توافق با ایران یا مقدمه جنگ سوم؟

احمد پورمندی:
امتناع در سایه تعلیق!

۱. تصمیم‌گیری درباره جنگ و صلح، بیش از هر زمان دیگری ممتنع شده است. دلیل اصلی این امتناع، وضعیت تعلیق در رأس قدرت سه طرف اصلی منازعه، یعنی جمهوری اسلامی، ایالات متحده آمریکا و اسرائیل است:
تعلیق انتخاباتی در آمریکا، تعلیق ائتلافی در اسرائیل و تعلیق نهادی در ایران.

۲. پس از شکست‌های نتانیاهو در انتخابات اسرائیل و ترامپ در انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا، این دو رهبر، به تعبیر آمریکایی‌ها، به دو «اردک لنگ» بدل شده‌اند که از مشروعیت سیاسی کافی برای تصمیم‌گیری‌های سرنوشت‌ساز برخوردار نیستند.

۳. در ایران، پس از کشته‌شدن خامنه‌ای و شکستن عمود خیمه ولایت فقیه، این نهاد در وضعیت تعلیق قرار گرفته است. مجتبی خامنه‌ای، چه حاضر و چه غایب، بیش از هر چیز تجسم این تعلیق نهادی است.

۴. هسته سخت قدرت به دو جناح تقسیم شده است که می‌توان به تأسی از حسین باستانی، آن‌ها را «علی‌الاصولگرایان» و «نیو‌اصولگرایان» نامید. نهاد کنونی ولایت فقیه، نسخه کمدیِ تراژدیِ ولایت خمینی و خامنه‌ای است؛ نهادی که توان تصمیم‌گیری میان دو راهبرد «مقاومت» و «کنار آمدن» را ندارد و بدین‌ترتیب، قطب سوم مثلث رهبران معلق را شکل می‌دهد.

در اسرائیل، نتانیاهو  شخصیتی معلق و تا حدود زیادی ، پایان یافته است که دیگر نفوذی در کاخ سفید ندارد و به تنهایی هم امکان عبور از دموکراسی این کشور  و اتخاذ تصمیمات کلان را ندارد. او فقط می تواند مسايل روزمره جامعه اسرائیل را اداره کند.

۵. هر تصمیم این سه رهبر درباره جنگ آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی، پیامدها و ملاحظات سنگین داخلی به همراه دارد؛ امری که امتناع تصمیم‌گیری را تشدید می‌کند.

۶. در نگاهی نسبتاً ساده، می‌توان انتظار داشت که ترامپ، به‌جای آغاز جنگی دیگر، با تداوم و تشدید طرد اقتصادی، جمهوری اسلامی را به تسلیم و نشستن پشت میز مذاکره وادارد. اما «علی‌الاصولگرایان» طرفدار «مقاومت»  به این نقطه‌ضعف خود واقف‌اند و اگر اطمینان یابند که آمریکا به جای جنگ،  محاصره حداکثری را با هدف  تسلیم جمهوری اسلامی ادامه خواهد داد، ممکن است حملات پیش‌دستانه  را به مثابه تنها گزینه ممکن به «تصمیم نظام» تبدیل کنند تا آمریکا را به جنگ بکشانند.

بازی جمهوری اسلامی با ریسک حداکثری، بر آسیب‌پذیری شدید متحدان منطقه‌ای آمریکا، منزوی شدن نتانیاهو، موقعیت متزلزل اردک لنگ در واشنگتن و نگرانی جدی چین و اروپا از ویرانی زیرساخت‌های انرژی در خلیج فارس متکی است و از این فرض اولیه تبعیت می کند که ترامپ در بن بست قرار می گیرد و تن به عقب نشینی می دهد.

ترامپ نیز به این واقعیت و محدودیت‌های دو راهبرد «طرد اقتصادی» و «دروازه‌های آهنین» واقف است. ازاین‌رو می‌داند که با محدودکردن گزینه‌های روی میز به «طرد اقتصادی» و «حمله نظامی»، ممکن است به هیچ دستاوردی دست پیدا نکند و چه‌بسا حتی نتواند دو سال باقی‌مانده از دوران ریاست‌جمهوری خود را به پایان برساند.

۷. از منظری عقلانی، در غیاب نتانیاهو ، تهران می‌تواند با درنظرگرفتن بن‌بست‌های ترامپ، راهبرد برد ـ برد را جایگزین سیاست ریسک حداکثری کند. «نیو‌اصولگرایان» به این امکان واقف‌اند و برای تحقق آن آمادگی دارند. اما در شرایط امتناع حکمرانی، توان عبور از خندق‌های «علی‌الاصولگرایان» را ندارند. در نتیجه، «نظام» همچنان در تعلیق راهبردی دست‌وپا می‌زند.

۸. با توجه به همه این ملاحظات هنگامی که هیچ‌یک از بازیگران توان تحمیل یک راه‌حل نهایی را ندارند، بحران نه حل می‌شود و نه لزوماً به جنگی تمام‌عیار می‌انجامد؛ بلکه به وضعیتی مزمن از تنش کنترل‌شده، درگیری‌های محدود و مذاکرات بی‌سرانجام تبدیل می‌شود..

۹. قفل جنگ و صلح در اجلاس سه‌جانبه شی، پوتین و ترامپ گشوده نخواهد شد؛ چراکه کلید اصلی آن در دست هیچ‌یک از آنان نیست. سرنوشت ایران، بیش از آنکه در گرو تصمیم قدرت‌های خارجی باشد، به چگونگی گشودن گره حکمرانی در تهران وابسته است. پرسش تعیین‌کننده این است که آیا «نیو‌اصولگرایان» توان، جنم و اراده رویارویی با برادران دوقلوی خود را دارند؟ و مهم‌تر از آن، آیا ساختار قدرت در جمهوری اسلامی اساساً امکان چنین گسستی را فراهم می‌کند، یا تعلیق نهادی، هرگونه تغییر راهبردی را نیز ممتنع ساخته است؟