از مقامات آمریکایی تأکید کرد که ایران بهخوبی از خطر اقدام تلافیجویانهای که در صورت استفاده از اینگونه تسلیحات — چه در خاورمیانه و چه در خاک ایالات متحده — متوجه خود خواهد کرد، آگاه است.
با این حال، اگر رهبران ایران بقای نظام را در معرض خطر ببینند، ممکن است به این نتیجه برسند که پذیرش این ریسک ارزشش را دارد.
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
آوش: یک اقتصاددان گفت: با استناد به مجموع شاخصهای اقتصادی و اجتماعی موجود بر این گمانم که آخرین قطرات تابآوری جامعه در حال مصرف شدن است.
شهرام اتفاق، اقتصاددان، در گفتوگو با آوش با اشاره به گزینه سوم دونالد ترامپ در قبال ایران که از آن به عنوان «خفه کردن اقتصاد ایران» یاد میشود، گفت: مقدمات گزینه سوم مدتهاست که فراهم شده و اکنون حلقه محاصره به موازات دو گزینه دیگر (یعنی بلاتکلیفی در میانه جنگ و توافق) تنگتر میشود. گزینه سوم ترامپ به هیچوجه شبیه تحریمهای ایران در دهههای قبلی نیست. تحریم در دهههای قبلی همراه با خطر جنگ نبود و یک ثبات نسبی در بازارها وجود داشت. به این معنا که در دهههای گذشته، اقتصاد ضعیف کشور، خودش را با وضعیت تحریم هماهنگ کرده بود و افتان و خیزان با همان وضعیت پیش میرفت اما از جنگ ۱۲روزه به بعدT اقتصاد کشور وارد مرحله جدیدی شد.
فعالیتهای اقتصادی یکی یکی در حال تعطیلی
او افزود: در این وضعیت جدید، پدیده «احتمال وقوع جنگ» مبدل به یکی از مؤلفههای اصلی تحلیل ریسک در اقتصاد کشور شد و بحران اقتصادی را دوچندان کرد. در دههی ۱۳۸۰ یا ۱۳۹۰، یک فعال اقتصادی با فرض وجود تحریمها، هنوز قادر بود تا یک کسب و کار جدید را راهاندازی کرده و در آن عرصه سرمایهگذاری کند اما در شرایط «نه جنگ نه صلح»، توأم با وضعیت «خفه کردن اقتصاد ایران»، نه تنها عرصههای جدید کسب و کار گشوده نخواهد شد بلکه فعالیتهای اقتصادی فعلی نیز یکی یکی در حال تعطیلی هستند.
او افزود: وجه دیگر ماجرا، کاهش فزاینده «قدرت خرید» مردم است. پیامد کاهش قدرت خرید، کاهش مصرف است و پیامد کاهش مصرف، تعطیلی خطوط تولید و بیکار شدن کارکنان بنگاههای تولیدی و خدماتی است. کاهش «قدرت خرید» ریشه در تورم دارد و «محاصره اقتصادی» بحران تورم در ایران را تشدید کرده است.
این اقتصاددان اظهار کرد: شرایط کنونی از قبل نیز قابل پیشبینی بود. بهطوری که از سال ۱۳۵۷ تا ۱۴۰۴، سازمان ملل متحد ۳۰ قطعنامه درباره ایران صادر کرده بود. شش قطعنامه ۱۶۹۶، ۱۷۳۷، ۱۷۴۷، ۱۸۰۳، ۱۸۳۵ و ۱۹۲۹، خطرناکترین قطعنامههایی هستند که حدفاصل سالهای ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۰ علیه ایران صادر شدند. امضای «برجام»، سبب شد تا شش قطعنامه مزبور موقتا تعلیق شود.
او افزود: در عین حال، «برجام» این اجازه را به امضاکنندگان میداد که در صورت تخلف ایران، قطعنامههای معلق را دوباره فعال کنند؛ رویکردی که به «مکانیسم ماشه» یا «اسنپ بک» مشهور بود. با اجرایی شدن مکانیسم ماشه در سال ۲۰۲۵ / ۱۴۰۴، تحریمها معلق، دوباره علیه ایران فعال و تنفیذ شدند.

اتفاق تصریح کرد: اکنون با قرار گرفتن در ذیل «فصل ۷ منشور سازمان ملل»، ایران به عنوان «خطری برای صلح و امنیت بینالمللی» شناخته میشود. اصل هفتم از منشور ملل متحد، بیانگر اختیارات شورای امنیت سازمان ملل برای حفظ صلح در جهان است و این اجازه را به شورا میدهد که «وجود هرگونه تهدیدی برای صلح، نقض صلح یا اقدام تجاوزگرانه» را شناسایی کرده و برای «برقراری صلح و امنیت بینالمللی»، اقدامات غیرنظامی و نظامی پیشگیرانهای را تدارک ببیند.
او افزود: دو اصل مهم در این فصل، اصول ۴۱ و ۴۲ هستند. بر مبنای اصل ۴۱، تدابیر و راهکارهای مناسب برای مقابله کشورهای خاطی، استفاده از گزینههای غیر نظامی است اما با اتکا بر اصل ۴۲، استفاده از زور و گزینه نظامی مجاز میشود. وضعیتی که اکنون در آن قرار داریم، این احتمال را افزایش میدهد که در آیندهای نه چندان دور، مشمول ماده ۴۲ نیز بشویم.
کشور به سمت فروپاشی میرود
این اقتصاددان در ادامه اظهار کرد: کشور سالهاست که به سمت فروپاشی پیش میرود. این فروپاشی عرصههای گوناگونی دارد، «فروپاشی حقوقی»، «فروپاشی محیطزیستی»، «فروپاشی اقتصادی» و غیره.
شهرام اتفاق در ادامه با اشاره به وضعیت فروش نفت، واردات و صادرات ایران در پی تشدید محدودیتها اظهار کرد: فروش نفت ایران از ۲ میلیون بشکه در مارس، به ۲۲۰ هزار بشکه در اگوست ۲۰۲۶ رسیده است. این به معنای کاهش ورودی دلار به اقتصاد ایران و مسیر صعودی قیمت ارز است. در واقع فروش نفت و واردات و صادرات تقریباً تحت هیچ شرایطی متوقف نمیشوند اما هزینههای آن به قدری زیاد میشود که دیگر صرفه اقتصادی خود را از دست میدهند. شما تحت هر شرایطی میتوانید به صورت قاچاق، نهادههای دامی را از خارج از کشور وارد کنید اما نهاده دامی با دلار ۲۷۰ هزار تومان (بهزودی ۴۰۰ هزار تومان و بیشتر) بهعلاوه هزینه حمل قاچاق کالا، قیمت یک بطری شیر را به یک یا دو میلیون تومان میرساند و دیگر توانی برای خرید برای آن بطری شیر وجود ندارد. بنابراین فروش نفت و واردات و صادرات از نظر فیزیکی همواره میسر است اما از نظر اقتصادی موضوعیت خود را از دست خواهند داد. بنابراین تداوم این وضعیت یک بحران تمام عیار اقتصادی و اجتماعی را رقم خواهد زد.
کاهش شدید مصرف مواد غذایی
او در خصوص وضعیت تابآوری جامعه ایران و چشمانداز معیشتی مردم اظهار کرد: گزارشهای گوناگون حاکی از کاهش شدید مصرف مواد غذایی است. مثلا سرانه مصرف گوشت قرمز از ۱۴ و ۳ دهم کیلوگرم در سال ۱۳۸۴ به ۵ و دو دهم کیلوگرم در سال ۱۴۰۳ رسیده است. یعنی در کمتر از یک دهه، مصرف این ماده غذایی از نصف هم کمتر شده است. بدون تردید این وضعیت در سالهای پس از جنگ بدتر شده است. این بحران کاهش مصرف شامل سایر موادغذایی از جمله گوشت مرغ، لبنیات، میوه و سبزیجات شده است. به زبان ساده، سفرههای مردم روزبهروز کوچک و کوچکتر میشود. به یاد دارم در سال ۱۴۰۴ رئیس سازمان بهزیستی کشور اعلام کرده بود «جمعیت زیر خط فقر مطلق از ۱۶ میلیون به ۳۴ میلیون نفر رسیده است و تابآوری اقتصادی مردم کاهش یافته است.» بنابراین جای شگفتی ندارد که این تعداد در سال ۱۴۰۵ نیمی از جمعت کشور را در برگرفته باشد.
او افزود: این تنها در شرایطی ممکن است که نانآوران خانه شاغل باشند و بتوانند از عهده پرداخت اجاره خانه برآمده و باقیمانده درآمد خود را صرف خوراک حداقلی کنند. در شرایطی که یکی یا تمامی نانآوران خانه بیکار شده باشند همان سفره کوچک حداقلی نیز دستنیافتنی خواهد بود.
اتفاق تصریح کرد: بنابراین، با استناد به مجموع شاخصهای اقتصادی و اجتماعی موجود بر این گمانم که آخرین قطرات تابآوری جامعه در حال مصرف شدن است. بخشهای بزرگی از جامعه به سمتی پیش میروند که دیگر چیزی برای از دست نداشته باشند و در چنین شرایطی هر واکنشی محتمل است.
این اقتصاددان در پایان و در تشریح راهکارهای اقتصادی خروج از بحران و چشمانداز دیپلماسی اقتصادی اظهار کرد: من چندان خوشبین نیستم. پارادیم حاکم بر سیاستمداران، ساختار و سایر ویژگیهای نظام حکمرانی یا قابلیت تغییر ندارند و یا گمان میکنند در صورت تغییر به چیزی بر ضد خودشان بدل میشوند. اگر فردا صبح توافقی بین ایران و آمریکا امضا شود و جنگ خاتمه بیابد، پارادیم حاکم (نظام باورها، اندیشهی سیاسی، آرمانها و غیره) اجازه نخواهد داد همسان با یک کشور عادی به سمت توسعه حرکت کنیم.
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
خبرگزاری رکنا
چهارده زن و دختر، از همسر و مادر باردار تا دختران نوجوان، قربانی خشونت مردانی شدند که به آنها نزدیک بودند؛ جنایتهایی تلخ که بار دیگر ضرورت تصویب و اجرای قانون مقابله با خشونت علیه زنان را یادآوری میکند.
چهارده زندگی که دیگر فرصتی برای ادامه پیدا نکردند. در میان قربانیان، زنانی بودند که چشمانتظار تولد فرزندانشان بودند، دخترانی که هنوز در ابتدای نوجوانی قرار داشتند و مادرانی که قربانی خشونت در نزدیکترین روابط زندگی خود شدند.
قتل فاطمه بهزادی، زن ۲۴ سالهای که دوقلوهای ۵ ماهه باردار بود
فاطمه بهزادی، زن ۲۴ ساله اهل شهرستان جهرم و مادرش نرگس نارنجی، ۵۵ ساله، عصر شنبه ۲۳ آبانماه ۱۴۰۵ در روستای باباعرب (علویه) از توابع جهرم، با ضربات سلاح سرد به قتل رسیدند. همسر ۳۷ ساله فاطمه که متهم به ارتکاب این جنایت است، پس از فرار از صحنه، ساعاتی بعد توسط پلیس دستگیر شد. منابع محلی انگیزه این جنایت را اختلافات خانوادگی اعلام کردهاند.
قتل مریم گلمحمدی، ۴۲ ساله
مریم گلمحمدی، زن ۴۲ ساله و خیاط اهل قائمشهر، روز ۲۰ آبانماه ۱۴۰۵ به دست شریک عاطفی سابقش به قتل رسید. عباس پوریانی، رئیس کل دادگستری مازندران، اعلام کرد متهم مردی ۵۱ ساله، متأهل و بازنشسته یکی از ادارات دولتی است که پس از قتل، جسد مقتول را داخل خودروی او قرار داده و به پارکینگ منزلش منتقل کرده است. متهم که هنگام حضور مأموران در محل نیز دوباره به صحنه بازگشته بود، بازداشت شد و در بازجوییها به قتل اعتراف کرد. او مدعی شده است که به دلیل انگیزه شخصی و پس از درگیری با مقتول در مرغداری خود، او را خفه کرده است.
قتل زهرا سلیمانی ۳۲ ساله
زهرا سلیمانی، زن ۳۲ ساله اهل هرسین کرمانشاه، در جنایتی با انگیزه موسوم به ناموسی، پس از شکنجه و شکستن دست و پاهایش به دست کامران صفری پ.، همسر خواهرش و مریم صفری پ.، مادر متهم و شریک او در این جنایت به قتل رسید. بر اساس گزارش ههنگاو، مریم همان روز و کامران پس از سه هفته فرار در تهران بازداشت شدند. خانواده متهمان نیز برای گرفتن رضایت، خانواده مقتول را تحت فشار و تهدید قرار دادهاند.
قتل سوگند صیادی، دختر ۱۶ ساله کرمانشاهی
مرگ مشکوک سوگند صیادی، دختر ۱۶ ساله کرمانشاهی، پس از گذشت ۳ روز همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد. روایتهای متفاوتی از درگیری خانوادگی تا سقوط از پنجره درباره مرگ این نوجوان مطرح شده است.دادستان کرمانشاه از تشکیل پرونده قضایی و ادامه تحقیقات برای بررسی فرضیههای قتل و خودکشی خبر داد.
سوگند مشترکی، دختر ۱۴ ساله، نیز قربانی خشونت همسرش شد
سوگند مشترکی، دختر ۱۴ ساله اهل روستای سلطانآباد شهرستان ارزوئیه در استان کرمان، روز جمعه ۱۶ آبان ۱۴۰۵ بر اثر ضرب و شتم شدید توسط همسرش به قتل رسید. او در ۱۳ سالگی وادار به ازدواج شده بود و تنها چند روز پیش از قتل، فرزند خود را به دنیا آورده بود.
سوگند پس از تحمل یک تصادف رانندگی در مسیر انتقال برای زایمان، از آن حادثه جان سالم به در برد اما اندکی بعد در خانه خود به دست همسرش جان باخت. متهم پس از قتل بازداشت شد و انگیزه خود را «اختلافات خانوادگی» عنوان کرد.
قتل سپیده رئیسی، زن ۲۱ سالهای که ۴ ماهه باردار بود
سپیده رئیسی، زن ۲۱ ساله و مادر یک کودک سهساله که چهار ماه باردار بود، در روستای زاغ جهرم با شلیک گلوله توسط همسرش به قتل رسید؛ جنین او نیز جان باخت و مادرش زخمی شد.سپیده که در ۱۳ سالگی ازدواج کرده و سالها خشونت خانگی را تحمل کرده بود، پیش از این درخواست جدایی داده بود. همسرش علی رئیسی، از اعضای سپاه پاسداران معرفی شده است.
قتل لیلا گلی، ۳۰ ساله، در خشونت خانوادگی
لیلا گلی، زن ۳۰ ساله اهل شاهیندژ و قربانی کودکهمسری، ۱۳ آبان ۱۴۰۵ به دست همسر سابقش به قتل رسید؛ پیکر او سه روز بعد زیر پل وحدت پیدا شد.
او در ۱۰ سالگی به اجبار ازدواج کرده و سالها خشونت خانگی را تحمل کرده بود. لیلا پس از جدایی و تلاش برای ساختن زندگی مستقل، بارها از سوی همسر سابقش تهدید به قتل شده بود.
بر اساس اطلاعات ایرانوایر، قاتل ابتدا تلاش کرده بود او را خفه کند و سپس با ضربات چاقو به قتل رسانده و پیکرش را در کیسهای زیر پل رها کرده بود.
قتل زن ۵۸ ساله به دست پسرش در تهران
در جنایتی تلخ در غرب تهران، زن جوانی به دست پسر معتادش با ضربات جسم سخت به قتل رسید. متهم پس از جنایت متواری شد و با هویت جعلی در کمپ ترک اعتیاد یاورشهر مخفی شد، اما سرانجام توسط کارآگاهان اداره دهم پلیس آگاهی دستگیر شد و به قتل مادرش اعتراف کرد.
قتل مادر و دختر در تهران
در جنایتی هولناک، دختر جوانی به دست دوستپسرش در خانهاش به قتل رسید و عامل جنایت پس از سرقت طلاهای او، برای سرقت طلا به خانه مادرش در تهرانسر رفت و این زن میانسال را نیز به قتل رساند. متهم سپس جسد دختر جوان را به حاشیه جاده اندیشه منتقل کرد و به آتش کشید تا آثار جنایت را از بین ببرد. شهروز پس از شناسایی و دستگیری در کرج، به قتل هر دو زن اعتراف کرد. انگیزه او را سرقت طلا و پایان رابطه با دختر جوان عنوان کرده است.
قتل سارا برومند، زن ۲۷ ساله، به دست راننده تاکسی
پرونده قتل سارا برومند، دختر ۲۷ سالهای که پس از سوار شدن به تاکسی زردرنگ ناپدید شد و جسدش چند روز بعد در چاهی اطراف گلبهار پیدا شد، با صدور کیفرخواست وارد مرحله رسیدگی قضایی شد.متهم که راننده تاکسی بود، ابتدا انگیزه قتل را سرقت عنوان کرد، اما در ادامه مدعی شد اختلاف بر سر تماس با همسر صیغهایاش باعث عصبانیت و شلیک به سارا شده است.قاتل پس از جنایت، جسد را داخل چاه انداخت و برای دشوار کردن شناسایی، شیشههای دودی خودرویش را تعویض کرد؛ با این حال دستگیر شد.با تکمیل تحقیقات و صدور کیفرخواست، پرونده برای رسیدگی و صدور رأی به دادگاه ارسال شده است.
قتل هولناک سامیه نمردی، زن ۳۲ ساله بندرعباسی
پرونده ناپدیدشدن مرموز سامیه نمردی، زن ۳۲ ساله بندرعباسی، با اعتراف مردی ۴۲ ساله به قتل او فاش شد.متهم که از اقوام مقتول بود، پس از چند روز انکار سرانجام اعتراف کرد سامیه را خفه کرده و سپس پیکرش را تکهتکه و سوزانده است.بخشهایی از پیکر مقتول در نقاط مختلف پنهان شده و جستوجو برای کشف بقایای آن همچنان ادامه دارد.خواهر سامیه نیز از ازدواج پنهانی مقتول با متهم و اختلافات مالی و سفتههایی خبر داده که پیش از جنایت میان آنها وجود داشته است.
قتل نسا علیزاده ۱۶ ساله به دست پدرش
نسا علیزاده، دختر ۱۶ ساله و دانشآموز پایه یازدهم، چند روز قبل در روستای کلوانس به دست پدرش به قتل رسید. بررسیهای اولیه نشان میدهد مخالفت خانواده با ازدواج او با پسر مورد علاقهاش، زمینهساز این جنایت بوده است. پدر نسا پس از بازگرداندن دخترش به خانه، او را به قتل رساند و تلاش کرد مرگ او را خودکشی جلوه دهد؛ اما کبودیهای روی گلوی دختر نوجوان، راز جنایت را فاش کرد. متهم به قتل دخترش اعتراف کرده و تحقیقات در این پرونده ادامه دارد.
این اسامی، تنها فهرستی از قربانیان نیستند؛ هر کدام روایت زندگی انسانی هستند که میتوانست ادامه داشته باشد. ۲ زن باردار که فرزندانشان نیز فرصت تولد پیدا نکردند، ۲ دختر نوجوان که هنوز فرصت تجربه زندگی را نیافته بودند و زنانی که قربانی خشونت مردانی شدند که به زندگی آنها راه داشتند.
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
خبرگزاری رکنا: قرار بود کار کنیم و زندگی بسازیم، نه اینکه بیشتر درآمدمان را بدهیم تا فقط جایی برای خوابیدن داشته باشیم. آمارها میگویند تا ۷۳ درصد هزینههای غیرخوراکی خانوارهای کمدرآمد صرف مسکن و اجاره میشود؛ یعنی پیش از آنکه نوبت زندگی برسد، پول تمام شده است.
اقتصاد خانوارهای کم در آمد به نقطه ای رسیده که دیگر مسئله انتخاب میان بهتر و بدتر نیست، مسئله تامین هزینه های اجتناب ناپذیر زندگی است. آمارها نشان می دهد مسکن و اجاره بها تا ۷۳ درصد هزینههای غیرخوراکی دهکهای پایین را میبلعد؛ یعنی بخش عمده منابع مالی این خانوارها پیش از رسیدن به سایر نیازها، صرف حفظ حداقلترین امکان زندگی میشود.
این اعداد را نباید صرفا در جدولهای اقتصادی خواند. پشت هر درصد، خانوادهای قرار دارد که باید پیش از خرید دارو، پرداخت هزینه تحصیل فرزند، تعمیر وسیله ضروری خانه یا حتی یک هزینه پیشبینینشده، اجاره ماهانهاش را تأمین کند. برای این خانوارها، مسکن دیگر یکی از هزینههای زندگی نیست؛ به هزینهای تبدیل شده که سایر بخشهای زندگی را به حاشیه رانده است.
بررسی ترکیب هزینههای خانوار در سال گذشته نشان میدهد بهطور متوسط ۷۲.۱ درصد کل مخارج خانوارها به اقلام غیرخوراکی اختصاص داشته است. این سهم در دهک اول ۶۷.۳ درصد و در دهک دهم ۷۸ درصد بوده است. اما مقایسه همین دو عدد بدون توجه به ترکیب هزینهها میتواند گمراهکننده باشد. مسئله فقط میزان هزینهکرد نیست؛ مسئله این است که خانوارها برای چه چیزی پول خرج میکنند و چقدر امکان انتخاب دارند.
دهکهای پایین، تا ۷۳ درصد مخارج غیرخوراکی خود را صرف مسکن و اجاره میکنند؛ در مقابل، در دهک دهم سهم حملونقل از هزینههای غیرخوراکی به ۱۱ درصد میرسد، درحالیکه این رقم در دهک اول فقط ۵ درصد است. به بیان روشنتر، آنچه برای گروهی امکان انتخاب خدمات و جابهجایی بیشتر است، برای گروه دیگری زیر سایه هزینه سنگین سرپناه قرار میگیرد.
این همان نقطهای است که سیاستگذار باید درباره آن پاسخگو باشد: چرا هزینه تأمین ابتداییترین نیاز زندگی تا این اندازه قدرت انتخاب را از خانوارهای کمدرآمد گرفته است؟
نمیتوان از مردم انتظار داشت در برابر هر موج گرانی، فقط هزینههای دیگری را حذف کنند. نمیتوان هر بار که قدرت خرید سقوط میکند، نسخه سازگاری با شرایط پیچیدهتر را برای خانوارها پیچید. مردم پیش از این هم از بسیاری از نیازهای خود گذشتهاند؛ پرسش این است که قرار است چه چیز دیگری را کنار بگذارند؟
دولت و دستگاههای مسئول باید بهجای ارائه آمارهای توصیفی، درباره نتیجه سیاستهای خود پاسخ روشن بدهند. برنامه مهار هزینه مسکن و اجارهبها چیست؟ چه اقدام مؤثری برای کاهش سهم مسکن در سبد هزینه دهکهای پایین انجام شده است؟ سیاستهای حمایتی تا چه اندازه توانستهاند مانع بلعیدهشدن درآمد خانوارها توسط هزینههای ضروری شوند؟ و مهمتر از همه، چه زمانی قرار است آثار این سیاستها در زندگی واقعی مردم دیده شود؟
نمیتوان از عدالت اقتصادی سخن گفت، اما پذیرفت که خانوار کمدرآمد بخش عمده منابع محدودش را فقط برای داشتن سرپناه هزینه کند. نمیتوان از بهبود رفاه حرف زد، درحالیکه امکان پسانداز، برنامهریزی و تأمین نیازهای اولیه برای بخش بزرگی از جامعه روزبهروز محدودتر میشود.
مسئله این نیست که مردم چطور با هزینههای سنگینتر کنار بیایند؛ مسئله این است که چرا باید هر سال سهم بیشتری از توان زندگی خود را صرف هزینههایی کنند که برای ادامه یک زندگی معمولی ناگزیر از پرداخت آن هستند؟
معیشت مردم را نمیتوان با توصیه به صبوری اداره کرد. مسئولیت سیاستگذار، توضیح شرایط نیست؛ تغییر شرایط است. مردم دیگر به شرح مسئله نیاز ندارند؛ هر روز دارند هزینه آن را میپردازند. آنچه مطالبه میکنند، برنامه مشخص، اقدام قابل سنجش و پاسخگویی درباره نتیجه است.
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
![]() |
فاجعه اول
پرزیدنت جیمی کارتر انسان فرهیختهای بود که رویای توسعه دموکراسی و حقوق بشر در جهان را در سر داشت و با همین هدف در سال ۱۳۵۶ که قدرت را به دست گرفت رژیم ایران که متحد آمریکا بود و روابط نزدیکی با آن داشت را برای توقف سرکوب و تحقق آزادیهای سیاسی زیر فشار گذاشت، غافل از آن که دیکتاتوری مطلقه شاه کار را به جائی رسانده بود که عقب نشینی آن در برابر خواستههای طبقه متوسط و تن دادن به قوانین اساسی انقلاب مشروطیت جامعه آماده انفجار، ایران را به درهم شکستن رژیم پادشاهی و روی کار آمدن تنها آلترناتیو آن زمان یعنی اسلامیستها میکشاند. در واقعیت امر از یک ربع قرن قبل از روی کار آمدن جمهوری اسلامی ماشین سرکوب دیکتاتوری وارد مسیر یک طرفهای شده بود که سال به سال دور زدن و تغییر مسیر آن دشوارتر میشد. شاید سه یا چهار سال قبل از آغاز اعتراضات عمومی با بازکردن تدریجی فضای سیاسی هنوز میشد از روی کار آمدن اسلامیستها اجتناب کرد. اما در دوره کارتر دیگر دیر شده بود.
شاه خواهان توسعه سریع صنعتی و اقتصادی ایران بود و مدام میگفت و واقعا هم میخواست که ایران به ژاپن خاورمیانه تبدیل شود و البته ثروتهای طبیعی و انسانی جامعه ایران نیز پتانسیل تبدیل شدن کشور به ژاپن خاورمیانه را داشت.
شاه قانون اساسی مشروطیت را لگد مال کرد
اما مشکل بزرگ آن بود که شاه همه دستاوردهای قانون اساسی مشروطیت را زیر پا گذاشته بود و فکر میکرد اهداف مورد نظرش را با دیکتاتوری مطلقه میتواند به پیش ببرد.
او نه احزاب سیاسی مستقل را بر میتافت و نه مجلس و نمایندگان مستقل و نه رسانههای مستقل. همه چیز باید فقط در خدمت اوامر شاهانه و تبلیغ سیاستهای داهیانه شاهنشاه آریامهر قرار میگرفتند. اگر شاه احزاب سیاسی وفادار به قانون اساسی مشروطه که طبیعتا وفادار به نظام سلطنتی مشروطه بودند را آزاد میگذاشت و به آزادی رسانهها تن میداد و نمایندگان مجلس واقعا برگزیده ملت میبودند. و طبعا مجلس حق نصب و عزل نخست وزیر و وزرا را داشت به احتمال قوی ایران هرگز به ورطه نظام اسلامی سقوط نمیکرد و تبدیل ایران به ژاپن خاورمیانه هم که آرزوی خود شاه بود تحقق مییافت.
اما گویی شاه نمیدانست که ژاپن به خاطر روی آوردن به دموکراسی و محدود شدن امپراطور به مقام تشریفاتی بود که ژاپن شد.
شاه ورود مذهب در سیاست را تشویق میکرد!
شاه همه احزاب سیاسی باورمند به قانون اساسی انقلاب مشروطه را ممنوع و رهبران آنان را یا به زندان انداخت و یا خانه نشین کرد. اما در عرض سه دهه تعداد مساجد، تکایا و حوزههای به اصطلاح علمیه روز به روز با سرعتی باور نکردنی افزایش یافتند. چرا که شاه معتقد بود بهترین راه محدود کردن کمونیسم رشد مساجد و افزایش نفوذ روحانیون شیعه بود.
داریوش همایون یکی از وزرای شاه در چند مصاحبه و گفتگو، افزایش گسترده تعداد مساجد و نهادهای مذهبی در دوره محمد رضا شاه را یکی از خطاهای بزرگ حکومت پهلوی معرفی میکرد.
یک ربع قرن پس از روی کار آمدن جمهوری اسلامی، در یک گفتگوی منتشر شده در بنیاد داریوش همایون، وقتی از او درباره مساجد دوران پهلوی پرسیده شد، گفت:
او در روایت دیگری حتی مقایسه حدود ۲۰۰ مسجد در آغاز سلطنت محمد رضا شاه با حدود ۵۵ هزار مسجد در پایان آن را مطرح کرده است. بنابراین با استناد به آنچه داریوش همایون گفته تعداد مساجد در دوره شاه نه صددرصد بلکه بیست و هفت هزار و چهار صد درصد رشد کرده بود. تلاش شاه در استفاده سیاسی از مذهب، یک بازی خطرناک با آتش بود که نهایتا شعلههای آن همه چیز را سوزاند.
همایون صرفا نمیگفت”مسجد زیاد شد”، بلکه رشد شبکه مذهبی را یک خطای سیاسی میدانست: حکومت از یک سو احزاب و نیروهای سیاسی رقیب را محدود کرد و از سوی دیگر، به نهادهای مذهبی امکان رشد و سازمان یابی داده بود. در نتیجه روحانیت و شعبههایی مثل مسجد، هیئت، تکیه و حسینیه به یک شبکه اجتماعی بسیار گسترده تبدیل شدند. که همچون یک حزب سیاسی قدرتمند عمل میکردند.
حتی در مصاحبهای دیگر، همایون توضیح میدهد که این شبکهها چگونه در سالهای انقلاب قابلیت بسیج پیدا کردند.
خود شاه هم در سال ۱۳۵۲ صراحتا از افزایش تعداد مساجد به عنوان یک سیاست حکومت دفاع کرد و گفت حکومت هم مساجد قدیمی را بازسازی میکند و هم بر تعداد آنها میافزاید.
همایون به صراحت میگوید: شاه با مسجد بازی و تقویت روحانیت اشتباه کرد و عملا شبکهای ساخت که بعدا علیه خودش به کار رفت.
وقتی در سال ۴۲ خمینی در مخالفت با اصلاحات شاه دست به اعتراض زد و از کشور تبعید شد، شاه تا اندازهای متوجه خطرروحانیت شیعه شد، اما باز هم این حادثه سبب نشد که او از سیاست گسترش مساجد و شبکههای روحانی دست بردارد و احزاب سیاسی معتقد به قانون اساسی را آزاد بگذارد تا آنان بتوانند با حضور سیاسی خود از تسخیر فضای سیاسی جامعه توسط طرفداران خمینی جلوگیری کنند. بدین ترتیب در نبود حضور فعال آلترناتیوهای سیاسی سکولار بتدریج فضای سیاسی جامعه توسط اسلام سیاسی تسخیر شد. بیست سال پیش از سقوط نظام پادشاهی و روی کار آمدن جمهوری اسلامی یکی از زندانیان سیاسی سرشناس چپ (بیژن جزنی) در دست نوشتههای زندان مینویسد که در نبود حضور فعال احزاب سیاسی، به احتمال زیاد این آیت اله خمینی است که هژمونی خواهد گرفت. بیژن جزنی به همراه هشت تن از زندانیان سیاسی چند سال بعد در حالی که دوران محکومیت خود ر در زندان میگذراندند به دست ساواک کشته شدند.
شاه از نصیحت متنفر بود
قوام السلطنه یکی از زیرک ترین چهرههای سیاسی تاریخ ایران که برای پایان دادن به اشغال آذربایجان توسط روسیه شوروی توانست استالین را به پایان دادن به ادامه اشغال آذربایجان متقاعد کند (این خود داستان جالبی است که در این مقاله نمیگنجد) در مورد زیر پا گذاشتن قانون اساسی مشروطه سلطنتی توسط شاه در ۲۶ اسفند سال ۱۳۲۸ به شاه چنین مینویسد:
قوام سپس استدلال میکند که اصل ۴۹ در واقع ضامن حقوق ملت است و تغییر آن، بهخصوص در جهت افزایش قدرت قوهٔ مجریه و شاه، میتواند اساس مشروطیت را از میان ببرد. او به اصل ۴۴ و مسئولیتناپذیری شاه نیز استناد میکند و مینویسد که اگر شاه مستقیماً در امور اجرایی دخالت کند، مقام سلطنت از جایگاه تشریفاتی و فرامسئولیتی خود خارج و در برابر مردم مسئول خواهد شد.
او در این نامه چنین به شاه هشدار میدهد:
و در پایان با صراحت میگوید:
اما پاسخ شاه به نامه قوام تهدید و تحقیر بود.
این پاسخ به امضای ابراهیم حکیمی وزیر دربار صادر شده و در آن بهشدت از قوام انتقاد شده است. متن با این عبارت آغاز میشود:
«عریضه سرگشادهای که به پیشگاه اعلیحضرت همایون شاهنشاهی تقدیم داشته بودید و مطالعه مندرجات آن در پیشگاه ذات شاهانه با تعجب و تأسف تلقی گردید.»
سپس قوام متهم میشود که در دوران نخستوزیری خود موجب فساد، رشوه، آشفتگی کشور و مشکلات بعدی شده و اکنون با عنوان «دلسوز ملت» از وضعیت کشور انتقاد میکند. نامه همچنین قوام را درباره آذربایجان، اصلاح قانون اساسی مورد حمله قرار میدهد. اما قوام در نامه دوم به تفصیل و قاطع از خود دفاع میکند.
(نامه دوم قوام به محمد رضا شاه در پانوشت مقاله است)
پس از کودتای ۲۸ مرداد، چهرههای سیاسی دیگری نیز بودند که به شاه در مورد زیر پا گذاشتن قانون اساسی مشروطیت هشدار دادند اما او به هیچ یک از آنان اعتنا نکرد و در واقع پاسخ همه چهرههای سیاسی مداقع قانون اساسی مشروطیت زندان و تهدید بود. مهندس مهدی بازرگان بنیان گذار جریان نهضت آزادی در سال ۴۲ از زندان در مدافعات خود چنین میگوید: ” ما آخرین کسانی هستیم که از راه قانون اساسی به مبارزه سیاسی برخاسته ایم.”
در سالهای بعد برخی از اعضای جبهه ملی از جمله شاپور بختیار، داریوش فروهر و کریم سنجابی همه در همین زمینه به شاه هشدار دادند. نامه سرگشاده علی اصغر حاج سید جوادی نویسنده متمایل به جبهه ملی نیز که در سال ۱۳۵۵ به شاه نوشت چنین است:
او در واقع همان مواردی که قوام السلطنه نزدیک به سی سال پیش به شاه گوشزد کرده بود را خطاب به اعلیحضرت یاد آور میشود، خلاصه متن نامه طولانی علی اصغر حاج سید جوادی در زیر نویس آمده است.
به باور من اگر شاه به همان نامه علیاصغر حاج سید جوادی پاسخ مثبت میداد و شاپور بختیار از رهبران جبهه ملی را به جای سال ۵۷ که کار از کار گذشته بود در سال ۵۵ یعنی پیش از آغاز جنب و جوشهائی که به قیام عمومی منجر شد به نخست وزیری بر میگزید و او اختیار پیدا میکرد تا با انتخابات آزاد یک مجلس مستقل و قانونی را تشکیل دهد و با بازکردن تدریجی فضای سیاسی و بازگشت به قانون اساسی مشروطیت، حکومت به مردم سپرده میشد و همزمان حکومت جدید قوانینی برای ممنوعیت دخالت مذهب در سیاست تصویب میکرد، هنوز ممکن بود جامعه ایران به چاه اسلام سیاسی فرو نیفتد.
آخرین تیشه شاه به رژیم نظام پادشاهی
اما شاه بر خلاف هشدارهای همه ناصحان و سیاستمداران و روشنفکران سکولار تصمیم گرفت آخرین قدم برای کامل کردن دیکتاتوری مطلقه را بردارد و با انحلال دو حزب فرمایشی مردم که اسداله علم رهبر واقعی آن بود و ایران نوین که هویدا عملا رهبر آن بود به شیوه نظامهای توتالیتر یک حزب واحد دولتی ایجاد کند. به قول خودش “حزب فراگیر رستاخیز” یعنی کار به جائی رسید که دیگر شاه رقابت دو حزب فرمایشی و مطیع خود را هم تحمل نکرد و اعلام نمود:
من با تشکیل حزب فراگیر رستاخیز میخواهم همه مردم عضو همین حزب باشند و هر کس هم که نمیخواهد به عضویت این حزب درآید درهای کشور باز است و میتواند جلای وطن کند. (نقل به معنی) او با این حرکت عجیب دیگر احترام ظاهری به قانون اساسی مشروطیت را برنتافت و راه را بر پیوستن گسترده مردم نا امید از إصلاحات به جنبش اسلامیستی هموار کرد و خمینی از مدتها پیش در کمین نشسته به مثابه ناجی مردم از چنگال دیکتاتوری شاه رهبری قیام را به دست گرفت و از اواخر سال ۵۶ دیگر کاملا معلوم بود که رهبری بلامنازع قیام مردم به دست اسلامیستها افتاده است.
وقتی به این مسیر گام به گام نابودی همه قوانین مشروطه و نهایتا تصمیم شاه به تشکیل یک حزب شاهنشاهی که هر کس عضو نشود باید از کشور بیرون برود فکر میکنم به خود میگویم تیشههائی که شاه به ریشه سلطنت مشروطه زد از دست هیچ یک از دشمنان مشروطه سلطنتی ساخته نبود.
قاعده تاریخ نیز همین را میگوید: دلایل اصلی سقوط هر نظام سیاسی، خود آن نظام است.
دست آخر، وقتی شاه به این نتیجه رسید که دیگر کاری از دستش ساخته نیست از علی امینی نخست وزیر دوره اصلاحات ارضی مشورت خواست و میگویند او هم به شاه گفت حیف که شما نصایح همه را نادیده گرفتی و شاه در جواب گفت حالا وقت این حرفها نیست فعلا باید کاری کرد که همه چیز از دست نرود. این را هم اضافه کنم که با این همه اگر شاه بیمار نبود و برای معالجه مجبور به ترک ایران نبود، شاید فرماندهان نظامی البته از طریق سرکوب خونین قیام مردم میتوانستند از به قدرت رسیدن خمینی جلوگیری کنند اما با رفتن شاه از ایران، همه چیز به دست اسلامیستها به رهبری خمینی افتاد. و این یکی از بزرگترین فجایع ژئو پولتیک قرن بیستم بود.
با این فاجعه که مسبب اصلی آن دیکتاتوری شاه بود، این فقط مردم ایران نبودند که در چاه سیاه نظامی تروریستی و ضد مردمی فرو افتادند، بلکه زمینه رشد انواع تروریسم مذهبی در همه جهان اسلام و فراتر از آن در همه کشورهائی ک بخشی از جمعیت شان مسلماناند به وجود آمد.
مدیریت بسیار ضعیف پرزیدنت جیمی کارتر در مساله گروگان گیری ۴۴۴ روزه کارکنان سفارت آمریکا نیز در ایجاد نطفه انواع تروریسم اسلامی مزید بر علت شد. علاوه بر این روی کار آمدن جمهوری اسلامی جبهه دیکتاتوریها و رژیمهای توتالیتر را در جهان به زیان کشورهای دموکراتیک تقویت کرد و اینک نزدیک به نیم قرن است که وجود حکومت اسلامی موجب بدبختی و فلاکت ملت ایران و ناامنی و بیثباتی منطقه خاورمیانه و فراتر از آن شده است.
در این مدت مردم ایران بارها علیه این رژیم ستمگر و عمیقا فاسد به پا خاستهاند و هربار جنبش اعتراضی مردم ایران با سرکوب وحشیانه و خونین مواجهه شده است. از قتل عام وحشیانه آخرین خیزش مردم علیه رژیم که دهها هزار ایرانی را رژیم برای بقای خود قربانی کرد، جهانیان باخبر هستند.
جنبش ملی و دموکراتیک ایران
در طول دوران سیاه حاکمیت اسلامی تنها جنبشی که توانسته است رژیم را مجبور به عقب نشینی کند، جنبش بزرگ ضد حجاب اسلامی و برابری طلب “زن، زندگی آزادی” است اینک در ایران شعار معروف رژیم (یا روسری یا توسری) امری شکست خورده است و دامنه بیحجابی زنان در شهرهای بزرگ ایران چنان گسترده شده که رژیم قادر به سرکوب آن نیست و ناچار به تحمل آن شده است. و این یعنی آن که جنبش “زن زندگی آزادی” توانسته است یکی از ستونهای ایدئولوژیک جمهوری اسلامی را در هم بشکند.
این رژیم اگر قرار است در آینده سرنگون شود، چنین اتفاقی فقط از درون ایران ممکن خواهد شد. باید امیدوار بود که روزی در آیندهای نه چندان دور دهها میلیون ایرانی مستاصل از مشکلات وخیم اقتصادی که فقر و گرسنگی آنان را به خیابانها خواهد کشاند، همراه با میلیونها زن و مرد ایرانی طبقه متوسط که مترصد دفاع از دموکراسی هستند، دیکتاتوری اسلامی را ریشه کن کنند. به این مساله در پایان بخش “فاجعه دوم” این جزوه مفصلا خواهم پرداخت.
فاجعه ژئوپولتیک دوم
پیش از حمله نظامی چهل روزه آمریکا-اسرائیل به ایران رژیم اسلامی چه در داخل و چه در عرصه بینالمللی در موضع تدافعی قرار داشت. با وجود آن که سرکوب خونین اعتراضات وسیع مردم، روحیه عمومی را تضعیف کرده بود، اما زمینههای سربلند کردن جنبش دست کم در آینده نزدیک چند ماهه قابل انکار نبود و در همه جای کشور مردم با صراحت از جنایت هولناک رژیم حرف میزدند.
در عرصه بین المللی نیز رژیم از حمله احتمالی مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران بیمناک بود و میترسید که چنین حملهای شیرازه امور را از دستش خارج کند. در واقع ترس از حمله آمریکا و اسرائیل آنهم برای رژیمی که اکثریت قاطع ملت از آن خشمگین و ناراضی بودند، مثل شمشیری بود بر بالای سر رژیم و در نتیجه سران حکومت برای جلوگیری از فرود آن، تا اندازهای دست به عصا راه میرفتند.
رژیم حاضر بود برای جلوگیری از حمله نظامی، در مساله هستهای تا اندازهای عقب نشینی کند، و حتی اعدامها نیز به این گستاخی و صراحت که هر روز چند نفر را حتی در ملاء عام اعدام کنند نبود.
اما پس از جنگ چهل روزه سران باقیمانده جمهوری اسلامی با خوشحالی متوجه شد ند که آمریکا و اسرائیل با حداکثر آتش بمبارانهای هوائی و خسارات بزرگی که به بار آوردند نتوانستهاند موجب به زانو درآمدن رژیم بشوند. رژیم پس از حملات نه فقط جان سالم به در برد، بلکه برای همیشه از ترس حمله نظامی آمریکا و اسرائیل خلاص شد. در واقع از آغاز هم روشن بود که برای دو قدرت مهاجم که با کشتن خامنهای و دهها تن از فرماندهان و سران جمهوری اسلامی آغاز کردند، پیروزی در گرو سرنگونی رژیم بود، اما برای جمهوری اسلامی پیروزی فقط بقای رژیم بود. و البته هر عقل سلیمی میتوانست پیش بینی کند که جمهوری اسلامی با حملات هوائی هر چقدر هم که شدید و گسترده باشد سرنگون نخواهد شد.
نگارنده در همان نخستین روز آغاز جنگ، به عواقب این فاجعه چه برای مردم ایران و چه برای منطقه و جهان اشاره کردم و تاکید نمودم که این حرکت هم به زیان جنبش دموکراسی خواهانه داخل ایران است و هم تروریسم اسلامی را تقویت میکند.(متن دو مقاله نگارنده در محکومیت حمله نظامی به ایران در پانویس آمده است)
اینک بویژه به دلایلی که در زیر خواهد آمد رژیم احساس پیروزی کامل بر آمریکا و اسرائیل میکند و اگر در گذشته شعار “آمریکا هیچ غلطی نمیتواند بکند” شعاری بود که شاید خیلی از سران رژیم به آن باور نداشتند، امروز این شعار به یک واقعیت تبدیل شده و همین مساله رژیم را چه در داخل و چه در خارج در موضع تهاجمی قرار داده است. حالا رژیم هم هر روز چند تن از جوانان بیگناه ایران را اعدام میکند تا همه آحاد ملت احساس کنند که طناب دار به گردنشان نزدیک است و بهتر است به خفقان گردن نهند.
رژیم حالا پس از جان به سلامت بردن در جنگ با آمریکا و اسرائیل در سیاست خارجی رادیکال تر شده است. دیگر مساله عقب نشینی در مساله هستهای، تحویل یا رقیق کردن اورانیومهای تا ۶۰ درصد غنی شده که روسیه هم برای گرفتن امتیاز از آمریکا حاضر به پادرمیانی در این باره بود برای رژیم اصلا قابل قبول نیست و من شخصا براین باورم که رژیم به کمک کره شمالی و شاید هم به تنهائی درصدد تولید سلاح هستهای است و چه بسا با تولید بمب اتمی جهان را غافلگیر کند.
مساله سلاح هستهای
هیچ کس به درستی نمیداند رژیم چقدر اورانیوم غنی شده دارد، هیچ کس نمیداند چند دستگاه سانتریفوژهای پیشرفته در زیر کوههای ایران مشغول غنی سازی هستند و هیچ کس نمیتواند ادعا کند که فاصله رژیم به تولید سلاح اتمی چقدر است. آژانس هستهای از ماه ژوئن سال ۲۰۲۵ اجازه بازرسی سایتهای هستهای را نداشته و رژیم در ژوئیه ۲۰۲۵ همکاری با آژانس را معلق کرد.
جمهوری اسلامی اگر بمب اتمی نمیخواست میتوانست با تحویل اورانیومهای ۶۰ درصد غنی شده و قبول شروع دوباره بازدیدهای آژانس بخش مهمی از مشکلات اقتصادی خود را حل کند. اما به باور من ادامه مشکلات اقتصادی و خطر اعتراض گرسنگان را میپذیرد تا بتواند هر طور شده خود را به تولید سلاح هستهای برساند.و طبعا میداند که تجهیز به سلاح هستهای او را در عرصه سیاست خارجی و حتی ایجاد روابط اقتصادی با غرب و با همسایگان عرب خلیج فارس در موضع قدرت قرار میدهد. در میان سران جمهوری اسلامی حالا کسانی هستند که به صراحت از تولید بمب اتمی به عنوان وسیلهای که بقای رژیم را تضمین میکند دفاع میکنند (برای نمونه سردار سپاه محسن رضائی که نماینده شخص مجتبی خامنهای در شورای امنیت ملی جمهوری اسلامی است.)
از این پس دیگر مساله عقبنشینی در موضع هستهای، برای رژیم اصلا قابل قبول نیست.
تنگه هرمز قوی ترین سلاح جمهوری اسلامی
اما مهمتر از سلاح هستهای تنگه هرمز است. سلاحی که حمله نظامی آمریکا – اسرائیل به رژیم ارزانی داشت. جمهوری اسلامی حالا به واسطه آن گلوی اقتصاد اروپا، کشورهای عربی خلیج فارس و خود حکومت آمریکا را میفشارد و روز به روز هم بیشتر معلوم میشود که برای بازگشائی تنگه هرمز از آمریکا کارچندانی ساخته نیست. و هم اکنون حکومت اسلامی برای عبورسالم کشتیها از کشورهای مختلفی باج گرفته و میگیرد.
پیش از جنگ آمریکا و اسرائیل ظاهرا از ابعاد و اهمیت سلاح تنگه هرمز بیخبر بودند و جمهوری اسلامی هم به خود جرات نمیداد از این تنگه به عنوان یک سلاح استفاده کند.
امروز همه تحلیل گران و ناظران بین المللی از شکست آمریکا و اسرائیل در جنگ حرف میزنند و تقریبا همه میدانند که این جنگ ابهت و نفوذ سیاسی بزرگترین قدرت نظامی جهان را در هم شکسته است. کشورهای عربی حوزه خلیج فارس نیز که برخی از آنان از آغاز جنگ راضی بودند، حالا متوجه شدهاند که با وجود خرید صدها میلیارد دلار اسلحه آمریکائی و حضور پایگاههای نظامی آمریکا در کشورشان آمریکا قدرت دفاع از آنان را ندارد و اگر بخواهند ثبات سیاسی و اقتصادی خود را که در این جنگ لطمه خورده حفظ کنند باید با جمهوری اسلامی از در دوستی و آشتی در آیند!
حالا بیشتر این کشورها به این نتیجه رسیدهاند که وجود پایگاههای نظامی آمریکا به جای امنیت و ثبات سیاسی و اقتصادی، موجب ناامنی و بیثباتی شده است. به این ترتیب دولتهای عربی خلیج فارس در آینده احتمالا علاقه چندانی به ادامه حضور پایگاههای آمریکائی در کشورشان نخواهند داشت و برای ثبات خود به اتحادهای منطقهای و نوعی موازنه میان چین و آمریکا در مناسبات خود روی میآوردند. چین و روسیه هم که پشتیبان جمهوری اسلامی بودند و در جنگ به آن اطلاعات و سلاح میرساندند متوجه شدهاند که آمریکا در این جنگ عملا شکست خورده است. پیروز این جنگ پس از جمهوری اسلامی همه قدرتهای توتالیتر و دیکتاتوریهای بین المللی بویژه چین و روسیه هستند.
تضعیف اروپا
پیش از جنگ اتحادیه اروپا دچار مشکلات اقتصادی، افزایش بدهکاریهای دولتی، رشد نارضایتیهای عمومی و افزایش تمایل به جریانات راست افراطی بود.
جنگ آمریکا و اسرائیل همه دشواریهای اقتصادی و اجتماعی اروپا را برای سالیان طولانی تشدید کرده است. و به موازات آن اروپا را در برابر قدرت اقتصادی و نفوذ جهانی چین تضعیف کرده است. این وضعیت باعث رشد روز افزون گرانی و بیکاری در اروپا شده که خود یکی از علل تقویت جریانات راست افراطی در کشورهای اروپائی است.
جمهوری اسلامی که پیش از جنگ تا اندازهای قدرت تقویت نیروهای نیابتی خود را در یمن، عراق و لبنان را از دست داده بود، حالا مجددا به حمایت از آنان برخاسته و این نیروهای وابسته به جمهوری اسلامی نیز روحیه ی تازهای پیدا کردهاند.
پس نتیجه میگیریم که:
- این جنگ جمهوری اسلامی و انواع جریانات تروریستی اسلامی را تقویت کرد.
- ایران ویران تر و رژیم اسلامی در درنده خوئی علیه مردم ایران گستاخ تر شد.
- سلاح بینظیری به نام آبراه تنگه هرمز به دست جمهوری اسلامی افتاد که میتواند هر زمان که خواست علیه هر قدرت خارجی چه آمریکا و چه اسرائیل و اروپا و چه کشورهای عربی از آن استفاده کند.
نفوذ و اقتدار نظامی آمریکا در انظار متحدان و دشمنانش در هم شکسته شد.
- نظامهای توتالیتر بویژه چین و روسیه با این جنگ احمقانه و جنایتکارانه علیه ایران نفوذ بیشتری در جهان پیدا کردند.
- اقتصاد اروپا و کشورهای عربی حوزه خلیج فارس در کوتاه مدت و دراز مدت از این جنگ زیان دیده و خواهند دید.
- اثرات مخرف آن در وضعیت ژئوپولتیکی جهانی به این زودیها از میان نخواهد رفت و تشعشات آن تا دهها سال ادامه خواهد داشت.
یکی دیگر از عواقب این جنگ آن است که گفتمانها و سلاحهای ایدئولوژیک دشمنان دموکراسی و حقوق بشر در همه جهان تیزتر و برنده تر شده است.
تغییر جایگاه ژئوپولتیک تنگهها در همه جهان
فقط تنگه هرمز نیست که موقعیت ژئوپولتیک آن عوض شده، اگر جمهوری اسلامی موفق شود از عبور و مرور کشتیها در تنگه هرمز عوارض بگیرد و یا هر زمان که اراده کرد این تنگه آبی را مسدود کند، کشورهائی که تنگهها از کنار آنان میگذرند نیز وسوسه خواهند شد.
به هرحال از این پس اهمیت ژئوپولتیک تنگههایی مثل تنگه ماگالا میان شبه جزیره مالایا و جزیره سوماترا، تنگه باب المندب بین یمن و جیبوتی و اریتره و چند تنگه دریائی دیگر احتمالا افزایش مییابد و این آبراهها به وسیلهای برای درآمدهای اقتصادی و اهداف سیاسی کشورهای مجاور آنها تبدیل میشوند که طبعا بر ناامنی اقتصادی و سیاسی جهانی میافزایند.
همه این تنگهها که پیش از جنگ محل امن تردد کشتیهای تجاری و مسافربری بودند، حالا میتوانند منشاء تنشهای سیاسی، و به خطر انداختن صلح جهانی شوند که شاید این خود به تنهائی یکی از مهمترین فجایع ژئوپولتیک حملات نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران باشد.
تاریخ درباره اقدام آمریکا در جنگ با جمهوری اسلامی به عنوان یکی از احمقانه ترین اشتباهات این کشور که مستقیما به سود دشمنان دموکراسی و به زیان متحدان آمریکا تمام شد یاد خواهد کرد.
در مورد ایرانیان که برای رهائی از چنگال رژیم اسلامی به این جنگ امید بسته بودند، این فاجعه به آنان درس بزرگی داد و آن این که نجات ما از چنگال حکومت اسلامی در گرو مبارزه هوشمندانه و متحدانه خود ما است و نه هیچ قدرت خارجی.
قدرت مقابله مردم با رژیم در جنبش بیخشونت است؟
در مقابله با جمهوری اسلامی هرگونه جنبش اعتراضی خشونت آمیز، صددرصد شکست میخورد چه از داخل و چه از خارج، چه خشونت کردها و بلوچهای زیر ستم رژیم اسلامی باشد و چه اعتراضات شهرهای بزرگ.
قدرت مردم ایران در جنبش بیخشونت نهفته است جنبشی که هم در رفتار و کردار و هم در فرهنگ و ادبیات سیاسی و شعارهای برگرفته از چنین فرهنگی، خواستههای اقتصادی و سیاسی خود را بیان کند و به تظاهرات و اعتراضات بدون خشونت متوسل شود.
جنبش قهرآمیز، حتی نه قهر فیزیکی که قهر و خشونت در شعار، مردم را از پیوستن به جنبشها میترساند، این گونه جنبشهای قهری نمیتوانند وسعت لازم پیدا کنند و مردم را با خود همراه کنند. چرا که اکثریت عظیم مردم وقتی اعتراضات به شعارها و رفتارهای خشونت آمیز در میغلتند، کنار میایستند و از همراهی با آن پرهیز میکنند. رژیمهای سرکوبگر از این گونه جنبشها واهمهای ندارند، چرا که این جنبشها در زمین خود رژیم بازی میکنند و برای خونریزی رژیم توجیه میتراشند.
خمینی این حقیقت را میدانست و پیروانش را از شعارها و رفتارهای تند و خشونت آمیز برحذر میداشت، و برخلاف ماهیت و نیات واقعی خود، اصرار داشت که مردم بگویند ارتش برادر ماست. به سربازان و افسران اسلحه به دست گل اهدا کنند و از هرگونه گفتار و کردار خشونت آمیز علیه ارتش اجتناب کنند. اگر اعتراضات سالهای ۵۶ و ۵۷ در آغاز با شعارهای تند و خشونتهای فیزیکی همراه میشد در همان آغاز منزوی میشدند و سرکوب آنان آسان بود.
جنبشهای بیخشونت مردم را به پیوستن به خود ترغیب میکنند، چرا که مردم از پیوستن به این گونه جنبشها کمتر احساس ترس میکنند.
قدرتی که جنبشهای بیخشونت ایجاد میکنند در وسعت آنها و در ایجاد تردید در بدنه نیروهای مسلح نهفته است. توجیه کشتار مردمی که از هر گونه خشونت پرهیز میکنند و با ادبیات و فرهنگ عدم خشونت رژیم حاکم و نیروهای مسلح را به چالش میکشند، بسیار دشوارتر از مساله سرکوب جنبشهائی است که دست به خشونت میزنند.
در جنبش بیخشونت رهبران جنبش باید از آغاز به فعالان یادآور شوند که خشونت، دشمن پیروزی و هموار کننده سرکوب است. که خشونت چه در کردار و رفتار و چه در گفتار خدمت به سرکوب و انزوای جنبش است. و این که جنبش بیخشونت برای تغییر است و به هیچ وجه قصد انتقام در کارش نیست.
جنبش عدم خشوت آنگاه که وسعت پیدا کند پتانسیل آن را پیدا خواهد کرد که مردم را به اعتصابات و نافرمانیهای مدنی فرا خواند و همزمان رژیم را به تن دادن به مطالبات عمومی فرا خواند. رهبران چنین جنبشی باید مدام بر مخالفت خود با هرگونه خشونت و انتقام تاکید کنند و از نظامیان و کارگزاران رژیم دعوت کنند که به صفوف مردم بپیوندند. این گونه جنبشها بسیاری از نظامیان و کارگزاران را دست کم در سرکوب مردم مردد میکند و میتواند موجب افزایش شکاف و نهایتا فروپاشی دیکتاتوری گردد.
تاریخ نیم قرن گذشته شاهد پیروزیهای بزرگ این گونه جنبشهای بیخشونت در همه جهان است. در اروپا نمونه بارز آن لهستان است.در آفریقا( نمونه بارز آن آفریقای جنوبی) و در آمریکای جنوبی (نمونه بارز آن شیلی است) است. در این ۵۰ سال حتی یک مثال هم وجود ندارد که اعتراضات خشونت آمیز به دموکراسی منجر شده باشد. جنبشهای خشونت آمیز حتی اگر در موارد استثنائی به پیروزی رسیده باشند در نهایت دیکتاتوری تازه نفس و جدیدی را جانشین دیکتاتوری قبلی کردهاند. مبارزه خشونت آمیز علیه دیکتاتوریها، چه داخلی باشد و چه از طریق جنگ خارجی و یا در آمیختن این دو با هم نهایتا به یک دیکتاتوری دیگر میانجامد و مردم این کشورها را به فلاکت میکشاند. نمونههای بارز آن را هم میتوان در لیبی، افغانستان و سودان مشاهده کرد.
پانویسها:
نامه دوم قوام به محمد رضا شاه
در جواب عریضه سرگشاده که چندی قبل به حضور همایونی عرض کرده بودم، نامهای به امضای جناب آقای حکیمالملک به اینجانب رسید که تاریخ آن ۱۹ فروردین [۱۳۲۹] بود و در روزهای آخر فروردین که به دستور طبیب در جنوب فرانسه بودم به اینجانب ابلاغ گردید. در آن موقع به شهادت جمعی از آقایان قریب بیست روز بیمار و بستری بودم و بعد هم بر حسب وقتی که از جراح متخصص لندن گرفته بودم بایستی روز ۲۷ ماه مه (۱۶ اردیبهشت) برای عمل جراحی به لندن میرفتم. این بود که پس از رفع کسالت برای ویزای گذرنامه به پاریس آمدم و روز ۱۶ اردیبهشت وارد لندن شدم. بدیهی است درجریان عمل جراحی امکان خواندن و نوشتن و فرصت ایراد جواب غیرمقدور بود. اکنون که از بیمارستان بیرون آمده، با حال ضعف و نقاهت تحت نظر طبیب و جراحدر لندن اقامت دارم و فرصت محدودی برای مطالعه جراید طهران حاصل است، با کمال تعجب ضمن شایعات جراید در روزنامه اطلاعات ملاحظه شد که اینجانب نامهای به علیاحضرت ملکه مادر به طهران فرستاده و تقاضا کردهام اجازه داده شود به طهران مراجعت نمایم و نیز بوسیله مقربین بارگاه همایونی خواستهام تقاضای عفو و اغماض کرده باشم. این نوع انتشارات سبب شد که با حال کسالت اولاً شایعات مزبور را تکذیب کنم زیرا در خود گناه و خطایی نمیبینم که مورد عفو و اغماض ملوکانه واقع گردم و بنابراین هر وقت طبیب اجازه دهد به وطن عزیز مراجعت خواهم کرد. ثانیاً چنانچه نامه جناب آقای ابراهیم حکیمی را بیجواب میگذاشتم مثل این بود که مندرجات آن را تصدیق کرده باشم و از مدلول جواب واضح بود که آنچه را شرح دادهاند برحسب ابتکار شخص ایشان نبوده چه عمری است با ایشان رفاقت و خصوصیت داشتهام و در تمام این مدت کلمهای برخلاف نزاکت و احترام از ایشان نسبت به خود نشنیدهام. پس مسلم است که آنچه را ایشان امضا نمودهاند ابلاغ فرمایشات همایونی بوده و بنابراین روی سخن و عرض جواب به پیشگاه ملوکانه است نه به جناب آقای ابراهیم حکیمی. و چون در خاتمه نامه ابلاغ نمودهاند که حسبالامر در آتیه از عرض عرایض به حضور همایونی خودداری شود، ناچار جواب تقریرات را بوسیله رجال خیرخواه و جراید به عرض میرسانم تا بر خلاف اراده مبارکه عمل و اقدامی نکرده باشم.
آنچه را در عریضه سرگشاده به عرض رساندهام تنها عقیده فدوی نبوده بلکه نظر علمای اعلام و متفکرین عالیمقام و وطنپرستان ایرانی بوده است که جز خیر و سعادت مملکت و صلاح شخص شخیص سلطنت نظری نداشتهاند و جای بسی تأسف است که عرایض خیرخواهانه به جای حسن قبول تولید ملال و کدورت نموده تا حدی که قسمت اعظم مشکلات موجود را نتیجه دوران زمامداری فدوی دانستهاند.
اعلیحضرت همایونی اگر اندکی صرف وقت فرموده به تاریخ قرن اخیر ایران مراجعه فرمایند توجه خواهند فرمود که دوران زمامداری فدوی از جهاتی مشکلترین و هولناکترین ازمنه تاریخ ایران بوده و اگر فدوی به وظیفه وطنپرستی جرئت نموده قبول مسئولیت کردهام و مصدر خدمت بوده و یا مرتکب خیانت گردیدهام تاریخ ایران و بلکه تاریخ دنیا قضاوت آن را کرده و خواهد کرد و جای تعجب و تأسف است که اعلیحضرت که حامی و نگهبان مقام و احترام خدمتگذاران کشور هستند به جای تشویق و تقدیر میفرمایند بقیه زندگانی پلید خود را باید در گوشه زندان سپری نمایم در صورتی که اگر جسارتی کردهام از این نظر بوده است که چون مملکت را مشروطه و اعلیحضرت را متجدد و شاهنشاه دمکرات میدانستم لازم دیدم نظریات عموم را در کمال سادگی و صراحت برای خیر مملکت و صلاح شخص اعلیحضرت به عرض برسانم. لکن از جوابی که امر به صدور فرمودهاند جا دارد تصور شود که اوضاع امروز با هفتصد سال قبل فرقی نکرده است چنانکه شیخ سعدی میگوید «از تلون طبع پادشاهان بر حذر باید که وقتی به سلامی برنجند و دیگر وقت به دشنامی خلعت دهند.»
میفرمایند اگر فدوی فراموش کرده یا تظاهر به فراموشی مینمایم عواقب سوء سیاست و خیانتورزی فدوی به این کیفیت تجلی مینمود که اگر تفضل خداوند و غیرت ملّی افراد آذربایجان همراهی نمیکرد و فداکاریهای ارتش دلیر این کشور تحت فرماندهی مستقیم اعلیحضرت نبود حال نام آذربایجان از تاریخ کشور زدوده شده بود.
اگر چه عرض هنر پیش یار بیادبی ست
زبان خموش ولیکن دهان پر از عربی ست
پری نهفته رخ و دیو در کرشمه حسن
بسوخت عقل ز حیرت که این چه بلعجبی ست
هزار عقل و ادب داشتم منای خواجه
کنون که مست و خرابم صلاح با بیادبی ست
افسوس و هزار افسوس که نتیجه جانبازیها و فداکاریهای فدوی را با کمال بیرحمی و بیانصافی تلقی فرمودهاند. پس ناچارم بر خلاف مسلک و رویه خود که هیچوقت دعوی حسن خدمت نکردهام و هر خدمتی را وظیفه ملّی و وطنپرستی خود دانستهام، در این مورد با کمال جسارت و با رقت قلب و سوز دل به عرض برسانم که به خدای لایزال قسم روزی که تقدیرنامه اعلیحضرت به خط مبارک به افتخار فدوی رسید که ضمن تحسین و ستایش فرموده بودند سهم مهم اصلاح امور آذربایجان به وسیله فدوی انجام یافته است متحیر بودم که چگونه افتخار ضبط و قبول آن را حائز شوم زیرا غیر از خود برای احدی در انجام امور آذربایجان سهم و حقی قایل نبودم و فقط نتیجه تدبیر و سیاست این فدوی بود که بحمدالله مشکل آذربایجان حل شد و اهالی رشید و غیرتمند آذربایجان با سیاست فدوی یاری و همکاری نمودند و بعد که بحمدالله اعلیحضرت با جاه و جلال تشریففرمای آذربایجان شدند و برخلاف انتظار اعلیحضرت در بعضی نقاط استفادهجویی و غارتگری شروع شد، با تلگراف رمز عرض کردم اگر نتیجه زحمات واقدامات این است از این تاریخ فدوی مسئول امور آذربایجان نیستم وای کاش به جای این تهمتها و بیانصافیها که برخود اهالی آذربایجان معلوم است، در آبادی و عمران و رفع خرابیها و خسارتها توجه بیشتری مبذول شده بود که اهالی رنج دیده و فلک زده آنجا به اطراف و اکناف پراکنده نمیشدند و مال و حشم خود را برای معاش یومیه به ثمن بخس نمیفروختند و امروز بعد از چهارسال آذربایجان به صورت بهتر و آبرومندتری عرض اندام مینمود.
جناب آقای ابراهیم حکیمی به اطاعت امر مطاع ملوکانه انواع تهمت و افترا را نسبت به این فدائی ملت و مملکت ابلاغ نمودهاند، پس چرا تکمیل و تصریح ننمودهاند که تعهدات شوم اینجانب در مسافرت مسکو چه بوده و با این که گزارش مسافرت خود را به تفصیل در مجلس شورای ملی قرائت کردم نقشه تجزیه آذربایجان چگونه طرح شد و کی و چه وقت در مجلس شورای ملی لزوم تغییر قانون اساسی را پیشنهاد کردهام و اگر هم وقتی اشارتی کرده باشم راجع به تفسیر بعضی از مواد قانون اساسی بوده است نه تغییر آن. آن هم به این نظر بوده است که حدود مسئولیت وزرا دستخوش پارهای مداخلات غیرقانونی نشود و امور حکومت من جمیع جهات به وسیله وزرا و تحت نظارت دقیق مجلس اداره شود.
و این که میفرمایند دو نفر از وزرای کابینه را برای تغییر قانون اساسی مأمور نمودهام بر حسب امر و فرمایش همایونی بوده است که خواستم به عرض برسانند راهی برای تغییر قانون اساسی پیش بینی نشده است.
آیا تمام این مقدمات دلیل میشود که به ترتیبیکه بر همه معلوم است جمعی را بنام مجلس مؤسسان دعوت نموده قانون اساسی را تغییر دهند یعنی همان قانون اساسی که اعلیحضرت موقع قبول سلطنت حفظ و حمایت آن را تعهد نموده و سوگند یاد فرموده و کلامالله مجید را شاهد و ناظر قرار دادهاند و مرحوم فروغی رئیس دولت وقت تصریح نموده که اعلیحضرت همایونی طبق قانون اساسی موجود سلطنت خواهند فرمود.
و اما این که میفرمایند در کابینه اوّل خود از مقام سلطنت انحلال مجلس را درخواست نمودهام، اولاً در آن موقع اکثریت مجلس طرفدار فدوی بوده است ثانیاً البته در نظر مبارک هست که یک روز فرمودند فلان نماینده خارجی عرض کرده است فدوی دعوی انحلال مجلس را کردهام و فرمودند اگر این طور باشد پس من چه کاره هستم. فدوی عرض آن شخص را تکذیب کردم و به عرض رساندم نه اعلیحضرت همایونی و نه رئیس دولت هیچ کدام حق انحلال مجلس را ندارند و با اصرار تمام استدعا نمودم آن شخص را بخواهند و باحضور فدوی مواجهه فرمایند تا صحت و سقم مطلب معلوم شود. و با این که دو مرتبه عرض خود را تجدید کردم اقدامی نفرمودند و استدعای فدوی به دفعالوقت گذشت.
در نامه مزبور نوشته شده است اصلاح و تکمیل قانون اساسی با توجه به سنت طبیعی یعنی اصل تکامل و ارتقاء صورت گرفته. فدوی با هوش و ذکاوت فوق العاده اعلیحضرت چطور قبول کنم که اعلیحضرت همایونی چنین فرمایشی را فرموده باشند؟ زیرا قانون تکامل و ارتقاء را نمیتوان به این طریق تأویل نمود که حقوقی را که بیش از چهل سال قبل ملّت ایران دارا بوده اکنون که افکار عموم روشنتر و مبانی آزادی در همه جا محکمتر و کاملتر شده و برای مردم دنیا در تمام ممالک حقوق بیشتری شناخته شده است حقوق مردم ایران را به عنوان اصل تکامل و ارتقاء یعنی بطور معکوس لغو کرد و قانون اساسی کشور را به نفع قوه مجریه تغییر داد و ملت ایران را از حق مشروع و مسلم خود محروم نمود.
امر فرمودهاند در عریضه سرگشاده حقوق و حدود مقام سلطنت را بیپایه و مایه و بیادبانه و جسورانه تلقی نموده و اگر این حقوق تشریفاتی میبود اکنون بنیان نظام کشور از بیخ و بن برکنده شده بود. فدوی آنچه را به عرض رساندهام معمول ممالک مشروطه دنیا و مدلول قانون اساسی ایران بوده است و چنان چه عدهای از قضات محترم و عالیمقام کشور و متخصصین خارجی را مأمور میفرمودند که عرایض فدوی را با قانون اساسی موجود تطبیق نمایند صحت و سقم عرایض فدوی معلوم میشد و نظری جز این نداشتهام که اعلیحضرت سالهای فراوان با کمال محبوبیت بر اریکه سلطنت برقرار باشند و مقام شامخ سلطنت را آلوده امور حکومت نفرمایند و به معمول سلاطین مشروطه و قانون اساسی ایران از مسئولیت و طرفیت با مردم مصون و محفوظ مانند.
میفرمایند ضرورت پارهای اصلاحات از قبیل تمدید مدت مجلس برای جلوگیری از تشنجات انتخاباتی که هر دو سال گریبان گیر کشور میشود. افزایش عده نمایندگان مجلس برای تقویت بنیان حکومت ملّی به حدی روشن است که محتاج به توضیح نیست. خاطر مبارک مستحضر است که در قانون اساسی موجود عده نمایندگان تا دویست نفر پیشبینی شده است و برای تمدید مدت مجلس نیز هر وقت از طرف ملّت تقاضای تمدید شد و آزادیخواهان و صلحای قوم تقاضای مجلس مؤسسان نمودند و مجلس مؤسسان در کمال آزادی و بی مداخله مأمورین دولت تشکیل یافت راجع به تمدید مجلس نیز تصمیم ملّت معلوم خواهد شد.
میفرمایند در دوره زمامداری فدوی حبس و زجر عناصر آزادیخواه به حدی بود که عدهای از آنان در توقیفگاه درگذشته و پارهای دیگر نزدیک به این خطر گردیده بودند. خوب بود یکی از آنان را که در توقیفگاه درگذشته بودند معلوم فرموده بودند. بعلاوه ایام زمامداری فدوی به حدی با پیشامدهای هولناک مصادف بود که ناچار از بعضی از دوستان عزیز و حتی از منسوبین خود با کمال احترام در عمارت شهربانی پذیرایی نمودم. لکن بر خاطر مبارک پوشیده نیست که بعد از فدوی هر امری واقع شد. اشخاص محترم و آزادیخواه را به حبس و زجر محکوم و در محبس شهربانی زندانی نمودند و روحانی بزرگواری را مانند آیتالله کاشانی، که چندی در قزوین با کمال احترام و آزادی مهمان فدوی بودند و با این که خودشان میل به توقف فرمودند تا زندهام از وجود محترمشان خجل و شرمندهام، شبانه به آن طرز فجیع گرفتار و از هیچ نوع بیاحترامی و اسائه ادب به شخص ایشان و مقام روحانیت فروگذار نکردند و ایشان را بدون هیچ دلیل و مدرک گرفتار و تبعید [و] در قلعه فلک الافلاک زندانی نمودند و به طرزی شرمآور از وطن مألوف اخراج و تبعید کردند و چنین فاجعه بیسابقهای را به جامعه روحانیت وارد ساختند. فدوی عرض نمیکنم این جنایت به امر و دستورات اعلیحضرت همایونی واقع شده، بلکه یقین دارم خاطر مبارک از وقوع آن مکدر و متأثر است. لکن عرض میکنم بعد از اطلاع چرا مجرم و مسبب را تنبیه و تعزیر نفرموده و از خدمت اخراج ننمودهاند.
میفرمایند مردم به خوبی واقف هستند چه کسانی در مدت حکومت خود میلیونها اندوخته و ذخیره کرده و چه اشخاص نیز میلیونها در راه رفاه عموم صرف نمودهاند. و در جای دیگر نیز اشاره به جوازفروشی و رشوهخواری فرمودهاند.
اولاً اگر اعلیحضرت در تمام اوقات حکومت فدوی چه قبل از سلطنت اعلیحضرت و چه بعد معلوم فرمودند که فدوی اهل رشوه و استفاده بودهام یا اندوخته و ذخیرهای در بانکهای داخله و یا خارجه دارم تمام دارایی خود را به دولت تقدیم میکنم.
ثانیاً راجع به موضوع جواز چنان که مکرر به عرض رساندهام و در محافل عمومی اظهار داشته و در مجلس شورای ملّی به دفعات تصریح کردهام، فدوی چیزی از کسی نخواستهام. مقداری برنج و غیره اضافه بر احتیاجات کشور بود که اگر خارج نمیشد میپوسید و ضرر آن به رعیت و ملاک میرسید و از طرفی برای آسایش مردم و رفع نگرانیها حزب دمکرات ایران تشکیل شده بود و لازم بود با عجله و شتاب پیشرفت کند. این بود که خود مردم برای سرعت جریان و پیشرفت حزب دمکرات ایران و هم برای صرفه دولت و صرفه رعیت و ملاک و پیشرفت امور آذربایجان برای مقداری برنج و جو با تصویب هیئت وزرا اجازه صدور گرفتند و ارز آن را به دولت پرداختند و هدایایی نیز به حزب دمکرات ایران دادند.
و این که میفرمایند چه اشخاصی میلیونها در راه رفاه عمومی صرف نمودهاند، این قسمت را هم مردم خوب میدانند که این میلیونها را خود دارا بودهاند یا از اموال و املاک مردم فقیر و غنی این مملکت اندوخته و بعد که حفظ آن اموال غیر مقدور شد مقداری از آن را به چه مصارفی رساندهاند.
در خاتمه عرض میکنم که اعلیحضرت همایونی البته عرایض مکرر فدوی را فراموش نفرمودهاند که فدوی با وضع حاضر داوطلب هیچ نوع منصب و مقامی نبودهام و آنچه با کمال وضوح و خلوص به عرض رساندهام در راه خیر مملکت و صلاح شخص اعلیحضرت بوده و باز هم عرض میکنم که دوام و بقای سلطنتها و موفقیتها در حفظ و حراست حقوق ملّت و احترام به افکار عامه است و در این موقع انتظار عموم از پیشگاه مبارک این است که حقوق ملّت ایران طبق قانون اساسی موجود محفوظ بماند و امور کشور به مبعوثین ملّت و وزرای مسئول واگذار شود و دولتها مانند همیشه با رأی تمایل مجلس انتخاب شوند و اعلیحضرت همایونی طبق روح قانون اساسی سلطنت فرمایند و آنچه بر خلاف این منظور در بیست سال سلطنت شاهنشاه فقید معمول بوده از جزئی وکلی منسوخ و متروک گردد و از آنچه موهم خلف وعده و نقض عهد است اجتناب شود.
بدیهی است با پیروی مراتب فوق عموم افراد ملّت را به وفاداری و فداکاری تشویق و ترغیب فرموده و قلوب مردم را به مهر و محبت وجود مبارک تسخیر خواهند فرمود. برعکس چنانچه حقوق مردم گرفته شود و دلها شکسته و مجروح گردد جز یأس کلی و ناامیدی عمومی که موجب بغض و عناد و مقدمه مقاومت و طغیان است نتیجهای نمیتوان انتظار داشت.
چند وقتی در این بسر بردیم
ما نصیحت به جای خود کردیم
گر نیاید به گوش رغبت کس
بر رسولان پیام باشد و بس
۲۵ خرداد [۱۳۲۹] از لندن
احمد قوام
“برگرفته از سایت همنشین بهار”
***
نامه حاج سید جوادی به شاه:
مسئلهٔ اصلی: تمرکز قدرت در شخص شاه
حاجسیدجوادی در درجهٔ اول به این اعتراض دارد که میان اختیاراتی که قانون اساسی برای شاه تعیین کرده و قدرتی که شاه در عمل اعمال میکند فاصلهٔ بسیار زیادی ایجاد شده است.
از نظر او شاه دیگر صرفاً «سلطنت» نمیکند، بلکه در تصمیمهای اجرایی، اقتصادی، سیاسی، قضایی و حتی جزئیات ادارهٔ کشور دخالت مستقیم دارد.
۲. شاه باید سلطنت کند، نه حکومت
این هستهٔ حقوقی نامه است.
حاجسیدجوادی از موضع مدافع قانون اساسی مشروطه است و استدلال میکند که مقام سلطنت نباید جای دولت و مجلس را بگیرد. این دیدگاه را به خط فکری مصدق نزدیک دانستهاند: شاه باید سلطنت کند، نه حکومت.
این دقیقاً همان نقطهای است که نامهٔ او را به نامهٔ قوامالسلطنه در ۱۳۲۸ مرتبط میکند.
۳. مجلس و دولت استقلال واقعی ندارند
از دید حاجسیدجوادی، مشکل فقط شخص شاه نیست؛ بلکه نهادهایی که طبق قانون اساسی باید قدرت را کنترل کنند، استقلال خود را از دست دادهاند.
مجلس بهجای اینکه نمایندهٔ واقعی مردم باشد، در انتخاب و عملکرد خود تحت تأثیر دستگاه قدرت قرار دارد و دولت نیز بهجای پاسخگویی واقعی به مجلس، عملاً در برابر شخص شاه مسئول است.
بنابراین ساختار ظاهراً قانونی حکومت، از نظر او با مضمون واقعی مشروطیت فاصله گرفته است.
۴. قوهٔ قضائیه
یکی از محورهای مهم نامه، استقلال قوهٔ قضائیه است.
استدلال او این است که وقتی دستگاه قضایی استقلال نداشته باشد، قانون دیگر نمیتواند حافظ حقوق مردم در برابر حکومت باشد.
به همین دلیل مسئلهٔ دادگستری را صرفاً یک مشکل اداری نمیداند؛ بلکه آن را نشانهای از اختلال بنیادی در نظام مشروطه میداند.
۵. فساد اداری و اقتصادی
حاجسیدجوادی سپس از مسئلهٔ قدرت سیاسی به نتایج آن در زندگی کشور میرسد:
• فساد اداری
• سوءاستفاده از قدرت
• عدم پاسخگویی مسئولان
• اتلاف منابع
• امتیازهای اقتصادی
• گسترش فاصلهٔ میان حکومت و مردم
از نظر او اینها مسائل جداگانهای نیستند؛ ریشهٔ مشترکشان تمرکز قدرت و نبود نظارت واقعی است.
به همین دلیل نامه صرفاً یک اعتراض سیاسی نیست و بخش قابل توجهی از آن به مسائل اقتصادی و اجتماعی اختصاص دارد.
۶. پیامد اجتماعی و اخلاقی استبداد
یکی از ویژگیهای نامه این است که حاجسیدجوادی استبداد را فقط مسئلهای سیاسی نمیداند.
او معتقد است وقتی مردم احساس کنند در تصمیمگیری کشور نقشی ندارند و مقامات نیز در برابر کسی پاسخگو نیستند، نتیجه فقط سرکوب سیاسی نیست؛ بلکه اعتماد، اخلاق عمومی و مسئولیت اجتماعی نیز فرسوده میشود.
به همین دلیل نامه، پیامدهای سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و اخلاقی حکومت را همزمان بررسی میکند.
۷. هشدار دربارهٔ آینده
در اینجا نامه بسیار پیشگویانه میشود.
حاجسیدجوادی معتقد است جامعهای که راههای قانونی اعتراض و اصلاح را نداشته باشد، فشارهای انباشتهشده را بالاخره به شکل دیگری بروز خواهد داد.
جملهٔ بسیار معروف او در همین زمینه است:
«من با تمام هوش و حواس خود صدای ترک خوردن و شکاف برداشتن سقفهایی را که بر سر قدرت سیاسی کشور گسترده شده است، میشنوم.»
این جمله در ۲۰ دی ۱۳۵۵ نوشته شد؛ یعنی هنوز اعتراضات گستردهٔ سال ۱۳۵۶ آغاز نشده بود.
حاجسیدجوادی به شاه میگوید مشکل ایران فقط فساد یا سوءمدیریت چند وزیر نیست؛ مشکل اصلی این است که قدرت سیاسی از چارچوب قانون اساسی خارج شده و در شخص شاه متمرکز شده، و تا زمانی که حکومت به قانون، مجلس مستقل، دولت مسئول، دادگستری مستقل و حقوق مردم بازنگردد، اصلاح واقعی امکانپذیر نیست.
و اینجاست که ارتباط آن با قوامالسلطنه واقعاً شگفتانگیز میشود:
قوام در ۱۳۲۸ هشدار میدهد که اگر شاه حکومت کند، سلطنت مشروطه از بین میرود.
***
این هم مقالههای نگارنده در محکومیت حملات نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران و پیامدهای آن:
حمله نظامی و چهار سناریو!
در این لحظههای هولناک بیم و امید، سرنوشت ایران در حال رقم خوردن است. آیا سیاه ترین صفحات تاریخ ایران ورق میخورد؟ نمیدانیم در این بزنگاه پر تلاطم و طوفانی تاریخ که دو قدرت نظامی خارجی در پی مطامع و منافع خود به ایران حمله کردهاند چه سرنوشتی در انتظارمان است؟ یک دوران سیاه دیگر؟ آیا میتوان در این گیرودار فرصتی پیدا کرد برای توقف این جنگ و رهایی از شر دیکتاتوری و فساد و سرانجام رسیدن به سر منزل مقصود تاریخیمان که صد و پنجاه سال است در راهش پیکار کرده ایم، جان باختهایم و همچنان از آن دور هستیم؟
حالا تبه کارترین دیکتاتور تاریخ ما، کسی که داستان ضحاک را کمرنگ کرد و خود به هولناک ترین اسطوره جنایت و آدم کشی تبدیل شد و مدعی بود که خدا از زبان او سخن میگوید در اوج خون ریزی و فرعونیت ترور شد و به همراه او بسیاری از همدستانش نابود شدند.ای کاش مردم ایران توانسته بودند خامنهای را زنده دستگیر کنند و در دادگاه ملت او و همدستانش را محاکمه کنند تا محاکمه او درسی عبرت آموز در تاریخ ایران و جهان باشد. خامنهای و ایادی او همواره یک پاسخ به هر پرسش و اعتراضی داشتند: سرب داغ و قتل عام.
ملت ایران بویژه نسل جوان، نسل زد، نسلی که میخواهد آزاد و سربلند زندگی کند بارها برای برافکندن این نظام دینی تبهکار قیام کرد و هربار با داس مرگ رژیم دینی درو شد. ملت ایران امروز حق دارد در بحبوحه بیم و امید در مرگ قاتلان ایران و ایرانی شادی کند. اما این شادی نباید ما را از عواقب مداخله نطامی خارجی که قاعدتا برای دموکراسی و منافع ملی ایران فاجعه بار است غافل کند.
این رژیم احتمالا نابود میشود یا به نوعی دگردیسی پیدا میکند، اما پس از آن چه میشود؟ مداخله نظامی ترامپ و نتانیاهو نه برای دموکراسی و استقلال ایران است که این دو با آن بیگانهاند و نه به خاطر خیر عمومی ایرانیان. آنان به دنبال منافع خویشند و برای رسیدن به اهداف خود به هر کاری دست میزنند و من طبعا مثل هر میهن پرست با تجربهای مخالف مداخله نظامی خارجی و نگران عواقب آن هستم.
البته میدانم که ۴۷ سال سیاستهای ماجراجویانه و عربده کشانه رژیم اسلامی بود که راه را بر این مداخله هموار کرد.
سناریوی نجات، سناریوی ترامپ، سناریوی بقاء و سناریوی سیاه
۱- سناریوی نجات
بهترین سناریو آن است که بقایای رژیم هرچه زودتر، همین امروز، سلاحهایش را زمین بگذارد. به مداخله گران آتش بس اعلام کند و خود را به مردم ایران تسلیم کند.ایرانیان زندانی کشیده، ایرانیان هم اکنون در بند و نیز فرهیختگان میهن پرست مجرب فراوانند که آمادهاند پا به میدان بگذارند، جنگ را تمام کنند، بقایای تسلیم شده رژیم را ببخشند و راه را بر ایجاد دولت موقت گذار و برگزاری انتخابات آزاد و بنای دموکراسی بر ویرانههای رژیم اسلامی هموار سازند. این تصمیم هم به نفع منافع ملی ایران و هم به سود همه افرادی است که خود را تسلیم ملت میکنند و جان به در میبرند. هر یک دقیقهای که این بقایای رژیم زودتر خود را تسلیم کنند، به سود خود آنان است. مردم ایران آنقدر بالغ و آزاده هستند که تسلیم شدگان را ببخشند. با تسلیم شدن اینان، این جنگ هولناک پایان میگیرد، ویرانی زیرساختها، شهرکها و صنایع که ثروتهای ملی ایراناند و هر روز بخش مهمی از آن در آتش جنگ خاکستر میشود، پایان میگیرد.
به باور من همه ما از هر عقیده و فکر سیاسی باید از همین سناریو دفاع کنیم که اگر عملی شود راه را بر رقابت آزادانه سیاسی همه جریانات از نحلههای مختلف چپ و راست، و از هواداران هر نوع نظام سیاسی هموار میکند و نهایت یک دولت موقت شرایط رابرای رقابتهای انتخاباتی و آزادی انتخابات هموار میکند. اخیرا دونالد ترامپ با گستاخی تمام گفته است که میخواهد در انتخاب رهبر آینده ایران حق دخالت داشته باشد. او به چشم یک مستعمره به ایران نگاه میکند. این گفته به این مفهوم است که او صد البته هیچ احترامی برای اراده مردم ایران قائل نیست. باید همه میهن پرستان در دفاع از استقلال ملی ایران این نوع گفتههای گستاخانه را قاطعانه محکوم کنند. از این گذشته باید توجه داشت که در پشت صداهایی که میخواهند کردها و یا دیگر اقوام ایرانی را تجزیه طلب معرفی کنند، اهداف شومی نهفته است، هیچ کس نمیتواند خود را از کردها که نزدیک به سه هزار سال پیش بنیان گذار نخستین سلسله ایرانی مادها بدهاند و نیز بلوچهای ایران، ایرانی تر بداند. همه اقوام ایرانی خواستار برافکندن تبعیضهای قومی و مذهبی هستند که حق طبیعی آنان است و همه ایرانیان هم باید از خواستههای عادلانه آنان دفاع کنند. روزی که دیکتاتوری از این سرزمین رخت بربندد، همه این خواستهها نیز تحقق خواهد یافت. اتفاقا این اقوام رنجیده و رنج دیده از تبعیضهای حکومت اسلامی هستند که در سالهای گذشته همواره در صف مقدم مبارزه علیه جمهوری اسلامی بودهاند و در این راه قربانیهای فراوان دادهاند.
به باور من همه ما ایرانیان از هر عقیده و فکر سیاسی باید با همه توان و تجاربمان از همین سناریو دفاع کنیم. چون اگر عملی شود راه بر تشکیل دولت موقت گذار هموار میشود. دولتی چند ماهه که وظیفه آن جلوگیری از فروپاشی کشور، رتق و فتق امور و سازماندهی انتخابات آزاد را برعهده میگیرد. برای تضمین آزادی انتخابات ، هم میبایست سازمان ملل و رسانههای مستقل جهان بر روند تبلیغات انتخاباتی و برگزاری آن، نظارت کنند.
۲- سناریوی ترامپ
سناریوی دیگر آن است که مداخله گران، حال که رژیم به شدت تضعیف شده ، به ازای گرفتن امتیازاتی که به دنبال آن هستند با بقایای رژیم مصالحه کنند. مثلا جمهوری اسلامی برود و جای آن را نوعی دیکتاتوری نظامی- مذهبی که اهل مصالحه با مداخله گران باشد، بگیرد. رژیمی که هم بتواند منافع مداخله گران را تضمین کند، هم فساد نهادینه شدن و قدرت سرکوب را حفظ کند. در این صورت منافع مردم ایران بازهم قربانی شود. این سناریو که میتوان نام ونزوئلایی کردن ایران را بر آن نهاد سناریوی مورد نظر ترامپ است. طبیعی است که مردم ایران به این آسانیها زیربار این سناریوی خفت بار و استعماری مداخله گران نمیروند.
۳- سناریوی بقاء
جمهوری اسلامی به مقابله با مداخله گران ادامه میدهد، گرانی نفت و گاز افزایش مییابد و قیمت نفت دو برابر میشود. ترامپ نگران عواقب اقتصادی و سیاسی گرانی نفت و تاثیرات آن بر افکار عمومی آمریکائیان میشود. اعلام میکند که به اهداف خود در نابودی کامل صنایع هستهای و موشکی ایران دست یافته و جنگ را تمام میکند. برای عملی شدن این سناریو باقیمانده رهبران رژیم هم در پشت پرده به امریکا امتیاز میدهند. به محض عملی شدن این سناریو جمهوری اسلامی اعلام پیروزی میکند و با وجود آن که به لحاظ نظامی بسیار ضعیف شده، فعلا به حیات خود ادامه میدهد و نیروهای سرکوب را دوباره بازسازی میکند. حملات موشکی و پهبادی رژیم به صنایع نفت و گاز کشورهای عربی خلیج فارس و تهدید به بستن تنگه هرمز با همین هدف دنبال میشود. کسانی که این حملات را اشتباه جمهوری اسلامی میدانند، در درک استراتژی جمهوری اسلامی به خطا میروند.
اگر این سناریو عملی شود جمهوری اسلامی در سرکوب مردم ایران یکه تاز تر میشود و جامعه ایران موقتا دچار سرخوردگی میشود. این سناریو یکی از احتمالات مرگبار عواقب مداخله نظامی آمریکا و اسرائیل است.
۴- سناریوی سیاه
بقایای رژیم تا به آخر به جنگ ادامه میدهند. کم کم ارتباطات فرماندهی و بدنه سپاه و ارتش از میان میرود. سپاه و ارتش به ناچار به دستههای پراکنده و جداگانه تقسیم میشوند و هر کدام در مناطقی از ایران که مناسب ببینند سنگر میگیرند و به ارعاب وسرکوب مردم ادامه میدهند. ایران در آستانه جنگ داخلی و هرج و مرج عمومی قرار میگیرد. امنیت جامعه کاملا از میان میرود، قدرتهای خارجی میکوشند برای خود در ایران گروههای وابسته و حوزههای نفوذ ایجاد کنند. این سیاه ترین و خطرناکترین سناریوئی است که مداخله نظامی خارجی میتواند به بار آورد.
احتمال این سناریوی سیاه را نمیشود دست کم گرفت بویژه آن که برخی محافل خارجی بویژه نتانیاهو و کابینه افراطی او خواهان همین هستند. آنچه میتواند از این فاجعه جلوگیری کند آگاهی و شعور مردم و همراه شدن بخشهائی از نیروهای مسلح با مردم است.
بنابر آن چه گفته شد مداخله نظامی ترامپ و نتانیاهو هم میتواند تحقق دموکراسی را در ایران سالیان سال به عقب اندازد، هم ایران را ویران تر کند، هم هزاران ایرانی بی گناه را به کشتن دهد. و هم به فروپاشی چارچوبه قوانین بین المللی منجر شود.
بسیار خوشحال خواهم شد که آینده نشان دهد این حرفهای امروز من سراسر اشتباه است و این بار مداخله نظامی دو چهره ضد آزادی و حقوق بشر بر خلاف قاعده عمومی برای ایرانیان آزادی و خوشبختی به بار آورده است.
در پایان این احساس خود را پنهان نمیکنم که همراه با میلیونها هموطن ایرانیام از کشته شدن خامنهای و دهها چهره پلید ی که در آخرین جنایت خود دهها هزار تن از ایرانیان آزادیخواه را به قتل رساندند بسیار خوشحال شدهام.
حمله نظامی، خدمت به تروریسم و دشمنی با جنبش دموکراسی خواهی ایران!
از آغاز مسلم بود که حمله نظامی و ترور سران رژیم، جمهوری اسلامی را نابود نمیکند. از آغاز روشن بود که تجاوز نظامی حکومتهای ابردستراستی دونالد ترامپ و نتانیاهو که هر دو ماهیتی ضد آزادی، ضد حقوق بشر و نژاد پرستانه دارند برای نجات ایرانیان از چنگال خونین حکومت شر و سردمداران شرور آن نیست. برای خیر، سربلندی و رفاه ایرانیان نیست.
اینک بیش از یک ماه از مداخله نظامی میگذرد. در این مدت ترامپ به خود جرات آن را داده است که بگوید:
- “من میخواهم در تعیین رهبر ایران دخالت داشته باشم”!!
- “پس از جنگ احتمالا نقشه ایران تغییر خواهد کرد”
- “اگر لازم باشد ایران را از نقشه جغرافیا حذف میکنم”
- ” من مشکلی ندارم اگر همین رژیم بماند، اما کسانی در راس آن قرار گیرند که با منافع آمریکا و دوستانش در تعارض نباشند”.
- “زیرساختهای ایران را چنان نابود میکنیم که ایران به عصر حجر بازگردد”
این سخنان گستاخانه، تحقیر ایران و ملت ایران است و هر آن کس که این اهانتها را تحمل میکند، به حقارت تن داده است.
پیش از ادامه این یادداشت تأکید دارم که شرایط حقارت بار و مرگباری که ایران امروز به آن دچار شده و به این زودیها هم راه نجاتی از آن متصور نیست نتیجه اسلام جهادگر و رهبران تروریست و تبهکار آن است. اگر ایران از حکومتی برآمده از اراده مردم و مدافع منافع ملی و سربلندی کشور برخوردار بود، قطعا هرگز به منجلاب سرکوب مردم خویش و صدور اسلامیسم تروریستی به کشورهای جهان فرو نمیغلطید.
در آن صورت هیچ نظام تجاوزپیشهای جرات نمیکرد به ایران بزرگ ۹۰ میلیونی که حکومتش منتخب مردم و مردمش حامی حکومت بودند، فکر مداخله نظامی به خود راه دهد. اما ۴۷ سال سلطه روحانیونی که خود را نماینده خدا میدانند و هیچ ارزشی برای اراده ملت قائل نیستند، ۴۷ سال حکومت کسانی که کشتار مردم و غارت مردم را برای پاسداری از اسلام حاکم واجب تلقی میکنند و میخواهند ایران را فدای “اسلام” کنند، سرانجام دندان طمع قدرتهائی را تیز کرد که همواره مترصد تبدیل ایران به حوزه نفوذ و غارت خود بودهاند.
تجاوزگران آن قدر برای جان مردم ایران ارزش قائل نیستند که در مورد دهها دختر مدرسهای کشته شده بیگناه ایرانی (میناب) معذرتخواهی کنند. حتی ایرانیان طرفدار مداخله نظامی نیز به خانوادههای این کودکان بیگناه تسلیت نگفتهاند چون میترسند که تجاوزگران از آنان برنجند!
تجاوزگران تا کنون بسیاری از زیر ساختهای اقتصادی و صنعتی ایران را ویران کردهاند و همزمان ترامپ مدام در تلاش است با گرفتن برخی امتیازات مورد نظر خود، با اعلام پیروزی جنگ را تمام کند.
از کسانی که هنوز هم مدعی هستند که دو حکومت نژادپرست نتانیاهو و ترامپ برای نجات ایرانیان به جنایات جنگی متوسل میشوند میپرسم آیا شما مدرسه، بیمارستان، انستیتو پاستور، صنایع فولاد سازی و پلهای ایران را اهداف مشروع نظامی میدانید؟ آیا سخنان تحقیر آمیز ترامپ، شما را به خشم نمیآورد؟ اگر پس از این همه کشتارها و ویرانیها رژیم پابرجا ماند و فقر، فلاکت و سرکوب افزایش یافت، حاضر به پذیرش خطای تاریخی خود خواهید بود؟
رژیم پس از جنگ هر چه قدر هم به لحاظ اقتصادی و نظامی تضعیف شود، در مسئله سرکوب مردمهارتر میشود. کما اینکه هم اکنون مرتبا جوانان بی گناه ایرانی را اعدام میکند.
نتیجه این جنگ تضعیف جنبش دموکراسیخواهی ملی ایران و تشدید فلاکت اقتصادی اکثریت مردم ایران است.
برای نتانیاهو و ترامپ «پیروزی» در این جنگ نابودی رژیم اسلامی و یا دست کم مجبور کردن آن به پذیرش خواستههایشان بود و هست.
اما برای جمهوری اسلامی «پیروزی» یعنی بقای رژیم حتی به قیمت ویرانی ایران و مرگ هزاران هزار ایرانی. رژیم اگر پس از جنگ باقی بماند که ظاهرا چنین است بلافاصله اعلام پیروزی مطلق در جنگ میکند. و به روال معمول خود این “پیروزی بزرگ بر آمریکای جنایتکار و رژیم صهیونیستی” را جشن خواهد گرفت و برای زهر چشم گرفتن از ملت ایران بسیاری را به اتهام همکاری با دشمن اعدام خواهد کرد.
از این گذشته مسئله ساخت هرچه سریعتر بمب اتمی به عنوان سلاحی که رژیم را بیمه خواهد کرد به طور پنهانی در دستور کار خود قرار خواهد داد. و اگر رژیم به این سلاح کشتار جمعی دسترسی پیدا کند، مسابقه تسلیحاتی در منطقه شدت خواهد گرفت و ثبات و صلح منطقه و جهان به مخاطره خواهد افتاد.
به باور من تاریخ در آینده بسیار نزدیک چنین قضاوت خواهد کرد که تهاجم نظامی دولتهای ترامپ و نتانیاهو:
۱- تروریسم اسلامی را تقویت کرد.
۲- به جنبش دموکراسیخواهانه مردم ایران ضربه زد.
۳- بسیاری از زیر ساختهای اقتصادی ایران را ویران کرد.
۴- و قوانین و میثاقهای بین المللی و نهادهای مدافع آن از جمله سازمان ملل را لگدمال کرد. به کشورهای عربی نشان داد که آمریکا نمیتواند امنیت آنان را تضمین کند. اعتبار نظامی آمریکا را نیز در انظار متحدان آن از میان برد.
این مداخله نظامی در نهایت هم به زیان منافع آمریکا تمام شد و میشود وهم
ایرانیان مدافع مداخله نظامی نیز قطعا اعتبار خود را از دست خواهند داد و کسانی که فریب تبلیغات آنان را خورده بودند، علیه آنان برانگیخته خواهند شد.
وظیفه مبرم راهبران جنبش ملی ایران
رهبران جنبش ملی و دموکراسیخواهانه ایران از هم اکنون باید به فکر استراتژی، شعارها و تاکتیکهای خود برای این سناریوی احتمالی باشند و نگذارند رژیم مسئولیتهای خود در پدید آمدن جنگ و ویرانی و کشتار را تحتالشعاع تبلیغات دروغین خود قرار دهد.
آنچه بیش از هر چیز، میهنپرستان مدافع آزادی و عدالت باید به آن توجه کنند آن است که پس از جنگ رژیم از عهده حل بحرانهای اقتصادی و سیاسی برنخواهد آمد. این سوال که چه شد که کار جمهوری اسلامی به این جا رسید بر ذهن همه باقیماندگان نظام فشار خواهد آورد. بقایای روحانیون حاکمیت دیگر نه در میان نظامیان و نه در بدنه بوروکراسی دولت اعتبار لازم را خواهند داشت. رژیم باقیمانده از جنگ هرگز از پس بحران اقتصادی کشور که پس از جنگ رو به وخامت میگذارد، برنمیآید.
اکثریت قاطع ایرانیان از هر زمان فقیرتر میشوند و مسئله نان و مسکن به عنوان مطالبه عمومی شدت و حدّتی بیسابقه پیدا میکند.
رهبران و فعالان جنبش ملی دموکراسی خواهانه ایران باید خود را برای رهبری شورش میلیونی نان و مسکن و پیوند آن با دموکراسی خواهی آماده کنند. این رژیم از درون به شدت آسیب پذیر است. هم در بالا دچار شکافهای فزاینده است و هم در پائین با اکثریت ۹۰ درصدی مردم مخالف و ناراضی روبه رو است.
سرنگونی این رژیم به دست مردم از طریق جنبش وسیع عدم خشونت، همراه با اعتصابات و نافرمانیهای مدنی امکان پذیر است. به شرطی که قیام ملی آینده درست رهبری شود.
☑️ مقالهای درست و با متون تاریخی که سالیان متمادی مطالعه کردم منطبق است.در واقع از نظر من اشتباه شاه در باز گذاشتن دست مذهبیها در امور مملکت و بستن کلیه احزاب در سیاست بجز حزب رستاخیز خود باعث ناامیدی مردم و روی اوردن به دروغها و اراجیف مذهب و واژگونی رژیم سلطنتی شد. متاسفانه.
طلایی
☑️ آقای کشتگر مقاله ارزشمند شما تلاشی است برای واکاوی ریشههای تاریخیِ سقوط نظام پادشاهی مشروطه (فاجعه اول) و شکلگیری استبداد دینی در جمهوری اسلامی (فاجعه دوم). با این حال، نگاهی دقیقتر به استدلالهای مطرحشده در این نوشته، ما را با برخی چالشهای مفهومی و روششناختی روبهرو میکند که طرح آنها میتواند به غنای بیشتر بحث کمک کند. در ادامه، چند نکته به عنوان نقد درونی و ساختاریافته بر این مقاله مطرح میشود:
۱. معمای عاملیتِ آمرانه: از ضرورتِ توسعه تا بنبست سیاسی
یکی از نقطهعطفهای تحلیل در مواجهه با تاریخ معاصر ایران، پرسش از چراییِ اتخاذِ رویکردِ متمرکز و آمرانه پس از بحرانِ ۱۳۳۲ است. از منظر عینی، پس از بحرانهای حاد سیاسی و مخاطرات ژئوپلیتیک آن دوران، کشور نیازمند یک عاملیتِ قدرتمند و متمرکز برای مهار هرجومرج و پیشبرد نوسازیِ اقتصادی و اجتماعی (نظیر آنچه در قالب انقلاب سفید از سال ۱۳۴۱ آغاز شد) بود. توسعهی سریع زیرساختها، ارتقای آموزش و بهداشت، و شکلگیری طبقه متوسط مدرن، بدون عبور از موانع سنتی و اعمال ارادهای از بالا به سختی امکانپذیر به نظر میرسید. اما تراژدیِ اصلی دقیقاً در همین نقطه رقم خورد: عاملیتِ آمرانهای که در دهههای ۱۳۴۰ موتور محرکِ توسعه اقتصادی و اجتماعی بود، از درکِ پویاییهای ناشی از موفقیتِ خود عاجز ماند. جامعهای که به واسطه همین مدرنیزاسیون، شهریتر، باسوادتر و مطالبهگرتر شده بود، دیگر نمیتوانست در قالبِ «دستور از بالا» بگنجد. اصرار حکومت بر حفظ دیکتاتوری مطلقه و مسدود کردن کانالهای سیاستورزی مسالمتآمیز، پویاییِ توسعه را به بنبست کشاند.
۲. تنشِ روششناختی میان «جبرگرایی ساختاری» و «ارادهگرایی سیاسی»
شما در تبیین فاجعه اول، از یک سو استدلال میکند که ماشین سرکوب پهلوی از یک ربع قرن پیش وارد «مسیر یکطرفهای» شده بود و در سال ۱۳۵۶ (دوران ریاستجمهوری جیمی کارتر) دیگر برای اصلاح دیر شده بود (تأکید بر تعیینگرایی و بنبستِ ساختاری). اما از سوی دیگر، با گزارههایی چون «اگر شاه احزاب سیاسی وفادار به قانون اساسی مشروطه را آزاد میگذاشت... ایران به ورطه سقوط نمیافتاد»، سرنوشت تاریخ را به اراده و انتخابِ فردیِ حاکم گره میزند. این رفتوآمدِ میانِ «جبرِ ساختار» و «اختیارِ حاکم»، نقطه آسیبپذیریِ منطقیِ استدلال است؛ نمیتوان از بنبستِ خودکارِ ساختار سخن گفت و همزمان تمام پیامدها را نتیجهی امتناعِ ارادیِ یک فرد دانست.
۳. تقلیلِ پدیدارِ اجتماعیِ مذهب به مهندسیِ ابزاریِ حکومت
مقاله با استناد به روایت چهرههایی چون داریوش همایون، رشد چشمگیر شبکههای مذهبی و مساجد را حاصل خطای سیاسی حکومت در استفاده ابزاری از مذهب برای مقابله با کمونیسم میداند. نقد این رویکرد در آن است که عاملیتِ مستقلِ جامعه و پویاییهای سنت را نادیده میگیرد. گسترش نهادهای مذهبی تنها محصول برنامهریزی حکومتی نبود، بلکه تا حد زیادی واکنشی اجتماعی به گسستهای فرهنگی و شکافهای عمیقِ ناشی از مدرنیزاسیونِ شتابزده و آمرانه در یک جامعه در حال گذار بود. فرضِ اینکه با آزادیِ صرفِ احزاب سکولار، شبکهی مذهبی پایگاهِ خود را از دست میداد، فرضیهای است که نیازمند اثبات جامعهشناختیِ عمیقتری است.
۴. فاجعه دوم: از بحرانِ ژئوپلیتیک تا دکترینِ بقای ایدئولوژیک
در تحلیلِ بخش مربوط به جمهوری اسلامی (فاجعه دوم)، تمرکز شما بر پرونده هستهای و بحرانآفرینی در تنگه هرمز به عنوان عواملِ مخربِ منافع ملی است. اگرچه این گزارهها از منظر پیامدهای ویرانگرِ اقتصادی کاملاً درست هستند، اما تحلیل باید از سطح «علائم» به «ریشههای ساختاری» ارتقا یابد. پروژهی هستهای و تنشآفرینی منطقهای، صرفاً خطاهای محاسباتی نیستند؛ بلکه بخشِ تنیده در دکترین بقای یک نظام ایدئولوژیک هستند که مشروعیتِ داخلیِ خود را از دست داده و بقای خویش را در گرو بحرانسازیِ دائمی و دشمنتراشی در سطح بینالمللی تعریف میکند.
۵. معمای راهبردیِ «جنبش خشونتپرهیز»
طرح موضوعِ مبارزه خشونتپرهیز در پایان مقاله، گامی مهم در جهت فاصله گرفتن از خشونتِ انقلابیِ سال ۵۷ است؛ اما از منظر تئوریِ گذار با یک خلأ عملیاتی روبهروست. توصیه به خشونتپرهیزی زمانی از حدِ یک آرمانِ اخلاقی فراتر میرود که تبیین کند: در برابر ماشینی که انحصار خشونت عریان را در دست دارد و هزینههای گزافی به جامعه تحمیل میکند، جامعه چگونه باید موازنهی قوا را به نفع نهادهای مدنی تغییر دهد؟ بدون پیوند زدنِ این ایده به ابزارهای سازمانیابی شبکهای و اعتصاباتِ پایدار، چشمانداز گذار در سطحِ توصیهنامه باقی میماند.
با سپاس از شما برای طرح این دغدغههای مهم تاریخی، امید است این مباحث زمینهسازِ گفتوگوهای عمیقتر پیرامون الزاماتِ گذار به دموکراسی در ایران شود.
م.ن.
☑️ آقای کشتگر عزیز. مقاله مفصلی بود که حجم زیادی از آن صرف تسویهحساب با رژیم شاه شده بود. البته این تنها مورد اختلاف نظر من با شما نیست، هم از نظر نفس برداشتها، و هم از نظر اولویت موضوع در شرایط فعلی.
در این کامنت کوتاه، چند سؤال مطرح میکنم. شما ۴ سناریو را برای آینده ایران مطرح کردهاید که به نظر من به خوبی آلترناتیوهای احتمالی آینده را پوشش میدهند. البته سناریوی سوم (سناریوی بقا) تا حدی به سناریوی دوم (سناریوی ترامپ) شبیه است.
سؤال اول: احتمال وقوع هر سناریو را چقدر میدانید؟ از زاویه “احتمال وقوع”، این سناریوها را چطور شمارهگذاری میکنید؟
از نظر شما سناریوی ۱ یعنی “سناریوی نجات” مطلوبترین است.
به نوشته شما “نفوذ و اقتدار نظامی آمریکا در انظار متحدان و دشمنانش در هم شکسته شد”. حال که اقتدار نظامی آمریکا شکسته شده، چه شانسی هست که ج.ا. خود را به مردم ایران تسلیم کرده و انتخابات آزاد برگذار کند؟ آیا شما در موضعگیری مقامات ج.ا. (از جمله امثال محمد خاتمی و حسن روحانی) امید چندانی به این سناریو میبینید؟
اگر ما، یعنی مخالفین ج.ا. بخواهیم نیروی خود را صرف سناریویی کنیم که هم از نظر درجه احتمال، و هم از نظر استفاده بهینه از نیروی خود، بالاترین امتیاز را داشته باشد، چه باید بکنیم؟
با احترام. رضا قنبری. آلمان
☑️ گفتن بخشی از حقایق جایگزین کل حقیقت نمیشود. شما دیکتاتوری شاه و ازدیاد مساجد را بزرگترین یا تنها عامل واقعه ۵۷ معرفی کردید، سلطنت طلبان افراطی نیز در جهت متضاد شما عامل اصلی را انحراف چپ و همکاری آنها با خمینی میدانند. هر دو نظر اگر چه جهاتی از حقیقت را در بر دارند اما حقایق دیگر را فراموش میکنند و بویژه بستر تاریخی اجتماعی و ضعفهای تاریخی جنبش روشنفکری را ندیده میگیرند. بندهای ۲ و ۳ در کامنت دوست عزیز م.ن. گویا و قابل فهم است.
با احترام، پیروز
☑️ با سلام به آقای کشتگر گرامی و سایر دوستان
با این نکته کاملن موافقم که وقوع انقلاب ۵۷ تنها به یک عامل محدود نمیشود و نه میتوان تمام بار را بر دوش کنشگران مخالف گذاشت و نه دولت وقت. تندروها در دو سو همدیگر را متهم میکنند که مقصر اصلی طرف مقابل و فقط طرف مقابل بوده و این بحث در واقع دربارهی گذشته نیست و حرف از امروز است؛ هر کدام از این دو دسته میخواهد دیگری را با این اتهام که «همهش تقصیر تو بود و بس» از میدان بیرون براند. دولت محمدرضاشاه خطاهایی داشت، در این تردیدی نیست، اما باید نقش جنبش مسلحانه در بستن فضای سیاسی را نیز در نظر گرفت. هدف جنبشهای چریکی همیشه مانند جنبش کوبا ساقط کردن دولت حاکم با اسلحه نبود. در موارد بیشتری هدف دو قطبی کردن جامعه و بستن فضای سیاسی و تنگ کردن عرصه بر نظام حاکم بود.
اگر از بسته شدن فضای سیاسی میگوییم بایستی آنسوی معادله را نیز در نظر داشته باشیم. ترورهای مسلحانه از دههی ۱۳۲۰ آغاز شدند، در آن زمان که ترورها گاه به گاه بودند فضای سیاسی بازتر بود، از دههی ۱۳۴۰ که ترورها بالا گرفتند فضای سیاسی بستهتر شد.
در ضمن من و شما ممکن است با اختیاراتی که قانون اساسی مشروطه به پادشاه میدهد موافق باشیم یا نباشیم اما هیچ کجای قانون اساسی مشروطه نوشته نشده که شاه باید سلطنت کند نه حکومت. اگر قانون اساسی مشروطه را بند به بند مطالعه بفرمایید خواهید دید که پادشاه اختیارات زیادی دارد. اگر این اختیارات را در قانون اساسی نگنجانده بودند مظفرالدین شاه آن را امضا نمیکرد.
در پایان شکی نیست که یک سری عوامل در انقلاب ۱۳۵۷ دخیل بودند و نمیتوان یک عامل را در چپ یا راست برجسته کرد و آن را تنها علت آن انقلاب نامید.
با احترام، یوسف جاویدان
☑️ بعداز بیش از ۱۰۰ سال کشت و کشتار از استبداد صغیر محمد علی شاهی تا استبداد کبیر رضا شاهی خیلی عجیب ست که با «تحلیلی از وسط» ماجرای آدمکشیها را از دوران محمدرضا شاه شروع کنیم.
آقای جاویدان نوشته: “دولت محمدرضاشاه خطاهایی داشت، در این تردیدی نیست، اما باید نقش جنبش مسلحانه در بستن فضای سیاسی را نیز در نظر گرفت.”
من توضیح و نقد این موضوع را به کتاب خواندنی دکتر علینقی عالیخانی وزیر اقتصاد و رییس دانشگاه تهران ارجاع می کنم که برخورد نخست وزیر و کابینه را در سال ۱۳۴۸ نسبت به اعتراض مردم و دانش اموزان و دانشجویان را تشریح کرده ست. آنها هیچ حقی برای اعتراض مردم قاپل نبودند. دکتر عالیخانی در سال ۱۳۵۰ در حمله نظامی به دانشگاه تهران و ضرب و شتم دانشجویان برای همیشه استعفا کرد. تکلیف مخالفان معلوم بود. باید خاطر نشان کرد که فضای سیاسی در زمان رضا شاه هم بسته بود فقط حزب نازیستی سومکا به رهبری دکتر داوود منشی زاده عضو گشتاپوی آلمان فعالیت علنی داشت ولی از ترور خبری نبود.
اتفاقا وقتی بعداز شهریور ۱۳۲۰ که متفقین ایران را اشغال و رضا شاه را بخاطر روابط اش با آلمان نازی خلع و تبعید کردند، ایران آزاد شد. نازیها را دستگیر و محاکمه نمودند، فضای سیاسی جامعه باز شد که به داوری مورخان و جامعه شناسان از هر نظر در تاریخ معاصر بی نظیر بود. انتخابات آزاد، آزادی احزاب، آزادی انتشارات، مطبوعات، اجماعات و..... با این وجود به قول آقای جاویدان ترورهای فداپیان اسلام وجود داشت.
نگارنده بدون تردید ترور ها و جنایات فداییان اسلام را به حساب نهاد دینی و فرهنگ تاریخی جنایتکار شیعی می گذارد که فتوا صادر می کردند. آنها هیچ دگر اندیش و حتی دیگر مسلمانان و ادیان ابراهیمی را بر نمی تابند . ولی کاش فضای باز سیاسی تا کودتای انگلیسی آمریکاپی ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ به خاطر قاون ملی شدن نفت ایران مختنق نمی شد که دوباره زندان و شکنجه مانند زمان رضا شاه راه افتاد.
مگر کشت و کشتاره های رضا خان قبل از این که پادشاه شود قابل تایید ست؟ جنایت جنایت ست چه حکومت ها انجام دهند چه مخالفان آنها چه تبهکاران .. با این نوع برخورد های یک طرفه زیاد مواجه می شویم که فقط جای علت و معلول عوض میشود . بعداز ۵۰ سال جنایت های پهلوی ها عده ای دست به اسلحه بردند. بدون تایید انها که خودشان در زندانهای شاه از آن روش فاصله گرفتند. ولی اصراری وجود دارد که تمام فجایع حکومت ها بعداز ۱۲۰ سال از عمر مشروطه را با جنبش مسلحانه سال ۵۰ توجیه کنیم که اصلن ربطی بهم ندارد.
در دوران بین شهریور ۱۳۲۰ و کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ با وجود تمام کم تجربگی ها و افراط و تفریط ها بسیاری از تعارضات و اختلاف بین دولتمردان، شاه، احزاب، نخبگان، نظامیان،درباریان و...بازتاب رسانه ای و مطبوعاتی داشت و مردم در جریان مساپل و مبتلابه اجتماعی قرار می گرفتند. مثلا موضوع قوام که آقای کشتگر نوشتند و نفت شمال که به موجی انتقاد علیه حزب توده منجر شد . در ارتباط با قاون ملی شدن نفت ایران و واکنش های دشمنانه حکومت انگلیس هم به ضرر آنها تمام شد .چون دکتر مصدق با سخنرانی در صحن شورای امنیت سازمان ملل متحد و دیوان داوری لاهه از حق مالکیت مردم بر منابع طبیعی خود دفاع کرد که این ها همه در جهت بالا رفتن دانش افکار عمومی ایران و جهان مفید بود.
بدبختانه هدف انگلیس و آمریکا از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ مخرب تر از آن بود که به آن پرداخته میشود. آنها نمی خواستند که باردیگر در ایران احزاب و مجلس قوانینی مانند قانون ملی شدن نفت ایران تصویب شود. شاه در آذرماه ۱۳۳۲ مجلس را رسما منحل و با انتخابات پیش از موعد نمایندگان مورد قبول خود را نصب کرد.
برای این که مطلب از این طولانی تر نشود. باید توجه کرد که حتی بعداز شروع «جیمی کراسی» دایر بر رعایت حقوق بشر در ایران، شیلی، نیکاراگویه ....به اعتبار تمام کنش و واکنش های شاه، حکومت، ارتش، ساواک و..... جیمی کارتر، سفارت آمریکا و مستشاران نظامی در ایران بهیچ وجه نمی خواستند ایران دوباره مانند بعداز شهریور ۱۳۲۰ صحنه ی فعالیت آزاد احزاب و شخصیت های سیاسی شود. به این دلیل شاه به نامهی سرگشاده بختیار، سنجابی و فروهر ۱۳۵۶ اعتنایی نکرد. وقتی در ۱۳ دیماه ۵۷ ژنرال هایزر نماینده نظامی جیمی کارتر به تهران آمد . ماموریت داشت تا «پرده آخر» تغییر حکومت را از حکومت فردی محمد رضا شاه به حکومت فردید خمینی تمام کند. نگارنده هنوز نمی داند . چرا بختیار ۱۵ دیماه ۵۷ کابینه ی خود را به شاه معرفی کرد؟ در آن فرآیند دو ساله و تمام فراز و نشیب ها که حکومت پادشاهی را به ضعیف ترین حد خود رسانده بود . نقش جیمی کارتر و دولت او و لابی ها معلوم بود. همزمان با سفر ژنرال هایزر به تهران سران ۷ کشور بزرگ در کنفرانس گوآدالوپ «رژیم چنج» ایران را دنبال می کردند. شاپور بختیار آنها را نمیدید؟ چرا در مورد جنایتهای حکومت اسلامی از حقوق بشر حرفی زدهاند؟
با احترام کامران امیداورپور
☑️ با درود، تحلیلی که دستکم تلاش میکند «از وسط» به مساله نگاه کند شاید بهتر از تحلیلی باشد که برای پیشبرد حرف خودش زود پای حزب سومکا و آلمان نازی را پیش میکشد.
یک سری نوشته دارم با فرنام «برچسب فاشیسم، ابزاری برای فروکوبی دگراندیشی» که نشان میدهد گفتمان حاکم در ایران تنها گفتمان نظام حاکم نبوده؛ این سری نوشته این نکته را برجسته میکند که چطور گفتمان چپ به عنوان یکی از گفتمانهای غالب در سپهر سیاسی ایران از دهه ۱۳۲۰ تا کنون هر جا کم میآورد به حربهی فروکوبی دگراندیشان و افراد غیرچپ (چه وسط، چه راست) با برچسب فاشیسم متوسل میشود. یا منصفانهتر بگویم کسانی در میان چپگرایان هر کجا کم میآورند به این حربه متوسل میشوند. این سری مدتی پیش نوشته شده اما به خاطر بیماری و مشغله نتوانستم ویرایش نهایی را انجام بدهم و هنوز نشر نشده.
زمانش رسیده که این عادت ناپسند نوشتاری که برای پیشبرد هر حرف مربوط و نامربوط زود پای هیتلریها را به میان میکشید کنار بگذارید.
نکتهی حائز اهمیت این است: آلمانها از روز ازل نازی نبودند و توسل ایرانیها به آلمانیها برای عقب راندن امپراتوری انگلستان و تزاریسم روسی سابقهاش به قرن نوزدهم میرسد. در قرن بیستم نیز افزون بر انبوهی از مردم در میان نخبگان نیز از کلنل تقیخان پسیان گرفته تا شاعرِ نامورِ چپگرای معاصر افرادی بودند که به آلمانیها گرایش داشتند. یک دلیل فرهنگی آن، افزون بر دلایل بسیار دیگر، این بود که بسیاری از ایرانیان خود را از اوج افتاده و زیر دست میدیدند و آلمان و آلمانیها را نیز از اوج افتاده و زیر دست انگلیسیها و فرانسویها و دیگران در اروپا میدیدند. تشریح تمام ابعاد روی آوردن ایرانیها به آلمانیها از قرن نوزده به بعد از حیطهی این یادداشت بیرون است.
لزومی نیست به تک تک نکتههای پراکنده و نامنسجم پاسخ بدهم، به چند نکته بسنده میکنم و از جمله اینکه با برجستهکردن یک سوی ماجرا و چشم پوشی بر عوامل دیگر نمیتوان مسایل پیچیده اجتماعی را توضیح داد.
نکتهای دیگر. تغییر دادن برخی مواضع از سوی رهبران و افراد پر نفوذ سازمانهای مسلحانه کاری شایسته است اما تغییر بعضی مواضع به تنهایی به معنی آن نیست که تمام مواضع بعدی درست بودهاند. کسانی که مانند چریکهای فدایی و مجاهدین خلق خود یک سوی معادله بودهاند و به بسته شدن فضای سیاسی کمک شایانی کردهاند در آن موضع اخلاقی و انسانی نیستند تا از بسته شدن فضای سیاسی گلایه کنند.
چرا اتاق خاموش شد؟ برای اینکه عدهای کلید برق را زدند پایین، یا دستکم به پایین زدن کلید برق کمک شایانی کردند.
در مورد برخورد با دانشجویان نوشتهاید. من از موضع «وسط» منکر سختگیری دولت شاه در برخورد با تعدادی از اعتراضها نیستم ولی این هم تنها بخشی از واقعیت است.
سانسور بوده؟ بله بوده ولی این هم تمام واقعیت نیست. در همان دوران سانسور من در تابستان ۱۳۵۵ فیلم انقلابی اعتصابات اثر آیزنشتاین را در سینمای دانشکده پزشکی دانشگاه پهلوی شیراز دیدم، که در کتاب خاطراتم در مورد آن به طور مفصل نوشتهام. این فیلم (با نام روسی Стачка) سرکوب خونین اعتصابات کارگری را نشان میدهد. آن فرد مترقی و انقلابی که به تشویق پسرخالهاش که دانشجو بود ما را به تماشای این فیلم برده بود خودش وسط فیلم بلند شد و پا به فرار گذاشت و تابستان سال ۵۷ وسط تظاهرات علیه شاه هم ایران را گذاشت و برای همیشه به فرنگستان کوچ کرد. بله، در اوج دوران سانسور و اختناق فیلم انقلابی آیزنشتاین مدت زیادی در سینمای دانشگاه پهلوی روی اکران بود.
اگر میخواهید باز در هر بحث کوچک و بزرگی پای فاشیسم را پیش بکشید بفرمایید تا خیلی واضحتر توضیح بدهم چه کسانی راهگشای تسلط فاشیسم مذهبی بر ما شدند.
با احترام، یوسف جاویدان
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
ابوالحسن بنیصدر، اولین رئیسجمهور بعد از انقلاب و حسین باقرزاده، از بنیانگذاران اولیه سازمان حقوق بشر ایران، در مورد نظر خمینی برای شرط اجتهاد وزیر اطلاعات گفتهاند که: «خمینی اصرار داشت که وزیر اطلاعات حتماً باید مجتهد باشد، زیرا معتقد بود که یکی از کارهای وزارت اطلاعات کشتن مخالفان حکومت اسلامی است و وزیر اطلاعات باید مجتهد باشد تا از نظر شرعی حق دادن فتوای قتل مخالفان را داشته باشد».
بر اساس خاطرات محمد محمدی ریشهری، اولین وزیر اطلاعات جمهوری اسلامی، خود خمینی تأکید داشت که وزیر اطلاعات باید با نظر او انتخاب شود؛ در صورتی که درباره سایر وزرا چنین تأکیدی نداشت. شرط اجتهاد قرار بود تضمینکننده رعایت شرع و تقوا در دستگاه اطلاعاتی باشد؛ اما داشتن اجتهاد بهخودیخود نه تخصص اطلاعاتی ایجاد میکند و نه تضمینکننده رعایت حقوق مردم است و به نظر میرسد هدف خمینی بیشتر حفظ جمهوری اسلامی بوده است تا رعایت شرع.
سعید حجاریان، از بنیانگذاران اولیه وزارت اطلاعات، گفته است که شرط مجتهد بودن وزیر اطلاعات ابتدا در قانون نبود و بعداً به درخواست جمعی از نمایندگان و با پیشنهاد موحدی کرمانی وارد قانون شد. وزارت اطلاعات در سال ۱۳۶۲ تأسیس شده، اما قبل از آن در تابستان سال ۱۳۶۰ بعد از درگیری مسلحانه مجاهدین خلق با حزباللهیها، خمینی جاسوسی را برای عموم مسلمین واجب دانسته است و به همین جهت از «اطلاعات ۳۶ میلیون نفری» حرف میزد (جمعیت ایران در مقطع انقلاب ۳۶ میلیون نفر بود) و در مردادماه همان سال، خمینی در جمع فرماندهان سپاه پاسداران گفته است که: «جاسوسی برای حفظ اسلام و برای حفظ نفوس مسلمین واجب است، دروغ گفتن هم واجب است، شرب خمر هم واجب است».
وزارت اطلاعات از سال ۱۳۶۲ تا به حال یکی از ارکان اصلی سرکوبی نیروهای سکولار و حفظ جمهوری اسلامی بوده است، اما اکنون با تعدد نهادهای اطلاعاتی که تعدادشان بیش از ۱۶ سازمان است و تداخل وظایف و به وجود آمدن حفرههای اطلاعاتی در این نهادها، رهبر سوم رژیم تصمیم گرفته نهادهای اطلاعاتی را یکپارچه و زیر نظر خود بگیرد. حذف شرط اجتهاد از وزیر اطلاعات و درست کردن دو سازمان زیر نظر رهبری در درون وزارت اطلاعات، همین هدف را تعقیب میکند.
هنگامی که قتلهای زنجیرهای روشنفکران و دگراندیشان در پاییز ۱۳۷۷ توسط وزارت اطلاعات علنی گشت، مشخص شد که بخشی از بدنه وزارت اطلاعات در دست اصلاحطلبان است؛ لذا در سال ۱۳۸۸ وقتی سازمان اطلاعات سپاه پاسداران تشکیل شد و ریاست آن به حسین طائب واگذار گردید، علی خامنهای میخواست کادرهای یکدست اصولگرا و به اصطلاح خودش «بچه حزباللهیها» در اطلاعات سپاه حضور داشته باشند و با مطرح شدن یکپارچه کردن نهادهای اطلاعاتی در کنار حذف شرط اجتهاد، به احتمال قوی قصد خالصسازی در ارکان اطلاعاتی کشور را دارند.
نمایندگان مجلس میخواهند شرط اجتهاد را تحت پوشش کمک به رئیسجمهور برای آسان کردن انتخاب وزیر اطلاعات حذف کنند، اما دو سازمانی را که تمام فعالیتهای وزارت اطلاعات را اداره خواهند کرد، وارد ساختار وزارت اطلاعات میکنند و زیر نظر رهبری قرار میدهند. ظاهر قضیه این است که نقش یک معمم در دولت کم میشود، اما در عمل وزارت اطلاعات به نهادهای زیر نظر رهبری سپرده میشود و این برای تثبیت قدرت مجتبی ضروری است.
۲۴ آبان ۱۴۰۵ مجلس شورای اسلامی به یکفوریت لایحهای که کمیسیون امنیت ملی مجلس تهیه کرده رأی دادند. طبق این لایحه شرط اجتهاد حذف میشود، اما دو سازمان با عنوان «سازمان حفاظت اطلاعات» و «سازمان عقیدتی ـ سیاسی» در ساختار وزارت اطلاعات تشکیل میشوند. رؤسای این دو سازمان نیز با حکم رهبری منصوب خواهند شد؛ در مقابل، وزیر اطلاعات همچنان از سوی رئیسجمهور معرفی میشود و برای تصدی این سمت به رأی اعتماد مجلس نیاز دارد. شبیه این سازمانها در ارتش نیز وجود دارد، اما در ارتش مسئولین حفاظت اطلاعات و بخش سیاسی ـ عقیدتی توسط رهبر انتخاب نمیشوند.
معنی تغییر در وزارت اطلاعات آن است که یک وزیر بیاختیار توسط دولت معرفی میشود و از مجلس رأی اعتماد میگیرد، اما مسئولین دو سازمان که به احتمال زیاد کارهای اطلاعاتی و عزل و نصبها را انجام خواهند داد، فقط در مقابل رهبر جوابگو خواهند بود و دولت نمیتواند بر آنها نظارت کند؛ زیرا منتخب رهبر هستند. مجتبی خامنهای با گذاشتن محسن رضایی در شورای امنیت ملی و در اختیار گرفتن وزارت اطلاعات، به تدریج در حال زدن مهر خویش بر جمهوری اسلامی ایران است.
تا به حال وزیر اطلاعات با تحصیلات اجتهاد با نظر رهبر انتخاب میشد و مسئولیت تمام کارهای وزارت اطلاعات را به عهده داشت و در برابر رئیسجمهور پاسخگو بود. حالا تهیهکنندگان لایحه ادعا میکنند که قصدشان باز گذاشتن دست رئیسجمهور برای انتخاب وزیر اطلاعات است که طی ۸ ماه گذشته، بعد از کشته شدن اسماعیل خطیب در حمله اسرائیل و آمریکا، وزارت اطلاعات وزیر نداشته و توسط سرپرست اداره شده است.
به نوشته سایت اعتماد آنلاین در ۲۲ آبان ۱۴۰۵، موضوع حذف شرط اجتهاد وزیر اطلاعات ابتدا در جلسه سران مطرح و پس از تأیید سران قوا، موضوع برای سیر روند قانونی راهی مجلس شده است. همچنین گفته شده که ابتدا مسعود پزشکیان موضوع را با محمدباقر قالیباف مطرح کرده و سپس در جلسه سران قوا مورد بحث قرار گرفته و موافقت حاصل شده است.
اما لایحهای که مجلس به یکفوریت آن رأی داده از طرف دولت تهیه نشده، بلکه این لایحه توسط کمیسیون امنیت ملی مجلس تهیه شده است. این کمیسیون در کنترل نمایندگانی است که مدافع سرسخت رهبری مجتبی خامنهای هستند. تصویب این لایحه هنوز قطعی نیست و بعد از بحث درباره آن، در صورت تأیید شورای نگهبان اجرایی خواهد شد.
مسئله مجتهد بودن وزیر اطلاعات طی ۴۷ سال گذشته همواره در درون حکومت مورد بحث بوده است و از ظواهر امر چنین برمیآید که نفوذ عوامل اطلاعاتی خارجی در دستگاههای اطلاعاتی جمهوری اسلامی، سران قوا را بر آن داشته است تا شرط مجتهد بودن وزیر اطلاعات را بردارند و افراد باتجربه اطلاعاتی را وزیر اطلاعات بکنند تا به اصطلاح خودشان از نفوذ بیشتر قدرتهای خارجی جلوگیری بکنند.
البته متخصص نبودن وزیر اطلاعات جمهوری اسلامی و بیخبری وی از علم جمعآوری اطلاعات، یکی از دهها نقاط ضعف اطلاعاتی جمهوری اسلامی بوده، اما ضعف اصلی آن نبوده؛ زیرا دلیل اصلی نفوذ خارجی، فساد ساختاری جمهوری اسلامی است که در آن ساختار میتوان همه را با پول خرید و انتصاب افراد اطلاعاتی نیز که بر اساس «تعهد» برگزیده میشوند و نه بر اساس «تخصص»، یکی دیگر از مجاری نفوذ به دستگاههای اطلاعاتی رژیم بوده است و تجربیات گذشته نشان میدهند که هر فرد متظاهر با ادعای متعهد بودن میتوانسته در سیستم اطلاعاتی جمهوری اسلامی وارد بشود و به مقامات عالی برسد.
پس از جنگ ۱۲ روزه و ۴۰ روزه اخیر، ضرورت تغییر در دستگاههای امنیتی و اطلاعاتی کشور به یکی از موضوعات محوری در بین سران رژیم تبدیل شده است؛ لذا ارائه و پیگیری یک طرح دوفوریتی از سوی نمایندگان مجلس دوازدهم با محوریت «حذف شرط اجتهاد برای تصدی وزارت اطلاعات» موجی از واکنشها، نقدها و تحلیلها را در محافل سیاسی و رسانهای برانگیخته است. سپس این طرح را یکفوریتی کردند تا کارشناسان بیشتری نظر بدهند. تصویب این طرح به معنی کاهش قدرت دولت و افزایش قدرت نهادهای زیر نظر رهبری خواهد بود.
ظاهراً همه جناحهای جمهوری اسلامی با حذف شرط اجتهاد موافقاند، اما سایر شروط همچنان پابرجا میمانند. چهار شرط برای وزیر اطلاعات در قانون مصوب ۲۹ اردیبهشت ۱۳۶۲ در نظر گرفته شده که عبارتاند از: داشتن تحصیلات در حد اجتهاد، اشتهار به عدالت و تقوا، داشتن سابقه روشن از نظر سیاسی و مدیریتی و نداشتن عضویت در احزاب، سازمانها و گروههای سیاسی. اما گاه به خاطر شرط اجتهاد، روحانی و مجتهدی بیرون از مجموعه اطلاعات میآوردند؛ همان اتفاقی میافتاد که در دوران حجتالاسلام قربانعلی دری نجفآبادی رخ داد که کارهای وزارت اطلاعات عملاً در دست سعید امامی بود و دری نجفآبادی زیاد در جریان نبود و با ظرایف و دقایق کار اطلاعاتی آشنا نبود، هرچند که قبلاً و از زمان حضور در دفتر آقای منتظری، طبعاً ارتباطاتی با اطلاعاتیها داشته است.
از منظر بیرونی این مصوبه به منزله حذف یک روحانی از ساختار اصلی رژیم است، اما این حذف در ادامه کاهش نقش روحانیون و افزایش قدرت نظامیان در جمهوری اسلامی انجام میگیرد. اکثریت مردم هم از روحانیون ریاکاری دیدهاند و ناراضی هستند. بیست سال پیش در دوره اصلاحات هم رئیسجمهور روحانی بود (خاتمی)، هم وزیر کشور (موسوی لاری)، هم وزیر اطلاعات (یونسی)، هم دبیر شورای عالی امنیت ملی کشور (حسن روحانی) و همچنین رئیس مجلس (کروبی). اکنون با حذف شرط اجتهاد برای وزیر اطلاعات، دیگر هیچیک از این مناصب مسئول روحانی نخواهند داشت. در مجلس اول که انتخابات بدون نظارت استصوابی بود، ۱۵۰ نفر از نمایندگان مجلس معمم بودند، اما اکنون با نظارت استصوابی، معممین کمتر از ۲۰ نفر هستند.
رئیس کمیسیون امنیت ملی مجلس درباره حذف شرط اجتهاد میگوید: «تمام سطوح نظام بر این تغییر و اصلاح تأکید دارند و خواست و اراده نظام اسلامی بر این مبنا قرار داده شده است». «اراده نظام اسلامی» در ادبیات مسئولین جمهوری اسلامی برای بیان خواست رهبر جمهوری اسلامی به کار میرود و مجتبی خامنهای که طی ۲۰ سال گذشته با اطلاعات سپاه پاسداران کار کرده، اکنون خواهان تخصصی شدن کارهای اطلاعاتی است.
در کنار حذف شرط اجتهاد، موضوع یکی کردن وزارت اطلاعات و سازمان اطلاعات سپاه نیز مطرح شده است. به بیان دیگر، شکستهای اطلاعاتی جمهوری اسلامی، رهبر جمهوری اسلامی را به بازسازی تشکیلات اطلاعاتی رژیم وادار کرده است که در ضمن سعی دارد این بازسازی همراه با افزایش قدرت رهبر باشد.
۱۶ نوامبر ۲۰۲۶
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
صنم ماحوزی و اریکا سالومون / نیویورک تایمز / ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶
فعالان محیط زیست مدتهاست که از گسترش چشمگیر سدها و پروژههای انتقال آب — نظیر خطوط لوله و تونلها — در سراسر ایران، بهویژه در مناطقی که نیاز آشکاری به آنها وجود نداشت، در شگفت ماندهاند.
برخی تحلیلگران معتقدند که اکنون پاسخ این معما را یافتهاند؛ چرا که حملات هوایی ایالات متحده و اسرائیل در سال جاری به سایتهای موشکی پنهان ایران، بسیاری از همان مناطق را هدف قرار داده است. این تحلیلگران به این نتیجه رسیدهاند که شاید این پروژههای آبی با هدف پشتیبانی از توسعه توان نظامی کشور ایجاد شده باشند.
با توجه به فضای محرمانهای که برنامه موشکی ایران را احاطه کرده، هرگونه ارتباط میان این برنامه و طرح بلندپروازانه و چندیندههای ایران برای توسعه زیرساختهای آبی، همچنان در حد گمانهزنی است. با این حال، برخی کارشناسان معتقدند که شواهد موجود بسیار تأملبرانگیز هستند.
نیما شکری، کارشناس امنیت آب، و تیم او در دانشگاه صنعتی هامبورگ (آلمان)، سالهاست که تعداد غیرمعمول و بالایی از سدها را در سراسر ایران رصد کردهاند؛ دستکم ۵۳۳ سد، که یکی از بالاترین آمارها در میان کشورهای منطقه محسوب میشود.
او میگوید: «این موضوع همیشه برایم معما بود؛ چرا آنها اینهمه سد میساختند؟»
در فصل بهار، دکتر شکری در حال مطالعه اخبار مربوط به جنگ در کشورش بود که به نقشهای از حملات هوایی برخورد کرد؛ نقشهای که سایتهای مشکوک نظامی را نشان میداد. الگوی این حملات — که به شکل نیمدایرهای از نقاط، از شمال تا جنوب کشیده شده بود — تقریباً با نقشه خودِ او که موقعیت سدها را مشخص میکرد، مطابقت داشت.
به گفته او، پرسش قدیمیاش جای خود را به پرسش جدیدی داد: «چرا به نظر میرسد هر جا سدی وجود دارد، در همان نزدیکی یک حمله موشکی هم رخ داده است؟»
زیرساختهای پشتیبان برای شهرهای موشکی
هفت کارشناس حوزه آب و امور نظامی که با «نیویورک تایمز» گفتگو کردهاند، میگویند که استقرار تأسیسات نظامی پیچیده و گسترده در نزدیکی منابع تأمین آب و برقِ پایدار — که توسط سدها فراهم میشود — اقدامی منطقی به نظر میرسد.
دنی سیترینوویچ، تحلیلگر سابق و باسابقه مسائل ایران در سازمان اطلاعات نظامی اسرائیل، میگوید که این امر برای تهران «تداوم عملیاتی» به ارمغان میآورد. آقای سیترینوویچ گفت: «ایران انگیزهای قوی دارد تا اطمینان حاصل کند که مجتمعهای موشکیاش برای دریافت خدمات ضروری، به زیرساختهای ملیِ گستردهتر وابسته نیستند.»
او افزود منطقی است تصور کنیم که «ایران در ایجاد نوعی زیرساخت مستقل یا پشتیبان» — نظیر سدها و طرحهای آبی — برای تأسیسات موشکی خود سرمایهگذاری کرده است.
وزارت امور خارجه ایران و وزارت نیرو — که بخشی از مسئولیت سدسازی را بر عهده دارد — به درخواستها برای اظهار نظر پاسخی ندادند. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز که در امر سدسازی نقش دارد، به درخواست مربوطه پاسخی نداد.
ایران این تأسیسات زیرزمینی را «شهرهای موشکی» مینامد؛ تونلها و اتاقهایی بهشدت مستحکم که در اعماق کوهها حفر شدهاند و نه تنها برای انبار کردن و بهکارگیری موشکهای بالستیک دوربرد و پهپادها، بلکه برای تولید آنها نیز مورد استفاده قرار میگیرند.
فرزین ندیمی، پژوهشگر ارشد در «مؤسسه واشنگتن» و کارشناس امور نظامی ایران، برآورد میکند که دستکم ۳۰ سایت موشکی در سراسر کشور وجود دارد. او با اشاره به کره شمالی بهعنوان یک استثنا، گفت که کشورهای بسیار کمی وجود دارند که سامانهای به این پیچیدگی از تأسیسات نظامی زیرزمینی داشته باشند.
ایران بهعنوان کشوری که اغلب با کمبود آب مواجه است، همچنان به سدها نیاز دارد. دکتر شکری گفت: «بسیاری از سدها در ایران — بهویژه در کشوری که با کمبود آب روبروست — اهداف غیرنظامیِ حیاتیای را برآورده میکنند؛ از جمله تأمین آب، آبیاری و تولید برقآبی. هرگونه نقش نظامیِ احتمالی نباید بر این کارکردها سایه بیفکند.»
دلیل بازداشت حافظان حیات وحش
حملات هوایی ایالات متحده و اسرائیل، با آشکار کردن وسعت و موقعیت سایتهای موشکی پنهان در مناطق دورافتاده کشور، شاید پرده از معمای دیگری برداشته باشد که ذهن فعالان محیط زیست را به خود مشغول کرده بود: دلیل یک رشته بازداشتها در سال ۲۰۱۸ که طی آن فعالان حفاظت از حیات وحش در مناطق حفاظتشده دستگیر شدند، چه بود؟
سپاه پاسداران — که شاخه اطلاعاتی آن این بازداشتها را انجام داد — در مورد این دستگیریها برای تهیه این گزارش اظهار نظری نکرد و همچنان توضیح قطعی و مشخصی در این باره وجود ندارد. با این حال، برخی از فعالان محیط زیست میگویند اکنون گمان میکنند که این افرادِ فعال در حوزه حفاظت از طبیعت، ممکن است بهطور تصادفی با سایتهای نظامی حساس مواجه شده باشند.
در سال ۲۰۱۸، بخش اطلاعات سپاه پاسداران دهها تن از فعالان محیط زیست را به اتهام جاسوسی بازداشت کرد. یکی از آنها، کاووس سیدامامی، از بنیانگذاران «موسسه میراث حیات وحش پارسیان»، در دوران بازداشت جان باخت. چندین تن دیگر از اعضای این گروه که سالها را در زندان گذراندند، اعلام کردند که تحت شکنجه و آزار جنسی قرار گرفتهاند.
در آن زمان، مقامات ارشد ایرانی مدعی شدند که از اتهامات مربوط به بدرفتاری بیخبرند و وعده دادند که به این موارد رسیدگی خواهد شد.
مقامات ایرانی این فعالان محیط زیست را متهم کردند که از دوربینهایی — که قرار بود برای پایش زیستگاههای گونههای کمیاب و در معرض خطر، مانند یوزپلنگ آسیایی استفاده شوند — برای جمعآوری اطلاعات به نفع ایالات متحده و اسرائیل بهره بردهاند.
آموزش مارمولکها برای جاسوسی!
مراد طاهباز، از بنیانگذاران «موسسه میراث حیات وحش پارسیان» که بیش از پنج سال را در زندان سپری کرد، گفت: «یکی از اتهاماتی که به من وارد کردند این بود که مارمولکهایی را آموزش دادهام تا از تأسیسات نظامی جاسوسی کنند.»
تحلیلگران سیاسی احتمال میدهند که سپاه پاسداران با این اقدام قصد تضعیف دولت اصلاحطلبِ وقت را داشته است؛ دولتی که تلاش میکرد درهای کشور را به روی سرمایهگذاری و تخصص خارجی در بخشهای گوناگون، از جمله محیط زیست، بگشاید.
نیک کوثر، تحلیلگر برجسته ایرانی در حوزه محیط زیست و آب که در واشنگتن به سر میبرد، میگوید: «به گمانم ممکن است سپاه پاسداران هر کسی را که در نزدیکی این سایتها مشغول کار میدانی بوده — حتی فعالان حفاظت از حیات وحش — به عنوان یک تهدید امنیتی بالقوه تلقی کرده باشد.»
کاوه مدنی، که در زمان سرکوبهای سال ۲۰۱۸ معاون سازمان حفاظت محیط زیست ایران بود، میگوید گروههای فعال در حوزه حفاظت از طبیعت، هرگز بدون کسب مجوز از دولت و نهادهای اطلاعاتی در مناطق بکر و دورافتاده فعالیت نمیکردند. هدف قرار گرفتن دو منطقه در ایران طی حملات هوایی اخیر، نمونههای قابلتأملی را پیش رو میگذارد.
امیر آقاکوچک، کارشناس برجسته حوزه آب در دانشگاه کالیفرنیا، ارواین، مدتها بود که از ساخت یک پروژه عظیم انتقال آب از منطقه کوهستانی زاگرس به یزد در مرکز ایران، در شگفتی به سر میبرد.
حملات هوایی ماه مارس به منطقه یزد، منجر به انتشار گزارشهایی — از جمله در نشریه «فایننشال تایمز» — مبنی بر وجود یک تأسیسات موشکی بزرگ در آن ناحیه شد. آقای آقاکوچک میگوید به این گمان افتاد که پروژه انتقال آب «ممکن است، دستکم تا حدی، تحت تأثیر ملاحظات نظامی بوده باشد.»
آقای طاهباز، از «بنیاد میراث حیات وحش»، میگوید در دوران حبس همواره برایش عجیب بود که چرا بازجویانش تا این حد بر فعالیتهای تیم او در استان هرمزگان — جایی که پروژهای برای حفاظت از گونه کمیاب «قوچ لارستان» در جریان بود — تمرکز داشتند. او به یاد میآورد: «آنها نسبت به آن منطقه حساسیت فوقالعادهای نشان میدادند.»
در ۱۴ ژوئیه، حملات هوایی ایالات متحده به «منطقه حفاظتشده طارم» در استان هرمزگان اصابت کرد که در پی آن، خانواده یکی از محیطبانان محلی جان باختند. ارتش آمریکا اعلام کرد که هدف این حملات، زیرساختهای نظامی و دفاعهای ساحلی بوده است. آقای ندیمی، کارشناس مسائل نظامی، میگوید این مکان فاصله چندانی با نقطهای ندارد که تحلیلگران نظامی معتقدند ایران در آنجا یک پایگاه موشکی در اعماق زمین احداث کرده است.
اما فعالان محیط زیست، این منطقه را به دلیل کاملاً متفاوتی میشناختند.
آقای کوثر میگوید: «آنجا یک انبار علوفه وجود داشت که برای قوچهای لارستان در نظر گرفته شده بود.»
***
واکنش کاوه مدنی به گزارش نیویورک تایمز
کاوه مدنی در مقالهای در «فوربس» میگوید: نزدیکی مکانی زیرساختهای آبی به تاسیسات موشکی، علیت را اثبات نمیکند. هم سدها و هم سایتهای نظامی به دلیل توپوگرافی و دسترسی به منابع در مناطق کوهستانی متمرکز شدهاند. ترویج روایتهای گمانهزننده در طول یک جنگ فعال، زیرساختهای غیرنظامی مانند تأسیسات ذخیرهسازی آب و نمکزدایی را که تحت قوانین بینالمللی بشردوستانه محافظت میشوند، به خطر میاندازد. سیاسی کردن این ساختارها، خطر توجیه حملاتی را به همراه دارد که میلیونها غیرنظامی بیگناه را در سراسر منطقه تهدید میکند.
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
پریسا حافظی و ملوری غازی / رویترز / ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶
ایران هیچ نشانهای از آمادگی برای دادن امتیاز در جنگ با ایالات متحده نشان نمیدهد، اما هشدارهای مقامهای این کشور به شهروندان درباره کمبود گاز در زمستان پیش رو، تازهترین نشانه از آسیبپذیریهای داخلی ایران در این درگیری است؛ در شرایطی که بنادر کشور در محاصره قرار دارند و زیرساختهای آن بر اثر حملات آمریکا بهشدت آسیب دیدهاند.
دولت ایران هفته گذشته اعلام کرد که اگرچه این کشور در گذشته نیز با کمبود گاز روبهرو بوده، اما کمبود گاز در زمستان امسال به دلیل خسارات ناشی از جنگ به تأسیسات فرآوری گاز، شدیدتر خواهد بود و بیشتر مناطق کشور را تحت تأثیر قرار خواهد داد.
ایرانیان از پیامدهای جنگی که تورم را تشدید کرده و میلیونها شغل را نابود کرده است، رنج میبرند و با دشواریهای فزایندهای روبهرو هستند. مقامهای ارشد نظام بیم آن دارند که این وضعیت شکافهای اجتماعی را عمیقتر کند؛ شکافهایی که پس از سرکوب اعتراضات گسترده زمستان گذشته همچنان التیام نیافتهاند.
سید احمد سیدی، یک دستفروش خیابانی، گفت: «واقعیت این است که اگر گاز ما قطع شود، مجبوریم کارمان را تعطیل کنیم و به خانه برویم.»
مینا لهراسبی، ۶۵ ساله، که در یک کارخانه برنج در نزدیکی سواحل دریای خزر کار میکند، گفت: «این جنگ باید پایان یابد تا بتوانیم به زندگی عادی برگردیم و همه مشکلات و گرانیها تمام شود. ادامه زندگی در چنین شرایطی دشوار است.»
یک مقام ارشد ایرانی و یک مقام امنیتی جمهوری اسلامی به رویترز گفتند که نگرانی در سطوح عالی حاکمیت درباره وضعیت کشور رو به افزایش است و کمبود سوخت در داخل نیز به نگرانیها از بروز ناآرامیهای عمومی دامن زده است.
از زمان آغاز جنگ در ۲۸ فوریه، با حملات آمریکا و اسرائیل که به کشته شدن آیتالله علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، انجامید، اعتراض چشمگیری علیه نظام حاکم گزارش نشده است؛ با این حال، به گفته مقام امنیتی، نهادهای اطلاعاتی داخلی در حالت آمادهباش قرار دارند.
این مقام امنیتی افزود که نهادهای اطلاعاتی با دقت هرگونه نشانه مخالفت و اعتراض را زیر نظر دارند و بر این باورند که ممکن است آمریکا درصدد تحریک مردم به برگزاری تظاهرات خیابانی باشد.
این مقام ارشد هشدار داد که تحمل شرایط هرچه دشوارتر زندگی برای مردم ایران روزبهروز سختتر میشود. او این وضعیت را به آتشی تشبیه کرد که زیر خاکستر همچنان در حال سوختن است.
سعید لیلاز، تحلیلگر ایرانی، گفت: «این شدیدترین محاصرهای است که از زمان انقلاب بر ما تحمیل شده است.»
افزایش کمبودها
امین شعبانی، فروشنده یک شرکت تولیدکننده وسایل گرمایشی در تهران، گفت احتمال سرد شدن هوا در زمستان پیش رو نگرانکننده است. به گفته او، مشتریان بیش از گذشته به خرید وسایل گرمایشی برقی بهجای وسایل گازی فکر میکنند؛ هرچند در شرایط کنونی، خرید هر دو نوع وسیله برای بسیاری از مشتریان بیش از حد گران تمام میشود.
او گفت: «با توجه به اتفاقاتی که طی ۹ ماه گذشته رخ داده و نیروگاههایی که هدف حمله قرار گرفتهاند، کاملاً طبیعی است که نگران سردتر شدن هوا باشیم.»

ایران با وجود آنکه یکی از تولیدکنندگان بزرگ گاز در جهان است و بخشی از بزرگترین میدان گازی جهان را در اختیار دارد، گاه نتوانسته است نیاز مصرف داخلی خود را تأمین کند. تجهیزات فرسوده یکی از دلایل این مشکل بودهاند؛ مشکلی که تحریمهای بینالمللی آن را تشدید کرده است.
فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، هفته گذشته اعلام کرد که میزان کمبود گاز در زمستان امسال احتمالاً به ۴۳۰ میلیون مترمکعب خواهد رسید؛ در حالی که این رقم در سال گذشته ۳۰۰ میلیون مترمکعب بود.
شرکت ملی گاز ایران، تشدید کمبود گاز را به آسیبدیدن چهار پالایشگاه گاز در اوایل جنگ نسبت داده و اعلام کرده است که تلاش میکند این تأسیسات را تعمیر کند.
با این حال، مقام ارشد ایرانی به رویترز گفت اقداماتی که برای حل این مشکل در حال انجام است، صرفاً راهحلهایی کوتاهمدت به شمار میروند. او افزود که برای مدیریت بحرانی که در زمستان پیش رو در آستانه وقوع است، نشستهای متعددی برگزار شده است.
یک منبع ارشد دیگر در ایران نیز گفت که این کشور در حال مذاکره برای واردات گاز از روسیه است.
لیلاز، این تحلیلگر، گفت: «این مسئله میتواند به موضوعی بحرانی تبدیل شود، اما اقداماتی انجام شده و ما از این وضعیت عبور خواهیم کرد. در بدترین سناریو، ممکن است مجبور شویم برای مدتی گاز صنایع را قطع کنیم، اما هنوز به آن مرحله نرسیدهایم.»
چندین ایرانی که رویترز از طریق یک پیامرسان در داخل کشور با آنها ارتباط برقرار کرد، دیدگاهی خوشبینانهتر از این داشتند.
رضا، ۴۵ ساله و ساکن ارومیه در شمالغرب ایران، شهری که زمستانهای آن ممکن است با بارش سنگین برف همراه باشد، گفت در میان افرادی که او میشناسد، نگرانی چندانی درباره احتمال کمبود گاز وجود ندارد. او افزود که خانوادهاش برای احتیاط سه بخاری برقی خریدهاند.
ایران در سالهای اخیر همچنین بارها با خاموشیهای مقطعی برق روبهرو بوده است.
زهرا حسینی، ۴۴ ساله، که در یک شرکت مواد غذایی در تبریز کار میکند، گفت: «واقعیت این است که نمیخواهم همین حالا برای اتفاقی که ممکن است در آینده رخ دهد، شروع به گریه و زاری کنم. ما همین حالا هم به اندازه کافی مشکل داریم؛ تورم، گرانی و دشواریهای دیگر، که در مقایسه با آنها، کمبود احتمالی سوخت مسئلهای نسبتاً جزئی به نظر میرسد.»
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
در جدال تهران-واشنگتن، تنگه هرمز از یک گذرگاه به کانون اصلی رویارویی ارادهها تبدیل شده است. استراتژی آمریکا بر یک تناقض استوار است: محاصره دریایی و محروم کردن تهران از مزایای ژئوپلیتیک خلیج فارس، بدون اختلال در جریان انرژی و تجارت جهانی.
ولی چگونه میتوان مهمترین کشور ساحلی این پهنه آبی را از معادلات امنیتی آن حذف کرد و انتظار داشت همچنان امن بماند؟
تنگه هرمز تنها نقطه گذر نفتکشها نیست؛ بلکه کانون پیوند خلیج فارس به آبهای آزاد و شریان حیاتی صادرات انرژی عربستان، عراق، کویت، قطر و امارات است. همین وابستگی ساختاری، قدرتی نامتقارن در اختیار تهران قرار میدهد؛ به گونه ای که بدون بستن کامل تنگه، با افزایش ریسک کشتیرانی، بیمه، گرانی تردد و سرمایهگذاری، میتواند هزینههای بینالمللی محاصره را بالا ببرد. با این حال بستن مستمر تنگه در عمل بسیار دشوارتر از تهدید آن است و خود جمهوری اسلامی نیز بهدلیل وابستگی تجاری و صادراتیاش به این آبراه، از اختلال کامل آسیب میبیند.
این اهرم دو لبه است. اختلال پایدار در تردد دریایی، بیش از آنکه تنها آمریکا را هدف بگیرد، اقتصاد کشورهای منطقه و درآمدهای نفتی تهران را نیز آسیبپذیر میکند و قدرتهای مصرفکننده انرژی و دریایی را به ائتلافی برای تأمین امنیت کشتیرانی میکشاند. خطوط لوله جایگزین هرچند ظرفیت محدودی دارند، اما در میانمدت بخشی از فشار را تعدیل میکنند.
بنابراین مسئله اصلی نه بستن یا باز نگه داشتن تنگه، بلکه تعیین قواعد قدرت و محاسبات بازدارندگی در آن است. واشنگتن میخواهد آزادی کشتیرانی را از اراده تهران مستقل کند؛ تهران میخواهد ثابت کند امنیت این آبراه بدون لحاظ کردن جایگاه ژئوپلیتیک ایران پایدار نخواهد بود. هر دو طرف ترجیح میدهند در منطقه خاکستری افزایش هزینه بازی کنند تا از آستانه جنگ تمامعیار عبور کنند.
این همان معمای هرمز است: آمریکا میتواند بر دریا مسلط شود، ولی آیا میتواند جغرافیا را بدون تحمیل جنگ بزرگ از معادله قدرت حذف کند؟ این پرسشی نیست که پاسخش طولانی مدت بماند.
تلگرام نویسنده
#karimipour_k
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
امتداد: بر اساس گزارشهای منتشرشده درباره قتل زنان و دختران در ایران، از ابتدای فروردین تا ۲۱ مهر ۱۴۰۵، قتل دستکم ۸۴ زن و دختر گزارش شده است. این رقم بر پایه موارد رسانهایشده گردآوری شده و لزوماً بیانگر شمار واقعی قربانیان در سراسر کشور نیست.
از مجموع ۸۴ قربانی، در ۷۵ مورد عامل قتل از آشنایان قربانی بوده است. در ۴۵ پرونده، همسر، همسر سابق یا شریک عاطفی فعلی یا پیشین بهعنوان عامل قتل معرفی شده است.
در میان قربانیان، ۱۲ دختر زیر ۱۸ سال شناسایی شدهاند که هشت نفر از آنان به دست پدر، برادر یا دیگر خویشاوندان خونی کشته شدهاند.
در ۲۱ روز نخست مهرماه نیز دستکم ۱۸ مورد قتل زنان گزارش شده است. در ۱۰ پرونده، رد درخواست ازدواج یا رابطه عاطفی و تصمیم زن برای جدایی، از انگیزههای گزارششده قتل بوده است.
در بررسی جداگانهای که روزنامه شرق از پروندههای منتشرشده در شهریور و مهر ۱۴۰۵ انجام داده، قتل دستکم ۳۸ زن و کودک در ۲۸ پرونده گزارش شده است. از این تعداد، ۱۳ نفر زیر ۱۸ سال بودهاند.
بر اساس این بررسی، هشت پرونده در شهریور و ۲۰ پرونده در مهرماه ثبت شده است. در بیشتر پروندهها، همسر، همسر سابق یا یکی از مردان خانواده عامل قتل بوده است.
در چهار پرونده، قتل پس از درخواست طلاق یا جدایی رخ داده و در پنج پرونده نیز سابقه اختلاف یا خشونت خانگی گزارش شده است.
لازم به تأکید است که ارقام این گزارش صرفاً بر اساس موارد مستند و منتشرشده در رسانهها و گزارشهای قابل دسترس گردآوری شدهاند و آمار رسمی و جامع زنکشی در ایران محسوب نمیشوند. از شمار زنانی که قتل آنان رسانهای نشده یا پروندههایشان صرفاً در مراجع انتظامی و قضایی ثبت شده است، اطلاعات جامعی در دست نیست.
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
برگردان: علیمحمد طباطبایی
مقدمه مترجم: در تاریخ ادبیاتِ مدرن، کمتر شاعری را میتوان یافت که همچون راینر ماریا ریلکه، زندگیاش چنان عمیقاً با آثارش درهمتنیده باشد. او که در ۴ دسامبرِ ۱۸۷۵ در پراگ به دنیا آمد و در ۲۹ دسامبرِ ۱۹۲۶ در سوئیس درگذشت، تنها ۵۱ سال زیست، اما در همین نیمقرن، شعرِ آلمانی را به یکی از بلندترین قلههای خود رساند. با این حال، آنچه این مقاله بهروشنی نشان میدهد، این است که مسیرِ او به قله، نه یک صعودِ آرام و پیوسته، بلکه زنجیرهای از بحرانها، بیقراریها و جستجوهایِ بیپایان بود.
ریلکه در خانوادهای به دنیا آمد که از همان آغاز، او را در تناقضی دردناک گرفتار کرد: مادری که فقدانِ دخترِ نخستینش را با پوشاندنِ لباسِ دخترانه به او و نامیدنش با نامهایِ زنانه جبران میکرد، و پدری که از پسرِ حساس و ظریفش، افسری میخواست که هرگز نمیتوانست باشد. این تناقضِ بنیادین – میانِ لطافت و سختی، میانِ شعر و نظمِ نظامی، میانِ خانه و بیخانگی – ریلکه را تا پایانِ عمر همراهی کرد. او خود را «بیقرارترین» آدمِ زمانهاش نامید، و این بیقراری، نه فقط در زندگیِ شخصیاش، بلکه در ساختارِ آثارش نیز بازتاب یافت: شعرهایی که در هتلها، در قطارها، در قصرهایِ اجارهای و در راه پدید آمدند.
این مقاله، روایتی است از سفرِ ریلکه از پراگ به مونیخ، از مونیخ به پاریس، و از پاریس به روسیه و سوئیس – سفری که در آن، او از یک شاعرِ جوان و گمنام به یکی از بزرگترین شعرای قرن بیستم تبدیل شد. اما این سفر، سفری درونی نیز بود: از کودکیِ سرکوبشده تا جوانیِ سرگشته، از عشق به لو آندریاس- سالومه تا ازدواجِ کوتاه با کلارا وستهوف، از شاگردیِ رودن تا خلقِ «مرثیههایِ دوینو»، و سرانجام، از بحرانِ جنگ جهانی اول تا سکوتِ شاعر و مرگی زودهنگام.
نویسنده، ایوانه کوشتر، با تکیه بر نامهها، خاطرات و آثارِ ریلکه، تصویری چندلایه از این شاعر ارائه میدهد: نه یک قدیسِ ادبی، بلکه انسانی آسیبپذیر، وابسته، گاه خودویرانگر، اما در همان حال، نابغهای که توانست از دلِ درد و بیقراری، شعرهایی بیافریند که هنوز، یک قرن بعد، خوانندگان را مسحور میکنند.
و شاید مهمترین درسِ این مقاله، همان باشد که سنگِ قبرِ ریلکه بر آن حک شده است: « ای گل سرخ، ای تناقضِ ناب، چه لذتی است که خواب هیچ کس نباشی، زیر این همه پلک..» ریلکه، شاعری که در تمام عمر از خانه و تعلق گریخت، در نهایت در شعرِ خود، خانهای یافت که هیچکس نمیتوانست از او بگیرد.
در پایان مقدمه خود اشاره کوتاهی داشته باشم به استفاده از زمان حال برای رویدادهای گذشته در این مقاله و در بسیاری از ترجمه های قبلی من از زبان آلمانی. در زبان آلمانی، نویسنده میتواند زندگی شخصیتی متعلق به چند قرن پیش را از ابتدا تا انتها با فعل زمان حال روایت کند؛ حتی اگر آن شخص مدتهاست درگذشته باشد. برای مثال، فرض کنیم نویسندهای دربارهٔ ریلکه مینویسد:
ترجمهٔ معمول و طبیعی فارسی: «ریلکه پراگ را ترک میکند، به روسیه سفر میکند و با تولستوی دیدار میکند.» اما ما فارسیزبانان، بهخصوص در نثر تاریخی و زندگینامهای، معمولاً مینویسیم: «ریلکه پراگ را ترک کرد، به روسیه سفر کرد و با تولستوی دیدار نمود».
چرا نویسندگان آلمانی از زمان حال استفاده میکنند؟
این شیوه سه دلیل عمده دارد:
۱. زنده کردن گذشته: نویسنده میخواهد خواننده احساس کند وقایع در برابر چشم او اتفاق میافتند، نه اینکه صرفاً گزارشی از گذشته بخواند. در زبانشناسی، این کاربرد را گاهی «حال نمایشی» نیز مینامند.
۲. ایجاد تحرک و سرعت در روایت: زمان حال به روایت زندگینامهای پویایی میبخشد. برای نمونه: Er löst seinen Hausstand auf und reist nach Paris.
یعنی: او بساط زندگیاش را جمع میکند و راهی پاریس میشود. در فارسی، در یک زندگینامهٔ تاریخی معمولاً مینویسیم: «بساط زندگیاش را جمع کرد و راهی پاریس شد.»
۳. قرارداد سبکی در روزنامهنگاری و زندگینامهنویسی: در آلمانی، حال تاریخی در گزارشهای تاریخی، مقالههای فرهنگی، نقد ادبی و زندگینامهها بسیار رایج است. نویسنده با این انتخاب، روایت را به صحنهای زنده تبدیل میکند.
اما من اکثرا ترجیح میدهم زمان حال آلمانی را به زمان گذشته برگردانم که برای ما ایرانیها مانوستر است. منتهی گاهی فرصت این کار نیست و گاهی نیز احساس می کنم با همان زمان حال ترجمه را انجام دادن بر خواننده تاثیر بهتری میگذارد که در این ترجمه فعلی زمانها درست به همان شکل متن اصلی انجام شده است.

نگاهِ دقیق: پرترهای دیجیتالی ویرایششده از راینر ماریا ریلکه، که – با وجودِ درگذشت در سالِ ۱۹۲۶ – امروزه هنوز بهعنوان شاعری بزرگ و بینالمللی، چون چندزبانه بود، شناخته میشود.
راینر ماریا ریلکه یکی از مهمترین شاعران زمانهٔ خود به شمار میرود. اما مسیرِ رسیدن او به قله و جایگاهی والا، سرشار از بحرانهای بسیار و ناآرامیِ عمیق است.
نوشتهٔ ایوانه کوشتر
شخصیت مورد نظر ما در یک روز بهاری در سالِ ۱۹۰۲ است که نامهای دریافت میکند که او را نجات خواهد داد. ریشارد موتر (Richard Muther)، مورخِ هنر، به او پیشنهاد میدهد که کتابی دربارهٔ آگوست رودن (Auguste Rodin)، مجسمهسازِ فرانسوی، بنویسد. این سفارش در حالی به شاعرِ جوان، راینر ماریا ریلکه، میرسد که او در وضعیتی درمانده به سر میبرد. او با همسرش کلارا وستهوف (Clara Westhoff) و دخترِ کوچکشان روت (Ruth)، که تنها چند ماه از تولدش میگذرد، در مستعمرهٔ هنرمندانِ ورپسوده (Worpswede) زندگی میکند. درآمدش ناچیز است، نامش تا این زمان تقریباً ناشناخته مانده، از نوشتنِ نقد برای روزنامههای برمن (Bremen) و برلین امرارِ معاش میکند، و هرازگاهی نیز شعری منتشر میسازد، اما خانواده بهسختی گذرانِ زندگی میکند.

خوشبختیِ کوتاه: کلارا وستهوف دخترِ مشترکشان روت را تنها بزرگ میکند (عکس حدودِ ۱۹۰۵).
تا این زمان، این سه نفر به کمکهزینهٔ ماهانهای وابستهاند که پدرِ ریلکه میپرداخت، اما از مدتها پیش او دیگر توانِ مالیِ این حمایت را ندارد. با این حال، تنها نگرانیهای مالی نیستند که ریلکه را بهطورِ فزاینده به درماندگی میکشانند. زندگیِ بورژوایی با یک ازدواج – که در سالِ ۱۹۰۱ بسته است – و در واقع ادغام شدن در یک خانواده و یک جانشینشدن و سکونت دائمی نیز هست که برایش احساسِ ناخوشایندی ایجاد میکند.
در این میان، ورپسوده در آغازِ قرنِ بیستم، بدیلی در برابرِ زندگیِ روزمرهٔ بورژوایی است. در این مستعمرهٔ هنرمندان در نزدیکیِ شهر برمن، نقاشان و مجسمهسازان زندگی میکنند و خیابانهایِ آراسته به درختان توس، کانالهایِ باتلاقی و عصرهایِ تابستانی را بهعنوان موضوعِ آثارِ خود برمیگزینند. این زیستی خلاقانه در دلِ طبیعتِ آرمانی است، دور از قواعدِ سالنهایِ بورژوایی. ریلکه در همینجا با کلارا آشنا شد. این زنِ ۲۲ ساله مجسمهساز است، زنی بلندقامت و جدی، که بهعنوان شاگردِ آگوست رودن آموزش دیده است.
دوستِ نزدیکِ او [کلارا] پائولا مودرسون- بکر (Paula Modersohn-Becker) است، یکی از بیباکترین نقاشانِ آن دوران. تنها چند ماه پس از نخستین دیدارشان، او در آوریلِ۱۹۰۱ با کلارا ازدواج میکند – دلیل دیگر برای این وصلت این که شکلِ زندگیِ «دو هنرمند زیرِیک سقف» در آن زمان مد روز بود – اما تقریباً بههمان سرعت نیز از ازدواج میگریزد. او در ابتدا امیدوار بود که زندگیِ خانوادگی به او ثبات ببخشد، اما اکنون درمییابد که این زندگی خلاقیتش را از او میگیرد. او به انسانها نیاز دارد تا احساسِ امنیت کند – و همزمان به فاصله تا بتواند بنویسد. بهندرت در زندگیاش مدتِ طولانی در یک مکان میماند، تا اینکه دوباره کوچ میکند؛ او خودش را یک بار «بیقرارترین انسان و ناآرام ترین روح» زمانهاش مینامد. آثارش نیز بیشتر در راه، در هتلها، در اتاقهایِ اجارهای و در قصرها پدید میآیند.

ورپسوده: نقاش هاینریش فوگلر در اینجا نگاهی به مستعمرهٔ هنرمندانِ مشهور در نزدیکیِ برمن میدهد. در برابرِ ورودیِ خانهٔ آتلیهٔ «بارکنهوف» (به آلمانیِ: «حیاطِ توس»)، برای «عصرِ تابستانی»۱۹۰۵ گرد هم میآیند (از چپ به راست): پائولا بکر، آگنس وولف، اتو مودرسون، کلارا وستهوف، مارتا فوگلر و برادرش مارتین، فرانتس و هاینریش فوگلر.
یک کوچِ بیپایان
بدینترتیب، او در تابستانِ ۱۹۰۲ در ایستگاه راهآهنِ برمن قرار دارد و سوارِ قطارِ پاریس میشود. او پیشتر بساط خانه و زندگی اش جمع کرده است؛ کلارا و دخترشان روت همان جا میمانند. کلانشهرِ فرانسه برای بسیاری از هنرمندانِ عصرِ زیبایی (Belle Époque) مقصدِ آرزوهاست. در گالریها، آثارِ سزان، گوگن و ون گوگ، پدرانِ مدرنیسم، به نمایش گذاشته میشوند، معمار هاوسمان (Haussmann) دستور میدهد هزاران ساختمان در محلههایِ قدیمی ویران شوند تا بلوارها و میدانهایِ بزرگ ساخته شوند، نخستین خطوطِ مترو زیرِ زمین کشیده میشوند، و در غذاخوری های کوچک (کلارا) و رستورانها، چراغها تمامِ شب تا بامداد روشن میمانند.
با این حال، ریلکه در ابتدا با این کلانشهر دشواری دارد: جمعیتهای انبوه، رایحه ها و عطرهای نا آشنایی که در فضا به مشام می رسد، هیاهو، و بدبختی در محلههای فقیرنشین. او بعدها همهٔ این تأثیرها را در تنها رمانش، «یادداشتهای مالته لائوریدس بریگه» (Die Aufzeichnungen des Mal-te Laurids Brigge) توصیف خواهد کرد. هنگامی که با آگوست رودن آشنا میشود، برای این شاعرِ ۲۶ ساله، دورانی تازه در هنر نیز آغاز میشود. مجسمهسازِ ۶۱ ساله، مجسمههای بدیعی چون «اندیشمند»، «بوسه» و «یادبود بالزاک» میآفریند. آنها حالتهای بدنیِ دراماتیک دارند، آشکارا اروتیک هستند و گاه و بیگاه جنجال برمیانگیزند. رودن به این نویسندهٔ جوان توصیهای مهم میکند: « باید خود را وقف کار هنریمان کنیم ، نه هیچ چیز دیگری و فقط کار.» (Il faut travailler, rien que travailler)
برای ریلکه که تا آن زمان بهشدت به تصورِ رمانتیکِ «لحظهٔ درست» باور داشت و اغلب مشتاقانه منتظرِ الهامی تقریباً الهی برای نوشتنش میماند، این رویارویی با یک نگرشِ عملگرایانه بود. نوشتن نه بهعنوان جریانی عرفانی، بلکه بهعنوان کارِ روزانه. و رودن چیز مهمِ دیگری نیز به او میآموزد: دقیق نگاهکردن. نه جهانِ درونی و احساساتِ خودِ شاعر باید انگیزهٔ اصلیِ شعرگویی باشد، بلکه مشاهدهٔ جهان. و ریلکه اکنون دقیقاً همین را در قدمزدنهایش در پاریس به کار میبندد.
او اغلب در پارکهای زیبا پرسه میزند، و بیش از همه به باغِ گیاهان (Jardin des Plantes) کشیده میشود، جایی که حیوانات وحشی در قفس برای تماشا وجود دارند. او اغلب در برابرِ قفسی میایستد که در آن پلنگی در فضایی بسیار تنگ رفتوآمد میکند و رنجِ این جانورِ درنده را میبیند.

«نگاهش از عبورِ پیوستهٔ میلهها / چنان خسته شده است که دیگر چیزی را نگه نمیدارد. / گویی هزار میله وجود دارد / و پشتِ هزار میله، هیچ جهانی نیست. / راهرفتنِ نرمِ گامهای نیرومند و انعطافپذیر، / که در کوچکترین دایره میچرخد، / همچون رقصی از قدرت گرداگردِ مرکزی است / که در آن، ارادهای بزرگ، بیحس ایستاده است.»
او در نوامبرِ ۱۹۰۲ این جانورِ وحشی را چنین توصیف میکند که در اسارتِ قفس، بهتدریج پژمرده میشود. این نخستینِ «اشعار شیء محور» (Dinggedichte) اوست که در آنها اکنون شعرهایی دربارهٔ اشیاء («چرخفلک»)، حیوانات، گیاهان («جامِ گل سرخ») و بناها («فوارهٔ رومی») میسراید، و یکی از مشهورترین شعرهایش نیز خواهد شد. بهآسانی میتوان دریافت که در اینجا احساسِ خودِ ریلکه نیز مطرح است: احساسِ گرفتار بودن در زندگی و سرگشتگیِ وجودی. اما این احساس که یک عمر همراهِ شاعر است، از کجا میآید؟
همانگونه که اغلب اتفاق میافتد، ریشهها را باید در کودکی جست. رنه کارل ویلهلم یوهان یوزف ماریا ریلکه (René Karl Wilhelm Johann Josef Maria Rilke) در ۴ دسامبرِ ۱۸۷۵ در پراگ به دنیا آمد. این شهر در آن زمان بخشی از پادشاهیِ هابسبورگ بود. پدرش، یوزف ریلکه، روزگاری رؤیایِ حرفهٔ افسری در سر داشت، اما سلامتیِ ضعیفش این رؤیا را در هم شکست. او اکنون با شغلِ کارمندِ راهآهن امرارِ معاش میکند – به ناخشنودیِ شدیدِ همسرش سوفی (که همه او را فقط «فیا» (Phia) صدا میزنند). سوفی از یک خانوادهٔ ثروتمندِ کارخانه دار اهلِ پراگ آمده بود، پارچههایِ ظریف و آدابِ خوب را دوست داشت و زندگیِ اشرافی را در تصور می پروراند، نه یک وجودِ تنگ و کوچکبورژوایی.

پرکنندهٔ خلأ: ریلکه در کودکی. مادرش در سالهایِ نخست با او مانندِ یک دختر رفتار می کرد و لباسهای دخترانه به او میپوشاند، و بدینترتیب فقدانِ تأسف بار نخستین فرزندش را جبران میکند
افسوس، دختر نبود
یک ضربهٔ سرنوشت فشارِ بیشتری بر این ازدواج وارد میکند: نخستین فرزندِ دختر، چند روز پس از تولد میمیرد. این آسیب روحی بزرگی برای مادر است که نمیتواند بر فقدانِ دختر غلبه کند. هنگامی که فرزندِ دوم پسر میشود، نامش را «رنه» (René) (بهمعنای «دوبارهمتولدشده») میگذارند، اما مادر اغلب پسر را با نامهایِ زنانه چون «ایزمه» (Ismene) صدا میزند. او موهایِ پسر را بلند میگذارد و در شش سالِ نخستِ زندگی، دامن و لباسهایِ توریِ دخترانه به او میپوشاند. پسر بهسرعت یاد میگیرد که اگر بخواهد عشقِ مادرش را به دست آورد، باید این نقش و رفتاری نرم و ظریف را بپذیرد. و همچنین یاد میگیرد که وقتی مادرش او [کودک] را در آینه مینگرد و ناگهان اشک بر گونههایش جاری میشود پاسخی نمیگیرد. مادر، کودک را به تقوا پرورش میدهد، او را به کلیسا میبرد، دعاها را به او میآموزد و در او پذیرشی مذهبی پدید میآورد که یک عمر طنینانداز خواهد بود – به بهای بدگمانیِ شدیدِ پدر که پسرش را نرم خو و نازپرورده میبیند.
رنه از صداهای بلند میترسد، زود گریه میکند، و هیچ علاقهای به بازیهای معمولِ پسرانه ندارد – در جامعهای که در آن زمان از مردان عمدتاً عقلانیت، قدرت و شجاعت انتظار میرفت. خیلی زود در خانواده تنشی ناخوشایند میان پدر و مادر پدید میآید؛ میان سختی و لطافت، الگوهای نقشی متضاد که پسر باید به آنها پاسخ دهد. بدینترتیب، او گاهی روزها با عروسکها بازی میکند و شبها با سربازانِ اسباب بازی از جنس قلع سرگرم است. احساسِ اینکه به هیچ جهانی واقعاً تعلق ندارد، در ریلکه از همان ابتدا شکل میگیرد.
پس از جداییِ والدین در سالِ ۱۸۸۴، مادر با پسر، جدا از پدر زندگی میکند. آنها از طلاق صرفنظر میکنند تا از رسوایی جلوگیری شود. سپس پدر تصمیمی میگیرد که برای بسیاری از پسرانِ آن زمان معمول بود، اما برای رنهٔ نُهسالهٔ حساس، فاجعهبار خواهد شد: او پسر را به مدرسهٔ نظامیِ سنت پولتن در اتریشِ سفلی میفرستد، دور از خانه. بدینترتیب، پدر نیز میکوشد از کودک چیزی بسازد که خودش آن را شکافی دردناک در زندگیاش تجربه کرده بود: پسر باید افسر شود.
ارتشِ منفور
ریلکه اکنون از پسرِ با موهایِ بلند و لباسِ توری، به شاگردی در یونیفرمِ ارتشِ اتریش تبدیل میشود؛ یونیفرمی از پشمِ زبر که بدن او را آزار می دهد. در ارتش تمرینهای سخت و بیرحمانهٔ افسرانی وجود دارد که درکِ کمی از پسرانِ ظریف و روحنازک دارند. اکنون زود بیدارشدن، رژهرفتن در حیاط، و اجرای دستورها در برنامه است. پسر از نظر جسمی معمولاً از عهدهٔ وظایفِ محولشده برنمیآید و بهزودی هدفِ تمسخرِ همکلاسیهایش میشود.
ریلکه این سالها را بعدها «الفبایِ وحشت» خواهد نامید. او اغلب احساسِ تنهایی میکند، در خوابگاه در تختش پنهان میشود و مخفیانه گریه میکند. در تابستانِ ۱۸۹۱، این نوجوانِ ۱۵ ساله به دلایلِ سلامتی از مدرسهٔ نظامی مرخص میشود.
او به پراگ، نزد خانوادهاش بازمیگردد؛ خانوادهای که هرگز واقعاً او را درک نکرده بود. او برای مدتِ کوتاهی میکوشد با تصوراتِ بورژوایی هماهنگ شود: به آکادمیِ بازرگانی در لینتس (Linz) میرود و تحصیل در رشتههایِ ادبیات، تاریخ هنر و فلسفه را در دانشگاه کارل- فردیناندِ پراگ (Karl-Ferdinand-Universität) آغاز میکند. اما هیچیک از اینها واقعاً او را اقناع نمیکند. او با اکراه و از سر رفع تکلیف به تحصیل ادامه میدهد. علاقهٔ بزرگش به سرودنِ شعر هر روز آشکارتر میشود. اما او مسیرِ شاعری را تنها زمانی بهطورِ کامل در پیش خواهد گرفت که با زنی خاص روبرو شود.

سمت چپ، ریلکه: نگاهی اکسپرسیونیستی از پائولا مودرسون-بکر در سالِ ۱۹۰۶ (مجموعهٔ لودویگ روزلیوس، برمن). سمت راست: خودنگاره: پائولا یک سال پیش از مرگش در سالِ ۱۹۰۷. استعدادِ عظیمِ او تنها پس از مرگش شناخته میشود.
ریلکه در سالِ ۱۸۹۶ به مونیخ نقل مکان میکند، در دانشگاهِ آنجا ثبتنام میکند تا تحصیلِ فلسفهاش را ادامه دهد. اما او پیش از این شعرها و داستانهایی در روزنامهها منتشر کرده است، و بهزودی نیز در «سیمپلیسیسیموس» (Simplicissimus) و «اکویِ ادبی» (Literarischen Echo) اشعاری از او منتشر می شود. نخستین مجموعهٔ شعرش نیز در سالِ ۱۸۹۴ منتشر شده بود. او از طریقِ یک همدانشگاهی با نویسندگان ارتباط پیدامیکند. او جوانی۲۱ ساله، لاغر و رنگپریده، با سبیلی آویزان و نگاهی مالیخولیایی است. در ۱۲ مهٔ ۱۸۹۷، او به دیدارِ نویسنده یاکوب واسرمان (Jakob Wassermann) [نویسنده کتابی در باره کاسپار هاوزر با عنوان «رخوت وجدان انسانی». م] میرود. هنگامی که واردِ آپارتمانِ او میشود، زنی جذاب توجهش را جلب میکند. او موهایِ تیره، نگاهی نافذ دارد و سیگار میکشد. این زن لو آندریاس- سالومه (Lou Andreas-Salomé)، نویسنده، است. او همچنین بهعنوان زنی شناخته میشود که درخواستِ ازدواجِ فریدریش نیچه را رد کرد.

معشوقه: لو آندریاس -سالومه حدودِ ۱۸۹۷. این نویسنده همچنین بهعنوان روانکاوِ پیشگام شناخته میشود.
او در سنپترزبورگ به دنیا آمده، از یک خانوادهٔ ثروتمندِ روسی- آلمانی است، در زوریخ فلسفه و الهیات خوانده (دانشگاهِ سوئیس یکی از معدود دانشگاههایی بود که در آن زمان به زنان اجازهٔ تحصیل میداد) و مقالاتی دربارهٔ دین، داستانهایی و کتابی دربارهٔ ایبسن (Ibsen) منتشر کرده است. این زن روشنفکر به مردِ دیگری پاسخ مثبت داده است: خاورشناس فریدریش کارل آندریاس (Friedrich Carl Andreas)، که ۱۵ سال از او بزرگتر است. اما او به خواستگاریِ آن مرد تنها به یک شرط پاسخ مثبت داد: که ازدواج هرگز از نظر جنسی کامل نشود. او لذتِ جسمانی را از معشوقه هایش میگیرد، که شوهرش نیز از آنها باخبر است. صحنههایِ حسادت بارها رخ میدهد، اما آن مرد نمیخواهد از همسرش جدا شود.

خنکیِ تابستان: ریلکه و آندریاس -سالومه (راست) در سالِ ۱۸۹۷ چند هفته را در وولفراتسهاوزن میگذرانند و با دوستان دیدار میکنند.
الهه الهام و مادر
بدینترتیب، در آن روز، نویسندهای ۳۶ ساله و آزادیخواه و شاعری ۲۱ ساله که او نیز با تعهداتِ تنگ میانهای ندارد، با هم روبرو میشوند. و چندان هم تعجبآور نیست: بهسرعت جاذبهای میان آن دو پدید میآید. بهویژه که ریلکه پیش از آن نیز شیفتهٔ نوشتههایِ لو بود. اکنون او معشوقهٔ ریلکه میشود، اما همچنین مرشد، مشاور و منتقدِ سختگیرِ او. او «الهه الهام (Muse) و مادر» است، همانگونه که زیگموند فروید یک بار توصیفش خواهد کرد: هر سطرِ او را میخواند، بازخورد میدهد، به او توصیه میکند که روی زبانش کار کند و در شورِ عاطفی (Pathos) خود بازنگری کند، کتابهایی به او پیشنهاد میدهد و او را به محافلِ روشنفکری میبرد که در آنها نویسندگان، فیلسوفان و هنرمندان رفتوآمد دارند. و او همچنین کسی است که به ریلکه پیشنهاد میکند نامش را تغییر دهد، زیرا «رنه» بیش از حد نرم به گوش میرسد. یک شاعرِ آلمانی باید نامی مردانه داشته باشد. از این پس، او خود را راینر ماریا ریلکه مینامد.
آن دو چند ماهِ تابستان را در «خانهای کوچک» در وولفراتسهاوزن (Wolfratshausen) در ایزارتال (Isartal)، جنوبِ مونیخ، میگذرانند. هنگامی که لو سپس به برلین بازمیگردد، ریلکه همراهش میرود. او در این میان بهشدت عاشقِ او شده است؛ لو نیز احساساتِ او را متقابلاً پاسخ میدهد، اما مانند همیشه، کنترلِ خود را حفظ میکند.

الگویِ هنری: راینر ماریا ریلکه و آگوست رودن در سالِ ۱۹۰۵. ریلکه مدتی منشیِ خصوصیِ این مجسمهسازِ جهانشهر است، که به او میآموزد چگونه دقیق مشاهده کند.
ریلکه برای معشوقهاش شعرهایِ عاشقانهٔ پرشور مینویسد: «من نمیخواهم با مردم حرف بزنم، تا مبادا پژواکِ کلماتِ تو – که چون لعابی بر کلماتِ من میلرزد و آوایشان را غنی میکند – را هدر دهم»، او در ژوئن، هنگامی که تنها یک ماه از آشناییشان میگذرد، چنین میگوید. و همچنین: «من نمیخواهم رؤیاهایی داشته باشم که تو را نمیشناسند، و نه آرزوهایی که تو نمیخواهی یا نمیتوانی برآورده کنی.»

روسیه: در سالِ ۱۹۰۰، آن دو از «شاعرِ دهقان» اسپیریدون دروژین در نزدیکیِ تِوِر دیدن میکنند.
او اکنون آپارتمانی در برلین، درست نزدیکِ خانهٔ سالومه و همسرش، میگیرد. آنها اغلب در آشپزخانهٔ آن زوج – که آن را بهعنوان اتاقِ کار استفاده میکنند – مینشینند و با هم عشقبازی میکنند، در حالی که شوهر در اتاقِ نشیمن است. لو معشوقش را با ادبیاتِ روسی نیز آشنا میکند؛ او اکنون این زبان را میآموزد، تولستوی و تورگنیف را به زبانِ اصلی میخواند (بعدها فرانسوی را نیز بههمین خوبی تسلط پیدا میکند و حتی بهعنوان مترجم در این زمینه کار میکند). در سالهایِ۱۸۹۹ و ۱۹۰۰، آن دو دو سفر به امپراتوریِ تزار انجام میدهند: به سنپترزبورگ و مسکو میروند، جایی که او با لئونید پاسترناک (Leonid Pasternak) آشنا میشود – که بعدها ریلکه را در یک نقاشی جاودانه میکند – و به تولا (Tula)، به ملکِ تولستوی در یاسنایا پولیانا، جایی که او رمانهایِ «جنگ و صلح» و «آنا کارنینا» را نوشته بود. اما ریلکه تمایل دارد روسیهٔ حدودِ ۱۹۰۰ را آرمانی کند.
او نیز مانند برخی دیگر در آن زمان، به امپراتوریِ تزار بهعنوان قطبِ مقابلِ دنیای صنعتی و غرب منحط جنبه آرمانی میبخشد. او بهویژه زندگی در روستا را «رابطهای بیواسطه با خدا و طبیعت» توصیف می کند. همچنین فقرِ شدیدِ جمعیت را برایِ خود به نوعی توجیه میکند («من نمیترسم که مردمِ روسیه از گرسنگی بمیرند، زیرا خدا خودش با عشقِ ابدیاش آنها را غذا میدهد»)، و سرکوبِ استبداد برایش موضوعی نیست (او برایِ انقلابِ اکتبرِ ۱۹۱۷ درکِ چندانی نخواهد داشت). او تأثیرها و احساساتِ دینیاش را در «کتابِ ساعات» (Stunden-Buch)، که اثری افسانهای است، توصیف میکند.
جدایی با نامه
شاید او نیز گاهی رابطه با معشوقهاش را برایِ خود زیباتر از آنچه بود جلوه میداد. لو متوجه میشود که ریلکه بهطور فزایندهای از نظرِ عاطفی به او وابسته است، و همچنین از نظرِ روانی شکننده؛ گاهی به «هقهقهایِ گریه» و «حالتهایِ اضطرابی» تمایل دارد. این برایِ او بیش از حد میشود: لو در دفترِ خاطراتش مینویسد: «آنچه من نیاز دارم، تقریباً فقط سکوت است – تنهاییِ بیشتر، همانگونه که تا چهار سال پیش بود. این باید، این حتماً باید بازگردد.» در طولِ دومین سفر به روسیه، لو تصمیم میگیرد از او جدا شود و این را در نامهٔ خداحافظی در ۲۶ فوریهٔ۱۹۰۱ به ریلکه اطلاع میدهد. با این حال، آن دو همچنان دوستانِ نزدیک باقی میمانند.

طنزِ خودی: عکسِ مشهورِ ژول بونه (۱۸۸۲) لو آندریاس- سالومه، همراهِ بعدیِ ریلکه، را نشان میدهد که دوستان و فیلسوفانش پل ره و فریدریش نیچه را «به ارابه میبندد». او خواستگاریِ هر دو مرد را رد میکند.
در سالهایِ بعد، زندگیِ ریلکه چند بار تغییر خواهد کرد – با ازدواج با کلارا وستهوف (Clara Westhoff) در آوریلِ۱۹۰۱، با تولدِ فرزندش، و با زندگیاش در پاریس. از سالِ ۱۹۰۶، او مدتی بهعنوان منشیِ خصوصیِ رودن کار خواهد کرد؛ رودن نیز به پدری جانشین و تحسینبرانگیز برایش تبدیل میشود، بهویژه پس از آنکه پدرِ خودش در همان سال میمیرد. ریلکه سفرهایِ متعددی نیز انجام میدهد، از جمله به ایتالیا، بلژیک و شمالِ آفریقا. در سالِ ۱۹۱۰، رمانِ او «یادداشتهایِ مالته لائوریدس بریگه» (Die Aufzeichnungen des Malte Laurids Brigge) در انتشاراتِ اینزلِ (Inselverlag) لایپزیگ منتشر میشود. او در این رمان، تجربههایِ یک اشرافزادهٔ دانمارکی را روایت میکند که بیمالکیت و بیوطن است و میکوشد در پاریس بهعنوان شاعر زندگی کند.
نوعی تصویرِ کلانشهر، اما در قالبِ صحنههایِ پراکنده، تأملها و تکههایِ خاطره: «پس مردم به اینجا میآیند تا زندگی کنند، من بیشتر فکر میکنم اینجا آدم میمیرد. [...] تا آنجا که میشد تشخیص داد، بویِ یدوفورم میداد، بویِ چربیِ سیبزمینیِ سرخکرده، بویِ ترس.» موضوع بیماری، مرگ، بدبختی و تنهایی است، اما همچنین زندگی، هویت و جامعه.
ریلکه پس از اتمامِ این رمان، بحرانِ سختی را تجربه میکند، خلئی در خود احساس میکند و هفتهها فقط در تخت میماند. باز هم زنی است که به او انگیزهٔ تازه میبخشد: ماری فون تورن و تاکسیس (Marie von Thurn und Taxis). این زنِ اشرافزاده شعرهایِ او را دوست دارد و در سالِ ۱۹۱۱ او را دعوت میکند تا در قلعهٔ دوینو (Schloss Duino) در نزدیکیِ تریست (Triest)، در ساحلِ آدریاتیک، بنویسد. او «مرثیههایِ دوینو» (Duineser Elegien) را که در اینجا آغاز میکند، به نامِ همین مکان نامگذاری میکند و به حامیِ خود تقدیم میکند.
جنگ بهعنوانِ نقطهٔ گسست
در اوتِ ۱۹۱۴، با آغازِ جنگِ جهانیِ اول، تمامِ اروپا از هم میپاشد. ریلکه در این زمان در مونیخ به سر میبرد. او دیگر نمیتواند به پاریس برود، جایی که آپارتمان، کتابها، نامهها و بسیاری از وسایلِ شخصیِ دیگرش قرار دارند – فرانسه اکنون دشمنِ جنگی است. آنها ضبط و حراج میشوند. او تقریباً همهچیز را از دست میدهد. سپس، در ژانویهٔ ۱۹۱۶، او به خدمتِ نظامی فراخوانده میشود. با وجودِ اینکه او ۴۰ ساله و از نظرِ جسمی ضعیف است، باید آموزشِ پایه را در پادگانی در وین بگذراند.
خاطراتِ قدیمیِ مدرسهٔ نظامی در او زنده میشوند. با میانجیگریِ دوستانِ بانفوذ، او از خدمتِ جنگی معاف میشود و به آرشیوِ جنگ منتقل میگردد. در اینجا او باید گزارشهایِ جبهه را جمعآوری، تنظیم و ویرایش کند. در ژوئنِ ۱۹۱۶، او سرانجام از خدمت مرخص میشود. چیزی در ریلکه شکسته است؛ ایمانِ او به بشریت، که بههرحال هرگز قوی نبود، اکنون متزلزل شده است. او مدتی بهعنوان شاعر سکوت میکند و چیزی نمینویسد.
طنزِ خودی: عکسِ مشهورِ ژول بونه (۱۸۸۲) لو آندریاس- سالومه، همراهِ بعدیِ ریلکه، را نشان میدهد که دوستان و فیلسوفانش پل ره و فریدریش نیچه را «به ارابه میبندد». او خواستگاریِ هر دو مرد را رد میکند.

تجمل: قلعهٔ دوینو در ساحلِ آدریاتیک نزدیکیِ تریسته. در اینجا «مرثیههایِ دوینو» ریلکه شکل میگیرند – در حالی که شاعر مهمانِ ستایشگرش، شاهزاده ماری فون تورن و تاکسیس است. امروزه «راهِ ریلکه» این ملک را به شهرِ سیستیانا متصل میکند.
در سالِ ۱۹۱۹، او در زوریخ با یک حامیِ مالی، یعنی نانی ووندرلی- فولکارت (Nanny Wunderly-Volkart) آشنا میشود که از او حمایتِ مالی میکند (و همچنین از معشوقهاش بالادین کلوسوفسکا (Baladine Klossowska)). او در تابستانِ ۱۹۲۱ به قلعهٔ موزو (Muzot) در واله (سوئیس) نقل مکان میکند. در اینجا او یک بارِ دیگر دورانِ خلاقیتِ پرباری را تجربه میکند، «مرثیههایِ دوینو» (Duineser Elegien) را به پایان میرساند و «سوناتهایی برایِ اورفئوس» (Sonette an Orpheus) را مینویسد. اما سلامتیاش بهطورِ فزاینده بدتر میشود. او آبسه های متعدد در نقاط مختلف بدن دارد و ضعیف است. چندین بار اقامت در آسایشگاه بهبودی به همراه نمیآورد. در ۲۹ دسامبرِ ۱۹۲۶، راینر ماریا ریلکه درمیگذرد [در منابع معتبر علت مرگ ریلکه لویکمی یا نوعی سرطان خون آمده و آبسه ها از جمله عوارض سرطان خون بوده. م].
کلارا وستهوف تا پایان زندگی ریلکه همسر او باقی می ماند. او از روابطِ ریلکه آگاه است، اما با احترام به او وفادار میماند. زندگیِ مشترکِ آنها تنها ۱۶ ماه طول میکشد.

پایان: سنگِ قبرِ ریلکه در گورستانِ کوهستانیِ رارون در والهٔ سوئیس. او تنها ۵۱ سال عمر کرد.
روی سنگِ قبرِ ریلکه، جملهای که خودش انتخاب کرده بود، نوشته شده است: «ای گل سرخ، ای تناقضِ ناب، چه لذتی است که خواب هیچ کس نباشی، زیر این همه پلک.»
* ایوانه کوشتر در هامبورگ زندگی میکند، تاریخ خوانده و بهعنوان روزنامهنگارِ علمی کار میکند.

مهمترین آثارِ ریلکه
۱۸۹۴ – «زندگی و ترانهها» (نخستین مجموعهٔ شعرِ ریلکه)
۱۹۰۲ – «کتابِ تصاویر» (مجموعهٔ شعرِ مهمِ دورانِ جوانی)
۱۹۰۳ – «آگوست رودن» (تکنگاری دربارهٔ مجسمهسازِ فرانسوی)
۱۹۰۵ – «کتابِ ساعات» (چرخهٔ شعرِ دینی-فلسفی)
۱۹۰۶ – «سرگذشتِ عشق و مرگِ کورنت کریستوف ریلکه» (شعرِ منثور دربارهٔ سربازی جوان)
۱۹۰۷ – «شعرهایِ تازه» (آغازِ «شعرهایِ شیء» مشهور، از جمله «پلنگ» و «چرخفلک»)
۱۹۰۸ – «بخشِ دیگرِ شعرهایِ تازه» (ادامه و اوجِ مرحلهٔ شعرِ شیء، از جمله «تنهٔ باستانیِ آپولون»)
۱۹۱۰ – «یادداشتهایِ مالته لائوریدس بریگه» (تنها رمانِ ریلکه)
۱۹۲۲ – «مرثیههایِ دوینو» (شاهکارِ غناییِ او، آغاز در ۱۹۱۲ و پایان در ۱۹۲۲)
۱۹۲۳ – «سوناتهایی برایِ اورفئوس» (۵۵ سونات، در سالِ ۱۹۲۲ در یک تبوتابِ خلاقانه پدید آمدند)
پی.ام. هیستوری – نوامبر ۲۰۲۶
☑️ آقای طباطبایی گرامی، بر آنچه که شما در مورد «حال نمایشی» توضیح دادهاید، این را اضافه کنم وقتی که گفتهای، نوشتهای تاریخی یا ادبی ارزش مفهومی خود را هنوز از دست نداده و امروز، همچنان که در زمانه خود، با همان وزن معنایی خود کاربرد دارد، معمولا و منطقا در «حال نمایشی» تکرار میشوند. مثلا امروز ما نمی نویسیم: «سعدی در گلستان در باب سیرت پادشاهان نوشت...»، بلکه: «سعدی در گلستان در باب سیرت پادشاهان مینویسد...» یا «داروین در منشا انواع مینویسد...» به این دلیل روشن که منطق گفتار سعدی هنوز هم مورد قبول ماست، یا نظریۀ داروین در مود منشا انواع هنوز هم جایگاه علمی خود را حفظ کرده است. اما: «چنگیز خان در پاییز ۵۹۸ خورشیدی در زمان حکومت خوارزمشاهیان به ایران حمله کرد.»
این مختصر تکملهای بود بر اشارۀ به جا و حائز اهمیت شما طباطبایی عزیز.
با ارادت سعید سلامی
☑️ دوست گرامی، جناب آقای سلامی،
از این توضیح تکمیلی و نکته دقیقی که مطرح کردید بسیار سپاسگزارم. بهویژه تمایزی که میان کاربرد زمان حال برای زنده کردن رویدادهای تاریخی و استفاده از آن درباره اندیشهها و آثاری که همچنان اعتبار و موضوعیت دارند، قائل شدهاید، بسیار بجا و روشنگر است. مثالهای سعدی و داروین نیز بهخوبی این تفاوت را نشان میدهند. از اینکه با حوصله به این موضوع پرداختهاید و بر توضیح من افزودهاید، خوشحالم. از لطف و همراهی شما صمیمانه سپاسگزارم.
با ارادت و دوستی علیمحمد طباطبایی
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
سازمان حقوق بشر ایران / ۲۵ آبان ۱۴۰۵
دستکم ۱۲۱ نفر از بازداشتشدگان اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ به اعدام محکوم شدهاند و همچنان در خطر اجرای حکم اعدام قرار دارند. در میان این افراد دستکم پنج نفر هنگام وقوع جرم ادعایی کمتر از ۱۸ سال داشتند و شش زن نیز حضور دارند. پروندههای ثبتشده در ۱۵ استان، تنها بخشی از معترضانی را شامل میشود که جانشان در خطر است.
از ۲۷ اسفند ۱۴۰۴ تاکنون، جمهوری اسلامی ۴۱ معترض (۳۹ نفر از بازداشتشدگان اعتراضات دیماه و دو نفر از معترضان جنبش «زن، زندگی، آزادی»)، ۱۶ زندانی سیاسی به اتهام ارتباط با گروههای مخالف ممنوعشده و ۱۷ نفر به اتهام جاسوسی یا همکاری با دولتهای خارجی اعدام کرده است. این بالاترین شمار اعدام زندانیان سیاسی است که از دهه ۱۳۶۰ تاکنون سابقه نداشته است در چنین مدت کوتاهی این تعداد اعدام شوند.
درحالیکه کمتر از دو ماه تا نخستین سالگرد اعتراضات دیماه باقی مانده است، سازمان حقوق بشر ایران درباره افزایش اعدام معترضان هشدار میدهد و از جامعه جهانی میخواهد با اقدامهای عملی، هزینه سیاسی این اعدامها را برای جمهوری اسلامی افزایش دهد.
محمود امیریمقدم، مدیر سازمان حقوق بشر ایران، درباره فهرست ۱۲۱ معترض محکوم به اعدام گفت: «پشت این احکام اعدام، روایتهای هولناکی از شکنجه وجود دارد که در تصور نمیگنجد. معترضان جوان براساس اعترافاتی که زیر شکنجه از آنان گرفته شده و پس از محاکمههای بهشدت ناعادلانه در دادگاههای انقلاب، به اعدام محکوم شدهاند. حتی معدود وکلایی که جرئت میکنند بهطور واقعی از موکلان خود دفاع کنند، با تهدید، آزار و خطرات جدی برای امنیت شخصی خود روبهرو میشوند.»
او افزود: «از ماه مارس تاکنون، بهطور میانگین هر هفته بیش از یک معترض اعدام شده است، اما واکنش جامعه جهانی آنقدر قاطع نبوده که هزینه سیاسی این اعدامها را افزایش دهد و جمهوری اسلامی را از ادامه آنها بازدارد. با نزدیکشدن به سالگرد اعتراضات دیماه، بیم آن میرود که شمار بیشتری از معترضان اعدام شوند. دولتهای اروپایی باید پیامی قاطع، متحد و بدون ابهام ارسال کنند که ادامه اعدام معترضان، پیامدهای جدی سیاسی و دیپلماتیک خواهد داشت. توقف فوری تمامی اعدامها باید یکی از خواستههای اصلی در هرگونه گفتوگو با جمهوری اسلامی باشد.»
براساس اطلاعاتی که سازمان حقوق بشر ایران جمعآوری کرده است، دستکم ۱۲۱ معترض در ارتباط با اعتراضات سراسری دیماه ۱۴۰۴ به اعدام محکوم شدهاند. پنج نفر از آنان هنگام وقوع جرائم انتسابی کمتر از ۱۸ سال داشتند و شش زن در میان این افراد وجود دارند. باید توجه داشت که اگرچه اعتراضات هر ۳۱ استان کشور را دربرگرفت، پروندههای ثبتشده در این گزارش تنها به ۱۵ استان مربوط میشوند.
از میان ۱۲۱ پرونده ثبتشده در این گزارش، تنها هفت مورد را منابع رسمی اعلام کردهاند. جزئیات دو پرونده دیگر نیز در گفتوگوی وکلای مدافع با پایگاه خبری «امتداد» منتشر شده است. سازمان حقوق بشر ایران ۶۷ پرونده را راستیآزمایی کرده و ۴۵ مورد دیگر را سازمانهای حقوق بشری دیگر گزارش دادهاند. با توجه به نبود شفافیت در جمهوری اسلامی، باید تأکید کرد که آمارهای این گزارش حداقل مطلق موارد موجود را نشان میدهند. سازمان حقوق بشر ایران همچنان در تلاش است تا گزارشهای متعدد دیگری درباره صدور حکم اعدام برای معترضان را راستیآزمایی کند.
از آنجا که تمامی پروندههای مربوط به اعتراضات، پروندههای امنیتی محسوب میشوند، متهمان بهطور سیستماتیک از دسترسی به وکیل انتخابی محروم میمانند. براساس تبصره ماده ۴۸ قانون آیین دادرسی کیفری، آنان ناچارند وکیل خود را از میان فهرست وکلای مورد تأیید حکومت انتخاب کنند. سازمان حقوق بشر ایران روز ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۵ هشدار داد که دستگاه قضایی جمهوری اسلامی از این وکلای مورد تأیید حکومت بهعنوان ابزاری برای تسهیل و تسریع اعدام معترضان بازداشتشده استفاده میکند.
این سازمان همچنین استفاده بهطور سیستماتیک از شکنجه و نقض جدی حقوق متهمان در روند دادرسی و تضمینهای محاکمه عادلانه را مستند کرده است. رسانههای حکومتی اعترافات اجباری صدها معترض را پخش کردهاند؛ در بیشتر موارد، حتی پیش از آغاز رسیدگی قضایی به پروندههای آنان. افزون بر این، خانوادههای زندانیان محکوم به اعدام بهطور مرتب با تهدید و فشار وادار به سکوت میشوند تا درباره عزیزانشان اطلاعرسانی نکنند. در بسیاری از موارد، مأموران اعضای خانواده را نیز بازداشت میکنند تا با اعمال فشار بر معترضان، از آنان اعترافات دروغین بگیرند.
از ۲۸ اسفند ۱۴۰۴ تاکنون، دستکم ۳۹ مرد در ارتباط با اعتراضات اعدام شدهاند. صدها معترض دیگر نیز در زندانهای ایران با اتهامهایی که میتواند به صدور حکم اعدام منجر شود، مواجهاند یا پیشتر به اعدام محکوم شدهاند.
از زمان انتشار فهرست قبلی سازمان حقوق بشر ایران در ۲۳ شهریور ۱۴۰۵، ده معترض اعدام شدهاند و نام چهار نفر دیگر نیز به دلایل مختلف، ازجمله تبدیل حکم اعدام به حبس، از فهرست حذف شده است.
فهرست زیر شامل افرادی است که دستکم در دادگاه بدوی به اعدام محکوم شدهاند. حکم اعدام دستکم ۳۰ نفر از این معترضان در دیوان عالی کشور تأیید شده است. حکم برخی دیگر نیز پس از صدور نقض شده و پرونده آنان برای رسیدگی مجدد به شعبههای همعرض ارجاع شده است. بهدلیل نبود شفافیت و تهدید و فشار بر خانوادهها و وکلا که دسترسی به اطلاعات معتبر را بهشدت محدود میکند، راستیآزمایی پروندهها و وضعیت فعلی آنها همچنان بسیار دشوار است. وضعیت هر پرونده براساس تازهترین اطلاعات موجود بهروزرسانی شده است.
برای دسترسی به اسامی و اطلاعات پروندهها به این لینک مراجعه کنید.
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ -
Saturday 21 November 2026
|
ايران امروز |
|
| |||||||||||||||||||
|
ايران امروز
(نشريه خبری سياسی الکترونیک)
«ايران امروز» از انتشار مقالاتی كه به ديگر سايتها و نشريات نيز ارسال میشوند معذور است. استفاده از مطالب «ايران امروز» تنها با ذكر منبع و نام نويسنده يا مترجم مجاز است.
Iran Emrooz©1998-2026 | editor@iran-emrooz.net
|