«تمدن» از آنِ کیست؟ ایران، اسلام و دگردیسی گذشته

«ایران یک میلیون اثر تاریخی دارد؛ آمریکا چند اثر تاریخی دارد؟ آن‌وقت آنها می‌خواهند ما را با این سابقه‌ی تمدنی و آثار تاریخی که ریشه در تمدن دنیا دارد، محو کنند. ما این تاریخ را دوباره خواهیم ساخت و با سربلندی از این بحران‌ها خارج خواهیم شد.» (مسعود پزشکیان رییس جمهوری اسلامی ایران در سفر اخیر خود به آمریکا)

«تمدن» در زبان سیاسی جمهوری اسلامی نام چیزی واحد نیست. از خمینی تا پزشکیان، همین واژه در پاسخ‌ به پرسش‌هایی سراپا متفاوت به کار رفته است: خمینی تمدن را مسأله‌ی استقلال می‌کند؛ خاتمی آن را به رابطه بدل می‌سازد؛ احمدی‌نژاد تمدن را معیار داوری درباره‌ی نظم جهانی وامی‌نماید، در زبان خامنه‌ای تمدن به پروژه‌ای برای آینده دلالت می‌کند؛ روحانی تمدن را به منزله‌ی سرمایه‌ی قدرت می‌‌بیند؛ و پزشکیان، تمدن را ذخیره‌ای برای بقا یا زرادخانه‌ای برای قدرت می‌پندارد.

مسأله‌ی اصلی خمینی،  هرگز به شکوه گذشته‌ی ایران بازنمی‌گشت ، بلکه استقلال فرهنگی در برابر سلطه‌ی غرب و امکان تحقق یک نظم اسلامی در کانون توجه وی قرار داشت. گذشته زمانی اهمیت می‌یابد که «تکلیف» و ظیفه‌ای بر دوش بگذارد. نزد خاتمی جهت نگاه به سوی دیگری می‌چرخد: تمدن چیزی نیست که فقط باید از آن دفاع کرد، بلکه چیزی است که با آن می‌توان با دیگری سخن گفت. «تمدن» به «تمدن‌ها» تبدیل می‌شود و گذشته کارکردی ارتباطی پیدا می‌کند.

احمدی‌نژاد، تمدن و فرهنگ را وارد میدان داوری اخلاقی می‌کند: مسأله‌ دیگر فقط فهم دیگری نیست، بلکه  دستور کار،  نقد «نظام سلطه» و تصور نظمی جهانی بر بنیاد عدالت و معنویت است. تمدن در زبان خامنه‌ای دستخوش دگرگونی جدی‌تری می‌گردد: «تمدن نوین اسلامی» اساساً متعلق به آینده است.(آینده در قلمرو اسلام). برای خامنه‌ای تمدن دیگر میراثی برای افتخار به شمار نمی‌رود؛ بل‌که باید تمدن اسلامی را پروژه‌ای برای ساختن شناخت.

در ادبیات روحانی، ایران تاریخی برجسته‌تر می‌نماید و تمدن به نوعی سرمایه‌ی فرهنگی و قدرت بدون سلطه‌ی سرزمینی تبدیل می‌شود. اما در اظهارات اخیر پزشکیان در سفر به آمریکا ــ «آنها می‌خواهند ما را با این سابقه‌ی تمدنی... محو کنند» ــ گذشته کارکرد دیگری می‌یابد: تمدن ذخیره‌‌ای برای بقاست؛ برهانی قاطع بر اینکه «ما» پیش از بحران کنونی وجود داشته‌ایم و پس از آن نیز می‌توانیم باقی بمانیم.

در این گفتار به جای آن‌که بپرسم «تمدن چیست؟» پرسشی بنیادی‌تر را پیش می‌کشم: در هر دوره‌ از تاریخ پنجاه ساله‌ی جمهوری اسلامی، تمدن چه کاری انجام می‌دهد، تمدن از آنِ کیست، و آن «ما»یی که خود را مالک و متولی و وارث انحصاری تمدن می‌خواند - از خمینی تا پزشکیان - چه تحولاتی را از سر گذرانده است؟