نظریه «وایلدبریز» درباره شکست روسیه

الکسی کووالف / فارن پالیسی / ۲۹ ژوئیه ۲۰۲۶

* در این مقاله، نویسنده استدلال می‌کند که «وایلدبریز» صرفاً یک شرکت تجارت الکترونیک نیست، بلکه به بخشی از زیرساخت غیررسمی پشتیبانی جنگ روسیه تبدیل شده و به همین دلیل اوکراین آن را هدفی مشروع و در عین حال دارای اثرات روانی و اقتصادی گسترده می‌داند.

کارزار حملات دوربرد اوکراین علیه پالایشگاه‌های نفت، پایگاه‌های نظامی و اهداف لجستیکی، جنگ را به داخل خاک روسیه کشانده است. طی هفته گذشته، دست‌کم دوازده حمله به انبارهای شرکت «وایلدبریز» (Wildberries)، خرده‌فروش تجارت الکترونیک که اغلب از آن به‌عنوان «آمازون روسیه» یاد می‌شود، انجام شده است. نخستین حمله به مرکز اصلی لجستیکی این شرکت در نزدیکی مسکو، ستونی از دود به وجود آورد که آن‌قدر عظیم بود که از فضا نیز دیده می‌شد و آسمان بخش بزرگی از منطقه کلان‌شهری مسکو را سیاه کرد. حملات دیگری نیز مراکز لجستیکی وایلدبریز را در سن‌پترزبورگ، تْوِر و سیمفروپل در کریمه اشغالی به آتش کشید. انبارهای این شرکت در کراسنودار، تامبوف و ورونژ نیز هدف قرار گرفتند و چندین کارگر در این حملات جان باختند.

این هدف برای ارتش اوکراین چندان عجیب نیست، هرچند در نگاه نخست ممکن است چنین به نظر برسد. ده‌ها میلیون شهروند عادی روسیه تقریباً هر روز از وایلدبریز برای خرید انواع کالاها، از مواد شوینده و شیر خشک نوزاد گرفته تا کفش ورزشی، لباس و هدفون‌های ارزان‌قیمت استفاده می‌کنند. کرملین نیز هیچ فرصتی را برای متهم کردن کی‌یف به حمله به زیرساخت‌های غیرنظامی و ارتکاب جنایت جنگی از دست نداده است. البته این ادعا آشکارا ریاکارانه است؛ زیرا روسیه سال‌هاست که شرکت «نووا پُشتا» (Nova Poshta)، بزرگ‌ترین شرکت خصوصی تحویل مرسولات در اوکراین را هدف قرار داده، پایانه‌های آن را ویران کرده و دست‌کم دوازده نفر از کارکنانش را کشته است؛ سه نفر از آنان نیز به‌تازگی در ۱۹ ژوئیه جان خود را از دست دادند.

اما اگر دقیق‌تر نگاه کنیم، وایلدبریز هدفی به‌طرز شگفت‌آوری بدیهی به نظر می‌رسد. این خرده‌فروش اینترنتی به یکی از کانال‌های اصلی تأمین نیازهای جنگی روسیه تبدیل شده است. در حالی که سامانه رسمی لجستیک نظامی روسیه با کمبودها، تأخیرها، ناکارآمدی و فساد دست‌وپنجه نرم می‌کند، یگان‌های روسی در خط مقدم به تحویل‌های خصوصی و کمک‌های مردمی برای تأمین تجهیزات و تدارکات وابسته‌اند؛ کمک‌هایی که اغلب از طریق جمع‌آوری کمک‌های مالی عمومی تأمین می‌شوند. افزون بر این، شمار زیادی از رزمندگان نیز تجهیزات مورد نیاز خود را شخصاً سفارش می‌دهند.

تا پیش از آنکه در آخر هفته گذشته با عجله از وب‌سایت حذف شود، وایلدبریز بخشی اختصاصی با عنوان «همه‌چیز برای عملیات نظامی ویژه» داشت؛ عبارتی که از مخفف روسی «عملیات نظامی ویژه» (SVO) استفاده می‌کرد. این بخش بیش از ۲۰۰ هزار آگهی کالا را در بر می‌گرفت؛ از ماگ‌های قهوه با مضامین جنگی گرفته تا هزاران قلم کالای مورد استفاده در میدان نبرد، از جمله جلیقه‌های ضدگلوله، کلاه‌خودهای تاکتیکی و قطعات سفارشی پهپاد مانند سامانه‌های رهاسازی مهمات و بالک‌های انتهایی متناسب با نارنجک‌های پرتابی مورد استفاده روسیه. (این کالاها همچنان در سایت عرضه می‌شوند، اما اکنون در دسته‌بندی‌های دیگری قرار گرفته‌اند.)

بسیاری از این کالاها دارای نشان «آزمایش‌شده در عملیات نظامی ویژه» و مهرهای رسمی گواهی‌نامه روسیه هستند؛ موضوعی که نشان می‌دهد این نوع تجارت به‌طور فعال از سوی پلتفرم تشویق می‌شود. تا هفته گذشته، در صدر نتایج جست‌وجوی بخش SVO کالاهایی مانند کلاه‌خود نظامی Br2، جلیقه زرهی مجهز به صفحات بالستیک آزمایش‌شده در شرایط واقعی نبرد و یک کیت پزشکی رزمی قرار داشت. مشتریان می‌توانستند با پرداخت هزینه اضافی، این کالاها را ظرف یک روز تحویل بگیرند. خریداران تأییدشده به این محصولات امتیازهایی نزدیک به حداکثر داده بودند و در نظرات خود نوشته بودند که این اقلام را «برای بچه‌های حاضر در عملیات نظامی ویژه» سفارش می‌دهند. ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهوری اوکراین، هفته گذشته در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد که این حملات در حال نابود کردن «مراکز لجستیکی دخیل در تأمین قطعات پهپاد، تجهیزات ناوبری و دیگر تجهیزات مورد نیاز ارتش روسیه» هستند.

بر اساس حقوق بین‌الملل بشردوستانه، هرگاه یک شیء غیرنظامی به‌واسطه کارکرد خود «مزیت نظامی مشخصی» فراهم کند، به هدفی مشروع تبدیل می‌شود. وایلدبریز به‌راحتی از این معیار عبور می‌کند؛ برخلاف حملات روسیه به مجتمع‌های مسکونی، مراکز خرید و درمانگاه‌های زایمان در اوکراین. وبلاگ‌نویسان نظامی روس نیز آشکارا درباره اهمیت حیاتی وایلدبریز برای نیروهای خط مقدم نوشته‌اند و تصاویر برخی از پرتقاضاترین اقلام، از جمله پهپادهای دید اول‌شخص (FPV) و قطعات یدکی آن‌ها را منتشر کرده‌اند. به نظر می‌رسد خود شرکت نیز احتمال هدف قرار گرفتن را پیش‌بینی کرده بود؛ زیرا اندکی پیش از نخستین حملات به انبارهایش، شرایط و ضوابط استفاده از خدمات خود را تغییر داد و حملات پهپادی و موشکی را به بند «فورس ماژور» یا شرایط قهریه افزود؛ اقدامی که مسئولیت نابودی کالاهای ذخیره‌شده را از دوش پلتفرم برمی‌دارد.

هیچ آمار واحدی وجود ندارد که نشان دهد ارتش روسیه تا چه اندازه به تحویل‌های خصوصی و تأمین مالی جمعی وابسته است، اما نشانه‌های فراوانی در این زمینه وجود دارد. پژوهش شخصی من در چند روز گذشته نزدیک به هزار آگهی در وایلدبریز را شناسایی کرده که با تعریف سخت‌گیرانه «تجهیزات نظامی» مطابقت دارند و هیچ کاربرد غیرنظامی معقولی برای آن‌ها قابل تصور نیست؛ از جمله صفحات زرهی، کلاه‌خودهای رزمی، قطعات مهمات پهپادی، آشکارسازهای پهپاد و سامانه‌های جنگ الکترونیک و اخلالگر. حدود ۴۵۰۰ آگهی دیگر نیز در دسته گسترده‌تر کالاهای «دو منظوره» قرار می‌گیرند؛ اقلامی مانند تجهیزات دید در شب، تورنیکت‌های پزشکی، پاوربانک‌ها و پوشاک مخصوص هوای سرد که کاربردهای عادی غیرنظامی نیز دارند، اما تقاضا برای آن‌ها در این پلتفرم آشکارا تحت تأثیر نیازهای جنگی است.

صدها کانال تلگرامی نیز در حال جمع‌آوری کمک مالی برای ارتش هستند. بررسی ۳۰ کانال از این دست نشان داد که طی دو سال گذشته بیش از ۱۸ هزار پست حاوی لینک مستقیم به صفحات محصولات وایلدبریز و رقیب آن، «اوزون» (Ozon)، منتشر شده است. برخی از درخواست‌های تأمین تجهیزات آن‌قدر مشخص بودند که حتی نام رمز یا شناسه یک واحد نظامی خاص را نیز در بر می‌گرفتند.

دولت روسیه این وضعیت را می‌پذیرد، اما آن را نه به‌عنوان نشانه‌ای از مشکلات نظام تأمین تجهیزات دفاعی، بلکه به‌عنوان جلوه‌ای از ابتکار عمل مردمی معرفی می‌کند. آندری بلوسوف، وزیر دفاع روسیه، در دسامبر ۲۰۲۴ اعلام کرد که از آوریل همان سال بیش از ۶۵ سامانه پهپادی و جنگ الکترونیک که توسط داوطلبان ساخته شده بودند، به نیروهای مسلح تحویل داده شده‌اند. علاوه بر این، بیش از ۱۰۰ هزار قلم محصول نیز از تولیدکنندگان کوچک غیرنظامی و کارگاه‌های طراحی خریداری شده است.

ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه، بارها از شهروندانی که خارج از زنجیره رسمی تدارکات وزارت دفاع تجهیزات نظامی تولید می‌کنند، تمجید کرده است. این تلاش‌ها دقیقاً به همان نوع زیرساخت لجستیکی مصرف‌کننده‌محور وابسته‌اند که وایلدبریز فراهم می‌کند: فهرست‌های قابل جست‌وجوی محصولات، سامانه استاندارد پردازش و ارسال سفارش‌ها، تحویل یک‌روزه و نظام ارزیابی مشتریان که ناخواسته به نوعی گزارش میدانی و لحظه‌ای از عملکرد تجهیزات در جبهه تبدیل شده است.

همین موضوع است که حملات به انبارهای وایلدبریز را از منظر نظامی قابل توجیه می‌کند. همان‌گونه که ژنرال بازنشسته ارتش آمریکا، بن هاجز، و دیگر ناظران غربی از آغاز جنگ بارها یادآور شده‌اند، سامانه رسمی لجستیک روسیه هرگز نتوانسته به‌طور قابل اعتماد نیازهای اولیه سربازان خود، از جمله دوربین‌های حرارتی، ژنراتورها یا تورنیکت‌های باکیفیت را تأمین کند؛ شکافی که داوطلبان و شبکه‌های تأمین مالی جمعی طی چهار سال گذشته در حال پر کردن آن بوده‌اند. اگر پلتفرمی را که این زنجیره غیررسمی تأمین و توزیع را گردآوری و مدیریت می‌کند از کار بیندازید، آسیب ناشی از آن تنها به شرکت، کارکنان انبارها و فروشندگان خردی که موجودی کالاهای خود را از دست داده‌اند محدود نخواهد شد.

علاوه بر تأثیر این حملات بر زنجیره تأمین نظامی، حمله به وایلدبریز جنگ را به شکلی بسیار عمیق‌تر از حملات به پالایشگاه‌های نفت به زندگی روزمره روس‌ها آورده است. حملاتی که به پالایشگاه‌ها انجام شد، کمبود سوخت را در سراسر کشور به دنبال داشت، اما وایلدبریز مستقیماً با زندگی میلیون‌ها نفر گره خورده است. ده‌ها میلیون روس برای دریافت کالاهای مورد نیاز خود به این پلتفرم وابسته‌اند و میلیون‌ها نفر نیز تمام یا بخشی از درآمد خود را از طریق فروش کالا در آن به دست می‌آورند.

شبکه‌های اجتماعی روسیه مملو از ویدئوهایی است که در آن فروشندگان خشم و اندوه خود را نسبت به سوختن موجودی کالاها و از دست رفتن معیشت‌شان ابراز می‌کنند. بسیاری از آنان ظاهراً واقعاً شوکه شده‌اند و نمی‌توانند میان سرنوشت خود و جنگی که کشورشان علیه همسایه‌اش به راه انداخته است ارتباط برقرار کنند؛ جنگی که بسیاری از همین افراد پیش‌تر از آن حمایت می‌کردند. همانند کمبود سوخت، اختلال در فعالیت وایلدبریز نیز پیامدهای جنگ را به عمق طبقه متوسط روسیه منتقل کرده است.

برخلاف حملات اوکراین به پالایشگاه‌ها، پوتین در این مورد نتوانسته از مهم‌ترین پایگاه اجتماعی خود، یعنی ساکنان مسکو و سن‌پترزبورگ که تلاش کرده بود آنان را از تبعات جنگ دور نگه دارد، محافظت کند. بنزین را می‌توان از مناطق دورافتاده به دو شهر اصلی روسیه منتقل کرد تا عرضه در آن‌ها حفظ شود. نقشه‌های اخیر توزیع سوخت و گزارشی از رویترز نشان می‌دهد که چنین روندی واقعاً در حال وقوع است و این مناطق دور از مرکز هستند که بیشترین فشار کمبودها را تحمل می‌کنند. اما آتش‌سوزی انبارها میان فروشندگان بر اساس محل سکونتشان تفاوتی قائل نمی‌شود و از کار افتادن سامانه لجستیکی همه را تحت تأثیر قرار می‌دهد. زیرساختی که وظیفه تحویل سریع کالا را در گستره‌ای معادل ۱۱ منطقه زمانی بر عهده دارد، به‌سادگی قابل بازآرایی نیست. در نتیجه، حفظ توهم عادی بودن اوضاع برای پوتین هر روز دشوارتر می‌شود.

فراتر از تأثیرات آن بر زنجیره تأمین نظامی، خسارت‌های اقتصادی نیز واقعی و قابل توجه هستند. تا ۲۲ ژوئیه، تنها پس از چند حمله نخست، اوکراین موفق شده بود حدود ۸ درصد از ظرفیت کلی شبکه لجستیکی وایلدبریز را از کار بیندازد. خسارت مستقیم واردشده به انبارها به‌تنهایی حدود ۴۰۰ میلیون دلار برآورد شده است. زیان فروشندگان ناشی از نابودی موجودی کالاها نیز می‌تواند به دو میلیارد دلار دیگر برسد؛ رقمی که بخش اندکی از آن قابل جبران خواهد بود. ابعاد عظیم این شرکت احتمالاً پیامدهای زنجیره‌ای دیگری نیز برای اقتصاد روسیه به همراه خواهد داشت، از جمله وارد شدن فشار به بانک‌هایی که بدهی‌های قابل توجه وایلدبریز را در ترازنامه خود دارند.

واکنش دولت روسیه به این حملات نیز قابل پیش‌بینی بود. رسانه‌های دولتی عملاً این حملات را نادیده گرفتند. در ۲۴ ژوئیه، پلیس در شهر کراسنودار یک زن ۱۹ ساله را تنها به دلیل انتشار ویدئویی از پیامدهای حمله به مرکز وایلدبریز این شهر بازداشت کرد. هم‌زمان، گزارش‌ها حاکی از آن است که کرملین در حال بررسی ارائه حمایت دولتی به این شرکت است؛ حمایتی که احتمالاً با اتکا به بانک‌های دولتی، که خود نیز تحت فشار قرار دارند، انجام خواهد شد.

رابرت «ماگیار» بروودی، فرمانده نیروهای پهپادی اوکراین، درباره این راهبرد با صراحت سخن گفته است. او اظهار کرده که حملات به وایلدبریز تا حدی بخشی از عملیات روانی بوده‌اند؛ عملیاتی با هدف برهم زدن آنچه او «توهم یک زندگی راحت در دوران صلح» می‌نامد؛ توهمی که روس‌ها با وجود جنگی خونین که ارتش کشورشان در آن سوی مرزها به راه انداخته، همچنان اجازه داشته‌اند آن را حفظ کنند.

پوتین توافق نانوشته خود با شهروندان عادی روسیه را بر این وعده بنا کرده بود که جنگ مستقیماً زندگی آنان را تحت تأثیر قرار نخواهد داد. اما وایلدبریز برنامه‌ای است که تقریباً در تلفن همراه هر شهروند روس وجود دارد و همین موضوع نادیده گرفتن جنگ را ناممکن می‌سازد. این نکته، بیش از نابودی هر انبار یا از دست رفتن هر محموله جلیقه ضدگلوله، همان چیزی است که اوکراین هنگام انتخاب این هدف به‌خوبی درک کرده بود. پس از چهار سال تبلیغات کرملین درباره جنگی که ظاهراً هیچ تغییری در زندگی روس‌ها ایجاد نمی‌کند، اکنون جنگ به خانه‌های آنان رسیده است.