|
پنجشنبه ۲۸ آبان ۱۴۰۵ -
Thursday 19 November 2026
|
ايران امروز |
برگردان: علیمحمد طباطبایی
مقدمه مترجم: مایکل والزر، فیلسوفی که نیم قرن پیش با کتاب جنگهای عادلانه و ناعادلانه بنیانهای اخلاقی اندیشیدن دربارهٔ جنگ را از نو تعریف کرد، در نودسالگی با پرسشی روبرو شد که نظریهاش را به لرزه درآورد: آیا جنگی که با علتی عادلانه آغاز شده، میتواند در جریان خود چنان وحشیانه شود که عدالتش را از دست بدهد؟ این پرسش، که جنگ غزه آن را به شکلی دردناک و شخصی پیش روی او نهاد، موضوع گفتگوی پیشرو است — گفتگویی که در طول نزدیک به سه سال، از آشپزخانهای در نیویورک تا سالنی زیرزمینی در بارسلونا و تالاری در اورشلیم ادامه یافت و در نهایت به اعترافی نادر از سوی فیلسوفی انجامید که کمتر از خود انتقاد میکرد.
جوردی گراوپرا، نویسندهٔ این پرترهٔ عمیق و انسانی، خواننده را به سفری در زندگی والزر میبرد: از کودکیاش در برانکس در خانوادهاییهودی از مهاجران، از خواندن نقشههای جنگ در روزنامهٔ چپگرایPM و شادی مادربزرگش از پیروزی استالینگراد، تا تحصیل در برندایسو هاروارد، تا اعتراضش به جنگ ویتنام و نوشتن کتابی که در وستپوینت بهعنوان کتاب درسی پذیرفته شد. و در این میان، نشان میدهد که چگونه والزر، که خود را «میهنپرست اسرائیلی» نمیدانست اما امنیت اسرائیل را مسئلهای وجودی میدید، با جنگهای اسرائیل — از ششروزه تا لبنان و غزه — رابطهای پیچیده و پرتنش داشت.
اما این مقاله فقط یک زندگینامهٔ فکری نیست؛ روایتی است از لحظهای که نظریه به دیوار میخورد. گراوپرا با دقتی وسواسگونه، مسیر تحول والزر را دنبال میکند: از دفاع اولیهاش از پاسخ اسرائیل به حملهٔ ۷ اکتبر، تا محکومیت محاصرهٔ غزه بهعنوان اقدامی ناعادلانه، تا اعترافش به اینکه «کشتار مداوم غزه، جنگ را بهسادگی ناعادلانه کرد.» و در نهایت، به اعترافی عمیقتر: دیواری که نزدیک به نیم قرن میان «یوس اد بلوم» (عدالت رفتن به جنگ) و «یوس این بلو» (عدالت در جنگ) ایستاده بود، دیگر استوار نیست. والزر در نودسالگی، با لبخندی تلخ و لحنی تسلیمشده، میگوید: «مطمئن نیستم نظریه را بازنویسی کنم. اما اگر دربارهٔ این موضوع بنویسم، باید آن اضطراب را بیان کنم — که سوءرفتار فاحش، جنایات جنگی، میتواند به نقطهای برسد که ما موظف باشیم با خود جنگ مخالفت کنیم.»
این مقاله همچنین تصویری از شکاف میان والزر و چپ معاصر ترسیم میکند: فیلسوفی که خود را بهشدت از «دیسنت» (Dissent) نشریه زمان جوانی اش بیگانه میبیند و میگوید چپ آمریکا دیگر در دو جبهه — علیه اقتدارگرایی و سرمایهداری — نمیجنگد، بلکه فقط در یک جبهه. و در همان حال، اعترافی شخصی: «شاید دیر کردم به این نتیجه که سیاستی برای غیرقابل سکونت کردن بخشهایی از غزه وجود داشت. قطعاً در دیدن آن کند بودم.» این جمله، که در آن پشیمانی و در همان حال اعتماد به نفس به هم آمیختهاند، شاید صادقانهترین لحظهٔ کل مقاله باشد: فیلسوفی که تمام عمر کوشید دربارهٔ جنگ بهگونهای سخن بگوید که پایان دادن به جنگها را تسهیل کند، اکنون در برابر جنگی ایستاده که نظریهاش را به چالش کشیده است.
این مقاله دعوتی است به خواندن والزر نه فقط بهعنوان یک نظریهپرداز، بلکه بهعنوان انسانی که در نودسالگی، با عصایی در دست و سمعکی در گوش، هنوز میکوشد بفهمد — و هنوز امیدوار است اسرائیلیها خودشان حسابکشی کنند، نه دیگران. و پرسشی که در برابر خواننده میگذارد، پرسشی است که هر کسی که دربارهٔ اخلاق جنگ میاندیشد، با آن روبروست: آیا عدالت یک هدف، میتواند در برابر وحشت شیوهٔ جنگیدن دوام بیاورد؟ و اگر نه، مرز کجاست؟

مایکل والزر در خانهاش در منهتن، ۱۹ اکتبر ۲۰۲۳. عکس: کوری آون
مایکل والزر نیم قرن پیش «جنگهای عادلانه و ناعادلانه» را نوشت. جنگ غزه او را واداشت تا یکی از اصول بنیادین آن را بازاندیشی کند.
نوشتهٔ جوردی گراوپرا
۲۲ اکتبر ۲۰۲۶
نخستین بار حدود یک دهه پیش با مایکل والزر آشنا شدم. من دانشجوی تحصیلات تکمیلی گمنامی از کاتالونیا بودم که پایاننامهام را به پایان میرساندم. والزر استاد بازنشستهٔ مؤسسهٔ مطالعات پیشرفته (Advanced Study, in Princeton) در پرینستون و سردبیر پیشین مجلهٔ چپگرای دیسنت (Dissent) بود، اما برای من بیشتر بهعنوان یک فیلسوف جالب بود — و بهویژه بهعنوان نویسندهٔ جنگهای عادلانه و ناعادلانه، تلاشی برای ترسیم مرزهای درست و نادرست جنگ در علل و شیوه اجرای آن. در نزدیک به پنجاه سالی که از انتشار آن میگذرد، هیچ کتاب دیگری در این موضوع به تأثیرگذاری آن نرسیده است. بیمقدمه به او ایمیل زدم و مشتاق بحث دربارهٔ ایدههایش بودم، و او مرا به دفترش دعوت کرد. در پیادهروی در جنگلی نزدیک، دربارهٔ فلسفه و سیاست گفتگو کردیم.
چند سال بعد به کار او بازگشتم، هنگامی که ناشری دربارهٔ کتاب دیگری از او، «اخلاق پرمایه و اخلاق حداقلی: استدلال اخلاقی در عرصه داخلی و بین المللی» (Thick and Thin: Moral Argument atHome and Abroad)، به من نامه نوشت؛ کتابی که در سخنرانیای ستوده بودم. آنان حق انتشار آن را به زبان کاتالان (Catalan) به دست آورده بودند و از من خواستند مقدمهای بنویسم. گفتم بله، اما دریافتم که میخواهم دربارهٔ حرفه و میراث والزر نیز بنویسم. بار دیگر به او نامه نوشتم، این بار بهعنوان روزنامهنگار، و پیشنهاد نوشتن یک پرتره را دادم. در اوایل۲۰۲۳، او مرا به آپارتمانش در نیویورک دعوت کرد، جایی که بهتازگی با همسرش جودی برودوکو والزر (Judy Borodovko Walzer) — که او نیز مانند خودش دانشگاهی بازنشسته بود و نزدیک به هفتاد سال با او زندگی کرده بود — به آنجا نقل مکان کرده بود. در مهٔ همان سال، من و والزر در آشپزخانهشان نشستیم و در میان جعبههای منتظر باز شدن و تابلوهای منتظر آویخته شدن گفتگو کردیم.
او بهتازگی هشتادوهشت ساله شده بود. والزر رفتاری نجیبانه و حسی طنزآمیز دارد که او را دشوار میتوان در قالب معینی گنجاند؛ او از انتزاع و فرضیات خوشش نمیآید و ترجیح میدهد بدون اصطلاحات تخصصی سخن بگوید و بنویسد. او به من گفت که خواندن را در اوایل دههٔ ۱۹۴۰ از روزنامهٔ چپگرایPM که عصر ها منتشر می شد آموخت، که به گفتهٔ او «بهترین نقشهها» را از جنگ جهانی دوم داشت. او به یاد میآورد که مادربزرگش از پیروزی شوروی در نبرد استالینگراد شادمان بود. والدینش، فرزندان مهاجران یهودی، در برانکس (Bronx) زندگی میکردند، جایی که پدرش در یک کارخانهٔ دفاعی (defense factory) کار میکرد. بعدها، پدر والزر از طریق خانوادهٔ همسرش کاری در یک جواهرفروشی در جانستاون (Johnstown)، پنسیلوانیا یافت و خانواده در آنجا به یک جماعت یهودیان اصلاحطلب (Reform congregation) پیوست. خاخام آنها یک صهیونیست بود، و والزر خاطرهای را بازگو کرد — هرچند مطمئن نبود دقیق باشد — از گریهٔ شوق والدینش هنگام شنیدن خبر رأی سازمان ملل به حمایت از ایجاد دولتی یهودی در آنچه آن زمان قیمومیت بریتانیا بر فلسطین بود. والزر در جانستاون به دبیرستانی دولتی رفت، با بچههایی از محلهٔ مرفه وستمونت و شهرک کارگری آپر یودر (Upper Yoder). او گفت پس از فارغالتحصیلی، «نیمی از پسرها» به دانشگاه رفتند و نیمی به جنگ در کره. او به من گفت: «این درسی در نظام طبقاتی بود.» او در دانشگاه برندایس (Brandeis) تحصیل کرد، سپس دکترای خود را در هاروارد گرفت.
پس از کره، ویتنام آمد. هنگامی که ایالات متحده در ۱۹۶۵ نیروی رزمی فرستاد، والزر در پرینستون نظریهٔ سیاسی تدریس میکرد و در سازماندهی یکی از نخستین نشستهای اعتراضی علیه جنگ کمک کرد. سال بعد به هاروارد بازگشت و در ۱۹۶۷ همرئیس «کمیتهٔ محلات کمبریج در مخالفت با جنگ ویتنام» (Cambridge Neighborhood Committee on Vietnam) شد، که اعضایش در خانهها را میزدند و برای یک همهپرسی علیه جنگ امضا جمع میکردند. در ژوئن، اسرائیل حملهای پیشدستانه علیه مصر انجام داد و جنگ ششروزه را آغاز کرد و به اشغال صحرای سینا، بلندیهای جولان، کرانهٔ باختری، اورشلیم شرقی و نوار غزه پرداخت. بسیاری از متحدان ضدجنگ والزر با تمام اینها مخالف بودند، اما او حملهٔ اولیهٔ اسرائیل را موجه میدانست؛ به نظر او، کشور با تهدیدی قریبالوقوع روبرو بود و باید عمل میکرد. او برای توضیح اینکه چرا این عملیات اسرائیل درست بود و چرا جنگ ویتنام نبود، به سنت عمدتاً کاتولیک نظریهٔ جنگ عادلانه روی آورد و کار بر آنچه مشهورترین کتابش شد را آغاز کرد.
اصول بنیادین کتاب پیچیده نیستند. دفاع از کشورت در برابر تهاجم عادلانه است و حمله به کشوری که به تو حمله نکرده ناعادلانه است — هرچند والزر استثناهایی عمدتاً برای اهداف بشردوستانه مجاز میداند. پذیرش برخی خطرها برای جلوگیری از تلفات غیرنظامی عادلانه است و بمباران بیهدف شهرها برای وادار کردن دشمن به تسلیم ناعادلانه است. عدالت رفتن به جنگ — آنچه فیلسوفان « jus ad bellum» مینامند — از « jus in bello»، عدالت در چگونگی جنگیدن، جداست. سربازان هر دو طرف جنگ حقوق یکسان و وظایف یکسان دارند، فارغ از اینکه کدام طرف در کل حق بیشتری دارد.
بیشتر این اصول پیشتر در حقوق بینالملل رایج بودند، اما در عمل غالباً نادیده گرفته میشدند، و در برخی محافل روشنفکری و سیاسی این باور رایج میشد که جنگ مسئلهای از جنس منافع خودخواهانهٔ محض است. از این نظر، بسیاری از واقعگرایان و صلحطلبان همداستان بودند: هیچیک باور نداشت که جنگ میتواند اخلاقی جنگیده شود. والزر در کتابش از تاریخ و همچنین فلسفه بهره میگیرد و نامهها و خاطرات سربازان را در کنار سخنرانیهای سیاستمداران و رهبران نظامی نقل میکند، نشان میدهد که چگونه مردم میکوشند به شکلی اخلاقی بجنگند، و آشکار میکند که آنان معمولاً تصمیمهایی ناقص و ناخوشایند میگیرند. کمی پس از انتشار کتاب، گروهی از افسران در آکادمی نظامی ایالات متحده (West Point) آن را بهعنوان کتاب درسی پذیرفتند و خواندنش را برای دانشجویان سال دوم الزامی کردند. این کتاب هنوز در مدارس نظامی تدریس میشود.
آنماه مه، پشت میز آشپزخانه، دربارهٔ جنگ اوکراین گفتگو کردیم که آن زمان کمی بیش از یک سال از شروع آن میگذشت. به معیار والزر، این جنگی از نظر اخلاقی سرراست بود: روسیه ناعادلانه حمله کرده بود و اوکراین از خود دفاع میکرد. اما جنگ هرگز ساده نیست. او از من پرسید: «میدانی که اکنون نسخهای از نظریهٔ جنگ عادلانه به نام « Jus ex bello » وجود دارد؟ « Jus ex bello » یعنی «چه زمانی عادلانه یا الزامی است که دست از جنگیدن بکشیم.» همان لحظه همسرش با کیسههای خرید رسید و ما برای کمک به گذاشتن وسایل مکث کردیم. والزر که به میز بازگشت، گفت یک محقق حقوقی بهتازگی در مقالهای از این دکترین استفاده کرده تا استدلال کند جنگ برای اوکراینیها چنان پرهزینه شده که دولتشان اکنون موظف است برای توقف جنگ امتیاز بدهد. والزر اصرار داشت این نادرست است — چنین اصلی مهاجمان را تشویق میکند تا حد امکان ویرانگر باشند.
در ماههای بعد، ایمیل رد و بدل کردیم و در پلتفرم زوم (Zoom) با یک دیگر به صورت تصویری از طریق اینترنت صحبت کردیم. والزر چندین مقاله دربارهٔ جنگ اوکراین نوشت و من دربارهٔ آن نوشتهها و همچنین نوشتههای گذشتهاش از او پرسیدم. آن سپتامبر، مقالهام را پیشنویس کردم. در ۷ اکتبر، حماس به اسرائیل حمله کرد و اسرائیل تلافی کرد. از والزر برای مصاحبهٔ دیگری درخواست کردم. او پاسخ داد: «بله. باید صحبت کنیم.»
چند روز بعد، دوباره از طریق زوم صحبت کردیم. والزر عینک ضخیمی به چشم داشت و موهایش آشفته بود؛ لبخندی مؤدبانه اما بی رنگ و ضعیف عرضه کرد. در دههٔ هفتاد، والزر و همسرش سفرهای سالانه به اسرائیل را آغاز کردند؛ تا این زمان، آنجا را بهاندازهٔ آمریکا دوست داشتند. از او دربارهٔ مقالهای پرسیدم که سالها پیش با عنوان «چهار جنگ اسرائیل/فلسطین» نوشته بود. او آن زمان استدلال میکرد که هرچند برخی اسرائیلیها بهدرستی از امنیت خود در مرزهای ۱۹۶۷ دفاع میکنند، برخی دیگر نادرست برای «اسرائیل بزرگ» شامل شهرکها و سرزمینهای اشغالی میجنگند. و هرچند برخی فلسطینیها بهدرستی برای پایان اشغال کرانهٔ باختری و غزه و ایجاد دولتی مستقل میجنگند، برخی دیگر جنگی نادرست برای نابودی کامل اسرائیل به راه انداختهاند. او نوشته بود که صلح تنها زمانی خواهد آمد که جنگندگان جنگهای عادلانه، جنگندگان ناعادلانه در طرف خودشان را شکست دهند.
آیا هنوز آن رویدادها را اینگونه میدید؟ پاسخ او مثبت بود. و متأسفانه افزود که جنگندگان جنگهای عادلانه در هیچیک از دو طرف زمام امور را در دست نداشتند. او گفت اسرائیل اکنون باید «راهی برای پاسخ به حملهٔ حماس بیابد.» ادامه داد: «این اصلی از نظریهٔ جنگ عادلانه است که وقتی دلیل موجه (just cause) وجود دارد، باید راهی برای پاسخ باشد.» آیا پاسخ اولیهٔ دولت اسرائیل جنایت جنگی بود؟ گفت: «فکر میکنم محاصرهٔ طولانی غزه، بله، ناعادلانه است.» او خاطرنشان کرد که بزرگترین فیلسوف یهودیت نیز موافق خواهد بود. «ابنمیمون (Maimonides) جملهای نوشته که یکی از جملههای محبوب من است: “وقتی کسی شهری را برای محاصره در بر میگیرد، حرام است که آن را از چهار طرف در بر بگیرد؛ تنها سه طرف مجاز است.” باید اجازه بدهی غیرنظامیانخارج شوند. خب، غزه از همه طرف محاصره شده است.» سپس کمی به سردی افزود: «این همچنین احمقانه است، چون مردم شروع به مردن خواهند کرد، و این حماس نیست که برای مرگشان سرزنش خواهد شد.»
چند هفته بعد، شخصاً به دیدارش رفتم. هالووین بود و در خیابانها مردم چون هیولا و کدو حلوایی لباس پوشیده بودند. والزر را در راهروی ساختمانش یافتم و با هم به آپارتمانش رفتیم. او بسیار کندتر از دیدار قبلی مان حرکت میکرد؛ از مشکلات کمر رنج میبرد. دم در، مزوزهای (mezuzah) دیدم [محفظه ای حاوی آیات تورات که بر چارچوب در نصب می کنند. م]. او مدتها سکولار بوده است، و از او پرسیدم چرا آن را نصب کرده. گفت: «تا یهودستیزها بدانند در کدام خانه را می زنند.»
در گوشهٔ کوچکی از آپارتمان نشستیم. نسخهای از مجلهٔ چپگرای ژاکوبن (Jacobin) روی میزی بود. والزر اکنون کمتر مضطرب به نظر میرسید تا آنچه من بلافاصله پس از حمله اسرائیل دیده بودم؛ میتوانستم بفهمم که دربارهٔ موضوعاتی که مطرح میکردم بارها بحث کرده است. او گفت: «هر غیرنظامی کشتهشده، هم فاجعهای انسانی است و هم سرمایهای سیاسی برای حماس. پس فرض میکنم اگر هنوز اسرائیلیهای باهوشی باقی مانده باشند، میکوشند تلفات غیرنظامی را به حداقل برسانند. اما اینکه چقدر به این کار متعهدند، نمیدانم.»
والزر باور داشت که جنگ اسرائیل عادلانه است اما ارتش آن را گاهی ناعادلانه پیش میبرد. با این حال، ایدهٔ آتشبس را رد میکرد. او گفت اگر اسرائیل آتشبس را بپذیرد، «حماس پیروزی اعلام خواهد کرد و اسرائیلیها در ترس زندگی خواهند کرد.» امیدوار بود پیروزی اسرائیل به ایجاد دو دولت جداگانه بینجامد، هرچند میپذیرفت که نه حماس و نه دولت اسرائیل چنین چیزی نمیخواهند. سرانجام، گفت دولتی دیگر در اسرائیل روی کار خواهد آمد و باور داشت که فشار عمومی برای چنین راهحلی میتواند وجود داشته باشد. برخلاف انتظارم، او به ایدهٔ یک کنفدراسیون نیزباور داشت، «که چیزی کمتر از حاکمیت برای هر طرف خواهد بود.» هنگامی که اشاره کردم این تحولی در اندیشهٔ اوست، گفت: «من فقط میخواهم حرکتی به دور از وضعیتی که الان در آن هستیم ببینم.»
در ۱۹۸۸، والزر نوشت که تروریسم تنها ممکن است زمانی موجه باشد «اگر ظلم و سرکوبی که تروریستها ادعا میکنند به آن پاسخ میدهند، ماهیت نسلکشی داشته باشد.» این ایده را در زمینه و شرایط (context) حملهٔ حماس مطرح کردم. او گفت: «این قطعاً وضعیت حماس نیست، چون اگر آنان پروژهٔ نابودی اسرائیل را رها کنند و مرز باز شود، سرمایهگذاری سرازیر میشود. شاید آنچه میخواهند نباشد، اما چشمانداز نسلکشی وجود ندارد.» اشاره کردم که افراطیترین اعضای کابینهٔ نتانیاهو به این معنا اشاره کردهاند که محو تمام جمعیت غزه از نظرها آنها منتفی هم نیست. والزر پذیرفت که برخی در دولت اسرائیل «احتمالاً امید به چنین چیزی دارند.» اما گفت کابینهٔ جنگ افرادی با دیدگاههای متفاوت را در خود داشت. شاید دستی ثابتقدمتر بر پاسخ اسرائیل بود.
ژانویهٔ بعد، والزر قرار بود در بارسلونا، نزدیک خانهٔ من، سخنرانیای دربارهٔ اخلاق پرمایه و اخلاق حداقلی داشته باشد که اکنون به کاتالان منتشر شده بود. کتاب استدلال میکند که ارزشهای «حداقلی» جهانشمولی و همبستگی بینالمللی ما از ارزشهای «پرمایه» میرویند که در جوامعی که در آن زاده میشویم میآموزیم؛ ارزشهای عام و مشترک (thin values) به ما کمک می کنند از خشونتی که ممکن است در برخورد با ارزش های عمیقا ریشه دار دیگران بروز کند جلوگیری کنیم. از من خواسته شد که در این رویداد همصحبت او باشم؛ رویدادی که در سالنی زیرزمینی با چهارصد صندلی در زیر «پاتیدِ لِس دونِس» (Pati de les Dones) تاریخی در مرکز فرهنگ معاصر بارسلونا برگزار شد. کمر والزر هنوز آزارش میداد، پس از راه دور و بر پردهٔ عظیمی که بر فراز تماشاگران آویخته بود، شرکت کرد. حس میکردی در پناهگاهی ضد بمب سخن میگوییم.
والزر در اوایل گفتگو گفت آزادی و خودمختاری ارزشهایی جهانشمولاند و وظیفه، همزیستی با تفاوتهایی است که این ارزشها پدید میآورند. سپس، گویی سالن را میخواند — سالنی پر از دانشجویان، روشنفکران ترقیخواه و از آن شهروندان درگیر که نگران جهاناند و با کسی که با جملههای پیچیده و تو در تو سخن می گوید احساس راحتی میکنند — در میانهٔ تأمل، سخن خود را قطع کرد. او گفت: «من از جنگهای مداخلهٔ بشردوستانه دفاع کردهام، چون آنها ارزش جهانشمول زندگی را اجرا میکنند. و با جنگهای تغییر رژیم مخالفت کردهام، که با نوعی تصور، نوعی درک از شیوهٔ زندگی خودمان انگیزه میگیرند، که باور داریم باید شیوهٔ زندگی شما باشد.»
گفتگو نیم ساعت دیگر ادامه یافت و هرچه بیشتر به جنگ غزه نزدیک شد تا آنکه مستقیم از او پرسیدم. به نظر او، برخی چیزهایی که از نظر او ناعادلانه به نظر میرسیدند، ناعادلانه نبودند؟ او گفت حماس «نوعی درهمتنیدگی نظامی در جمعیت غیرنظامی» داشت که «عملاً جنگیدن را بدون کشتن غیرنظامیان، و شاید حتی بدون کشتن شمار زیادی غیرنظامی، ناممکن میسازد.» او اشاره کرد که مقامات اسرائیلی گفتهاند یکسوم تلفات فلسطینیها جنگجویان حماس بودند. گفت: «اگر این درست باشد — اگر نسبت دو به یک باشد — با توجه به پرجمعیت بودن غزه و درهمتنیدگی حماس، فکر میکنم این نسبت آبرومندی است.» برخی در سالن نفس خود را حبس کردند. سپس پرسشها را شنیدیم. مردی جوان گفت از آنچه والزر دربارهٔ غزه گفت آزرده شده و هرگز هیچیک از کتابهایش را نخواهد خواند. شخص دیگری پرسید آیا «اخلاق پرمایه» حاصل از تربیت یهودیاش مانع توانایی او در دیدن «ظرافت ها و ارزش های حداقلی» بیعدالتی جنگ نشده است. والزر گفت که در گذشته «مخالف بسیار سرسخت برخی از جنگهای اسرائیل» بوده، اما «در این یکی، چنانکه معلوم شد، نه.»
دشواری ویژهای در بهکارگیری نظریهٔ جنگ عادلانه در جنگ میان یک ارتش قدرتمند و یک گروه شورشی وجود دارد. مشکلی که جنگهای عادلانه و ناعادلانه بهتفصیل به آن نمیپردازد و والزر از آن زمان بسیار دربارهاش اندیشیده است. دو ماه پس از رویداد بارسلونا، او سخنرانیای در این موضوع در آکادمی نظامی ایالات متحده یا همان «وستپوینت» ایراد کرد که بر جنگ غزه متمرکز بود. او از زمان انتشار جنگهای عادلانه و ناعادلانه بارها به وستپوینت رفته بود و گفت افسرانی که آنجا تدریس میکردند به او گفته بودند که «احساس نزدیکی ویژهای با ارتش دفاعی اسرائیل دارند — ارتشی که به گفتهٔ آنان، شبیهترین ارتش به ارتش ماست.» او در سخنرانی، این درگیری را جنگی نامتقارن و «بیسابقه» توصیف کرد. او گفت: «باور نمیکنم هرگز جنگی علیه یک شهر زیرزمینی در تاریخ روی داده باشد» و به شبکهٔ تونلهای غزه اشاره کرد. او استدلال کرد که حماس جنگیدن روی زمین را «برای تولید تلفات غیرنظامی» طراحی کرده بود. او افزود که ایالات متحده بمبهای دوهزارپوندی « که مناسب جنگ شهری نیستند» را برای خرد کردن تونلهای حماس به اسرائیل فرستاد: «پس ما در ویرانیای که آنان در روی زمین انجام دادند و در مرگ غیرنظامیانی که سبب شدند، شریکیم.» در مه، نسخهٔ طولانیتری از این سخنرانی را از طریق پلتفرم «زوم» برای مرکز مینروا برای حقوق بشر در اورشلیم (Minerva Center for Human Rights) ارائه داد. والزر در آنجا خاطرنشان کرد که ارتشهای قدرتمند عموماً بیشتر کشتار را در این جنگهای نامتقارن انجام میدهند، اما چنین درگیریهایی مسائل سیاسی نیز هستند و طرف قدرتمندتر غالباً میبازد. او گفت: «برای مثال فرانسویها در الجزایر، فرانسویها بودند که جنگ را باختند. آمریکاییها در ویتنام و افغانستان: ما آشکارا باختیم. و در عراق: ما نبردیم. اسرائیلیها در لبنان و چندین بار پیش از ۷ اکتبر در غزه: موارد بسیار زیادی از پیروز نشدن.»
دفعهٔ بعد که از طریق زوم صحبت کردیم، از والزر دربارهٔ این پرسیدم. اگر راهبرد حماس برای اسرائیل ناممکن ساخته بود که جنگ را بدون کشتن غیرنظامیان بیشتری از آنچه پیشتر میکشتند ببرد — و اگر در آن صورت اسرائیل بهکلی نمیتوانست جنگ را ببرد، به دلیل خشم عمومی و فشار سیاسی — آیا کار عادلانه توقف جنگیدن نبود؟ والزر به من گفت که این استدلال را از افراد چپ اسرائیلی شنیده و البته آماده شدن برای مذاکره و امید به راهحل دیپلماتیک مهم است. اما او وضعیت اسرائیل را مخاطرهآمیز میدانست. او گفت اسرائیل نمیتوانست از این جنگ اجتناب کند.
به مقالهای اندیشیدم که او سالها پیش با آویشای مارگالیت (Avishai Margalit)، فیلسوف اسرائیلی، با عنوان «اسرائیل: غیرنظامیان و رزمندگان» نوشته و نخست در هاآرتص و بعد در نیویورک ریویو آو بوکس منتشر شده بود. آنان نوشته بودند: «این دستورالعملی است که ما از آن دفاع میکنیم: جنگ خود را در حضور غیررزمندگان طرف مقابل با همان دقتی رهبری کنید که گویی شهروندان خودتان غیررزمنده هستند.» آیا والزر در این باره نظرش را تغییر داده بود؟ جوابش منفی بود. سپس فرضیهای مطرح کرد دربارهٔ خانهای که بخشی از آن در اختیار حماس است، راکتها در زیرزمین انبار شده و غیرنظامیان در طبقات دیگر. او گفت: «بیایید تصور کنیم غیرنظامیان در طبقات مختلف اسرائیلی بودند.» اسرائیل دربارهٔ این باید چه کند؟ ادامه داد: «فکر میکنم این روش درست پرسیدن سؤال است. مطمئن نیستم پاسخ چیست. گمان میکنم پاسخ این است که آپارتمان را بمباران میکنی.»
آن سپتامبر، هزاران پیجر و بیسیم که به دست عوامل اسرائیلی به مواد منفجره مجهز شده بودند، در لبنان و سوریه منفجر شدند و دهها نفر از جمله دو کودک را کشتند و هزاران نفر را زخمی یا معلول کردند. والزر مقالهای برای تایمز نوشت و این انفجارها را «حملات تروریستی» و «بهاحتمال زیاد جنایات جنگی» خواند. این ستون تندترین نقد او بر اسرائیل تا آن زمان بود؛ واقعیتی که خودش چند ماه بعد، دفعهٔ بعدی که صحبت کردیم، پذیرفت. او به این نتیجه رسیده بود که با موشه یعالون (Moshe Ya’alon)، وزیر دفاع پیشین اسرائیل، همعقیده است؛ اظهارات یعالون او را به این فکر انداخته بود که این درگیری دو جنگ است: دفاعی مشروع در برابر حملهٔ حماس و جنگی ناعادلانه از نوع پاکسازی قومی در شمال غزه. (ارتش اسرائیل اتهام پاکسازی قومی یعالون را رد کرد و اصرار داشت که «مطابق حقوق بینالملل» عمل میکند.) والزر همچنین اعتراف کرد که شروع کرده است به این اندیشه که آیا ممکن است جنگی چنان بیمهار به راه انداخته شود که عادلانه بودن علتش را تضعیف کند. او گفت: «من همیشه کوشیدهام این دو داوری را از هم جدا نگه دارم. اما از سوی شماری از مردم به چالش کشیده شدهام.»
ژانویهٔ ۲۰۲۵ بود. دولت بایدن که در حال ترک قدرت بود، آتشبسی میانجیگری کرده بود که آزادی گروگانهای گرفتهشده توسط حماس را در ازای زندانیان فلسطینی ممکن میساخت؛ آتشبس تا ۱۸ مارس دوام آورد، تا آنکه اسرائیل با تأیید دولت ترامپ حملهای غافلگیرکننده آغاز کرد و ادعا کرد که در مذاکرات حماس برای آزادی گروگان های باقی مانده هیچ حسن نیتی وجود ندارد. در یکی از مرگبارترین روزهای جنگ، ارتش اسرائیل بیش از چهارصد نفر را کشت — به گزارش وزارت بهداشت غزه که تحت رهبری حماس است، بیشترشان زنان و کودکان. فردای آن روز، نیروهای اسرائیلی عملیات زمینی را در سرزمینی آغاز کردند که ارتش دفاعی اسرائیل هفتهها پیش از آن عقبنشینی کرده بود.
والزر بهتازگی نود ساله شده بود. مؤسسهٔ ون لیر اورشلیم (The Van Leer Jerusalem Institute) و آکادمی علوم و علوم انسانی اسرائیل (Israel Academy of Sciences and Humanities) همایشی به افتخار او ترتیب داده بودند که آن ژوئن برگزار میشد و از او دعوت کردند سخنرانی کند. او به من گفت که دربارهٔ جنگهای عادلانه و ناعادلانه و جنگ غزه سخن خواهد گفت، اما نمیداند چه خواهد گفت. در مه، اسرائیل تهاجم خود در غزه را گسترش داد. در ژوئن، اسرائیل ایران را بمباران کرد و ایران تلافی کرد. همایش به پاییز موکول شد.
در اکتبر، دوباره با والزر تماس گرفتم و دربارهٔ «طرح صلحی» که ترامپ اعلام کرده بود و شامل ادارهٔ بینالمللی غزه میشد گفتگو کردیم. شرایط آن چندان از طرح بایدن دور نبود، اما والزر خوشبین نبود. او گفت ترامپ «میخواهد در حال امضای سند مهمی دیده شود که سال بعد بتواند آن را جلوی کمیتهٔ نوبل تکان دهد.» برای او اکنون روشن بود که دولت اسرائیل در نظر دارد غزه را چنانکه کرانهٔ باختری را اشغال کرده، اشغال کند. او اندیشید: «پس میتوانم بگویم جنگ زمانی ناعادلانه شد که روشن شد پایانش برای دولت اسرائیل ناعادلانه است.» سپس مکث کرد. «نمیخواهم از این موضوع به عنوان راه فرار استفاده کنم. من واقعاً فکر میکنم که تعهد به محاصره، اقدامی بود که از نظر “یوس این بلو” (عدالت در شرکت در جنگ) آشکارا ناعادلانه بود — و به گمانم مخالفت با خود جنگ را میطلبید، نه فقط با شیوهٔ جنگ.» لبخندی تلخ زد. «مطمئن نیستم در نودسالگی نظریه را بازنویسی کنم. اما اگر دربارهٔ این موضوع بنویسم، باید آن اضطراب را بیان کنم — که سوءرفتار فاحش، جنایات جنگی، میتواند به نقطهای برسد که ما موظف باشیم با خود جنگ مخالفت کنیم.»
یک ماه بعد، برای شرکت در همایش به اسرائیل پرواز کردم. نخستین سفرم به این کشور از زمان آغاز جنگ بود. در خیابانهای اورشلیم، اسرائیلیهای جوان و شیکپوش را دیدم که سلاح های خودکار نظامی حمل میکردند، برخی با کولههای نظامی، احتمالاً در رفتوآمد از وظایف سربازیشان. بر ستونهای ایستگاههای قطار، برچسبهایی با چهرههای خندان سربازان بیستساله در کنار عبارت کوتاه و الهام بخش و تاریخ تولد و مرگشان دیده میشد.
هنگام سخنرانی والزر در غروب هوا بهطرز غیرعادی گرم بود. تالار سخنرانی پر بود؛ در ردیف آخر نشستم. روز را به شنیدن تفسیرهایی دربارهٔ کار او گذرانده بودم، که بیشترشان ستایشآمیز بود اما برخی کاملاً انتقادی. تندترین ارزیابی را خالد فرانی (Khaled Furani)، استاد انسانشناسی، ارائه داد که کار والزر را «لالایی» و روایتی «پرحرف» خواند که برای آرام کردن وجدان اسرائیلی و پنهان کردن واقعیت رنج فلسطینیان طراحی شده است. فرانی وضعیت کنونی را پیامد طبیعی ملیگرایی صهیونیستی دانست و از والزر دعوت کرد از کشتی در حال غرق صهیونیسم بگریزد و به کشتی نجات اسلام و آزادی فلسطین بپیوندد.
هنگامی که والزر به صحنه آمد، تعهد خود به امنیت اسرائیل را تأیید کرد و خشم خود از حملات ۷ اکتبر را توصیف کرد، سپس به شیوهٔ اسرائیل در جنگ پرداخت. او گفت یورشهای اخیر در غزه به نظر میرسید با این هدف انجام شده که آن را «غیرقابل سکونت، دستکم برای ساکنان کنونیاش» کند. او افزود: «اسرائیل محاصره را بهگونهای مدیریت کرده که معنایش این بود، و از دور به نظر میرسید منظور این باشد، که رنج پایانی نخواهد داشت، تسکینی پایدار نخواهد بود، تا مگر یک پیروزی نهایی و کامل برای اسرائیل به دست آید؛ پیروزیای که هرگز از نظر اخلاقی ممکن نبود، احتمالاً از نظر راهبردی هم ممکن نبود، و هیچکس واقعاً به آن باور نداشت.» علاوه بر این، «وقتی راه سیاسی برای شکست حماس و آزادی گروگانها وجود داشت، جنگ ناعادلانه شد. تلاش برای بردن آن، وقتی راهی برای بردن بدون نابودی غزه و بیرون راندن همه یا بیشتر مردمش وجود نداشت» به گفتهٔ او «تلاشی جنایتکارانه» بود.
تالار در این لحظه ساکت بود. والزر گفت که به برآورد و حسابکشی بینالمللی دربارهٔ اقدامات اسرائیل که قطعاً خواهد آمد اعتماد ندارد. او میخواست اسرائیلیها خودشان حسابکشی کنند. گفت: «لطفاً درست انجامش دهید.»
تشویقی که پس از آن آمد شدید اما غمگین بود. دو سخنران دیگر نیز بودند: رائف زریق (Raef Zreik)، حقوقدان و فیلسوف فلسطینی، که استدلال کرد تلاش والزر برای بهکارگیری نظریهٔ جنگ عادلانه در اسرائیل و فلسطین با برداشت نادرست بنیادین او از تأسیس اسرائیل بیمعنا شده است؛ و یائل اشترنهل (Yael Sternhell)، استاد تاریخ آمریکا، که وضعیت فلسطینیان در اسرائیل را با وضعیت آفریقاییتباران آمریکا در جنوب پس از جنگ داخلی مقایسه کرد. وقتی آنان سخن گفتند، برخی از حضار به جایی که والزر نشسته بود و خانوادهاش او را احاطه کرده بودند رفتند و تبریک گفتند. من نیز به آنان پیوستم. او در مقایسه با دو سال و نیم پیش که نخستین بار مصاحبهاش کردم، خمیدهتر به نظر میرسید؛ عصایی در دست داشت. پرسیدم آیا خوشحال است. گفت آن واژه درست نیست؛ بهتر است بگویم سربلند. اشاره کردم که انتقادهای تندی از کارش شد. والزر لبخند زد و به سمعکش اشاره کرد و گفت: «نمیتوانستم همهاش را بشنوم، اما آنها را خواهم خواند. زودتر دربارهشان در پلتفرم زوم صحبت میکنیم.»
یک هفته و نیم بعد صحبت کردیم. والزر با حالتی حاکی از تفکر به هر یک از نقدها پاسخ داد، اما عقبنشینی نکرد. ممکن است در چیزهایی نظرش تغییر کند، اما کند این کار را میکند، و وقتی در جهتی حرکت کند، عقب نمیکشد.
این باعث شد تنها تغییر چشمگیر او در نزدیک به سه سال گفتگوی ما برجستهتر شود: دیواری که میان«یوس اد بلوم» (عدالت رفتن به جنگ) و «یوس این بلو» (عدالت در چکونگی جنگیدن) بود و نظریهاش را نزدیک به نیم قرن پابرجا نگه داشته بود، دیگر استوار نبود. والزر موضوع را با من با صدای بلند اندیشید و در نقطهای از سردرگمی فکریاش خندهٔ کوچکی کرد. چند دقیقه بعد، به پایین نگاه کرد، به سوی صفحه خم شد و با تسلیم سخن گفت. او گفت: «به یک معنا، کشتار غزه، کشتار مداوم، جنگ را بهسادگی ناعادلانه کرد. آیا بمباران هیروشیما و ناکازاکی چنین کرد؟ من آنها را نقض “یوس این بلو” میدانستم، اما میتوانی بگویی آنها جنگ را ناعادلانه کردند. از یک جنایت جنگی فراتر رفت. نمیدانم چگونه توضیحش دهم.»
پیشنهاد کردم قیاسی با آنچه او در کار پیشین خود «وضعیتهای اضطراری فوقالعاده» (supreme emergencies) [در نظریه اخلاقی والزر روبرو بودن موجودیت یک جامعه یا ملت با خطری قریب الوقوع و بسیار جدی یا خطر به بردگی کشیده شدن یک جامعه. م] مینامد برقرار کنیم: لحظههایی که باید هر کاری بکنی تا «تداوم» جامعهات را حفظ کنی. در آن موارد، هدف تو چنان عادلانه است که مجازی در حفظ آن غیراخلاقی رفتار کنی. گفتم شاید در آن سر طیف، اگر شیوهٔ جنگیدنت از آستانهٔ کشتار بیرحمانه فراتر رود، عدالت هدفی که داری از میان برود. والزر پاسخ داد: «این به گوشم درست میآید. این خیلی خوب به نظر میرسد.» افزود: «بیشتر جنگها به هیچ وضعیتی شبیه کشتاری که در غزه روی داد نمیرسند. حتی آتشباران شهرهای آلمان، که من آن را جنایت جنگی میدانستم، در شگفتم — اگر ادامه مییافت و ادامه مییافت، اگر پنج بمباران شهری مانند شهر درسدن (Dresden) بود، آیا باعث میشد فکر کنم نه، این دیگر درست نیست؟»
در ژوئن دوباره صحبت کردیم. دولت ترامپ عملیات نظامی در ونزوئلا و ایران را آغاز کرده بود و چندان به نظر نمیرسید که به اثبات هر نوع حقانیتی برایانجام این کار اهمیت بدهد. والزر گفت: «فکر نمیکنم “وزیر جنگ” ما، چنانکه خودش را این گونه مینامد، حتی به زبان نظریهٔ جنگ عادلانه باور داشته باشد.» با این حال، مخالفت با این عملیاتها هنوز غالباً با چنین زبانی بیان میشد — و جی. دی. ونس (J. D. Vance)، معاون رئیسجمهور که به کاتولیسیسم گرویده، پس از آنکه پاپ جنگافروزی آمریکا را نقد کرد، نظریهٔ جنگ عادلانه را بهعنوان دفاع به کار گرفت. از والزر پرسیدم آیا فکر میکند سیاست خارجی آمریکا روزی دوباره با چنین اصولی هدایت خواهد شد، یا در این جهانی که بهطور پیوسته در وضعیت تقابل و خصومت قرار دارد زندگی میکنیم؟ گفت: «در نوامبر نشانهای از آن خواهیم دید. امیدوارم این انحراف موقتی در تاریخ سیاسی آمریکا باشد، اما نمیتوانم به تو بگویم که همین است.»
در سطحی شخصیتر، کنجکاو بودم که آیا جنگ غزه رابطهٔ والزر با چپ را تغییر داده است — آیا حس تعلق او را دگرگون کرده است. او به من گفت که خود را «بهشدت از دیسنت (Dissent)، مجلهٔ قدیمیاش، بیگانه» میبیند، اما نه فقط به خاطر غزه؛ او همچنین با پوشش آن از اوکراین و «طیف وسیعی از چیزها» مخالف بود. او گفت: «دیسنت قدیمی همیشه به ضرورت جنگیدن در دو جبهه باور داشت: علیه چپ اقتدارگرا و علیه راست سرمایهداری، همیشه. و آنچه اکنون با چپ آمریکا رخ داده این است که آنان فقط در یک جبهه میجنگند.»
اما به گفتهٔ او، تعارض واقعی او با دیگران نبود. درونی بود. او از دوستی قدیمی گفت که در اوایل ۲۰۲۴ به او نامه نوشته بود تا بگوید والزر تیع انتقادش را کند کرده است، که دربارهٔ جنگ اسرائیل در غزه آنگونه که دربارهٔ ویتنام نوشته بود نمینویسد. آیا دوستش درست میگفت؟ والزر پاسخ داد: «خوب، ببین، من دربارهٔ ویتنام سالها پس از پایان جنگ نوشتم.» او از نخستین روزهای جنگ محاصرهٔ غزه را محکوم کرده بود، اما بمباران برایش متفاوت بود. او گفت دوستان اسرائیلیاش مدام به او اطمینان میدادند که ارتش دفاعی اسرائیل اهدافش را با دقت انتخاب میکند. او گفت: «شاید در این نتیجهگیری دیر کردم که این کاملاً درست نبود — که سیاستی برای غیرقابل سکونت کردن بخشهایی از غزه وجود داشت.» لحظهای بعد افزود: «قطعاً در دیدن آن کند بودم.»
در پاسخ او پشیمانی شنیدم، اما به گمانم هنوز اعتماد به نفس نیز — باوری به اینکه هر خطایی هم داشته، نهایت تلاشش را کرده و به باورهای بنیادینش که تغییر نکردهاند وفادار مانده است. در نقطهای، او به من یادآوری کرد که نقدش بر صلحطلبی وقتی دهساله بود شکل گرفت. در گفتگویی پیشین از والزر پرسیده بودم که در نودسالگی امیدوار است میراثش چه باشد. او مدت زیادی پیش از پاسخ صبر کرد و حس کردم آنچه به من گفت همان چیزی بود که سالها، حتی دههها پیش میگفت و تا زمانی که توان داشت به من نیز همین را میگفت. او گفت: «میخواستم برای مردم ممکن کنم که دربارهٔ جنگ بهگونهای سخن بگویند که پایان دادن به جنگها را تسهیل کند. میخواستم مردم دربارهٔ سیاست بهگونهای سخن بگویند که برابریخواهی را تشویق کند. و میخواستم به شیوههایی که در دسترسم بودند — شیوههایی کوچک — کمک کنم زندگی یهودی امنتر شود.»

A Philosopher of War Changes His Mind
Michael Walzer wrote “Just and Unjust Wars” half a century ago. The war in Gaza made him rethink one of its fundamental principles.
By Jordi Graupera
October 22, 2026
https://www.newyorker.com/culture/persons-of-interest/a-philosopher-of-war-changes-his-mind
|
| |||||||||||||||||||
|
ايران امروز
(نشريه خبری سياسی الکترونیک)
«ايران امروز» از انتشار مقالاتی كه به ديگر سايتها و نشريات نيز ارسال میشوند معذور است. استفاده از مطالب «ايران امروز» تنها با ذكر منبع و نام نويسنده يا مترجم مجاز است.
Iran Emrooz©1998-2026 | editor@iran-emrooz.net
|