شاهزاده اتریشی و قاتل

برگردان: علی‌محمد طباطبایی

  مقدمه مترجم: در ۲۸ ژوئن ۱۹۱۴، در گوشهٔ خیابانی در سارایوو، نوجوانی ۱۹ ساله به نام گاوریلو پرینسیپ دو گلوله شلیک کرد که نه‌تنها جانِ آرشیدوک فرانتس فردیناند و همسرش سوفی را گرفت، بلکه اروپا را به سویِ جنگی سوق داد که میلیون‌ها انسان را بلعید. از آن لحظه، این دو مرد – یکی وارثِ تاج‌وتختِ امپراتوریِ اتریش-مجارستان و دیگری عضوِ گروهی انقلابی به نامِ «بوسنیِ جوان» – چنان به هم گره خوردند که تفکیکِ سرنوشتشان از یکدیگر ناممکن شد. اما بیش از یک قرن بحث، موشکافی و تجدیدنظر، این پرسش را پیش کشیده است: آیا ما آن دو مردِ واقعی را از دست داده‌ایم؟

آنیکا مومبائر، استادِ تاریخِ مدرنِ اروپا، در این مقاله پرده از افسانه‌هایی برمی‌دارد که پیرامونِ این دو چهره تنیده شده‌اند. او نشان می‌دهد که فرانتس فردیناند، برخلافِ تصویرِ رایجِ «شاهزادهٔ صلح»، نه یک کبوتر در آشیانهٔ شاهین‌ها، بلکه خود نیز به جنگ به‌عنوان ابزاری مشروع برای رسیدن به اهدافِ سیاسی می‌نگریست. شکارِ بی‌رحمانهٔ او – نزدیک به ۲۷۵٬۰۰۰ جانور – و بیزاری‌اش از اقلیت‌ها، تصویرِیک «صلح‌جویِ تراژیک» را به چالش می‌کشد. و پرینسیپ، برخلافِ توصیفِ سادهٔ «تروریست»، در یوگسلاویِ سوسیالیستی به‌عنوان قهرمانِ ملی جشن گرفته می‌شد، در حالی که پس از فروپاشیِیوگسلاوی، بوسنیایی‌هایِ مسلمان او را عاملِ فاجعه می‌دانستند.

مقاله همچنین به پرسشِ بنیادینِ مسئولیت می‌پردازد: آیا واقعاً مرگِ آرشیدوک و شلیکِ پرینسیپ باعثِ جنگ شد؟ مومبائر استدلال می‌کند که عاملانِ واقعیِ جنگ، نه این دو مرد، بلکه اعضایِ دولتِ اتریش- مجارستان در وین بودند که از فرصتِ ترور برای تحریکِ درگیری استفاده کردند – کسانی که نام‌هایشان بسیار کم‌تر به‌یادماندنی است. این مقاله، دعوتی است به بازاندیشی در تاریخِ جنگِ جهانیِ اول، و به پرسش از ماهیتِ قهرمانی، تروریسم و مسئولیت در رویدادهایی که سرنوشتِ میلیون‌ها انسان را رقم می‌زنند.

سمت چپ: آرشیدوک فرانتس فردیناند در یک مانورِ نظامی در سالِ ۱۹۱۰، چهار سال پیش از تروری که اروپا را به سویِ جنگ سوق داد. سمت راست: گاوریلو پرینسیپ از زمانِ کشتنِ فرانتس فردیناند در ۲۸ ژوئنِ ۱۹۱۴، هم به‌عنوان قهرمانِ انقلابی و هم به‌عنوان تروریست توصیف شده است.

آیا شاهزاده اتریشی (Archduke) فرانتس فردیناند (Franz Ferdinand) واقعاً یک «شاهزادهٔ صلح» تراژیک بود؟ آیا گاوریلو پرینسیپ (Gavrilo Princip) را بایدیک قاتل بی‌پروا به یاد آورد؟ بیش از یک قرن پس از آنکه این دو مرد با یک رویدادِ زمین‌لرزه‌وار در خیابان‌های سارایوو به هم پیوند خوردند، آنیکا مومبائر (Annika Mombauer) می‌پرسد آیاوقت آن نرسیده که شهرتشان را دوباره ارزیابی کنیم.

در۲۸ ژوئن ۱۹۱۴، مردی ۱۹ ساله در گوشهٔ خیابانی در شهری پرجنب‌وجوش در اروپا ایستاد و منتظر فرصتِ خود برای ارتکابِ قتل شد. این یک قتلِ معمولی نبود، زیرا آن نوجوان گاوریلو پرینسیپ، عضو گروهی از تروریست‌های بالقوه به نام «بوسنیِ جوان» (Young Bosnia’) بود. هدفِ او آرشیدوک فرانتس فردیناند، وارثِ ۵۰ سالهٔ تاج‌وتختِ امپراتوریِ اتریش- مجارستان، بود. و آنچه در آن صبح در سارایوو رخ داد، اروپا را به سویِ فاجعه سوق داد.

خشونت در خیابان‌ها: تصویری منتشرشده در یک روزنامهٔ ایتالیایی، پرینسیپ را در حالِ کشتنِ فرانتس فردیناند و همسرش سوفی نشان می‌دهد. ترورهایِ سیاسی در اوایلِ قرنِ بیستم غیرمعمول نبودند؛ آنچه این یکی را چنین فوق‌العاده کرد، آن چیزی بود که پس از آن رخ داد.

پرینسیپ تنها چند ثانیه وقت صرف شلیکِ گلوله‌هایش کرد، اما در یک چشم‌به‌هم‌زدن، هم نامِ خود و هم نامِ قربانی‌اش را جاودانه نمود. پیامدهایِ این قتل باعث شد که گاوریلو پرینسیپ و فرانتس فردیناند هر دو به‌طورِ پاک‌نشدنی با یکی از بزرگ‌ترین فجایعِ قرن بیستم – یعنی جنگ جهانی اول – پیوند بخورند. شخصیت‌ها، انگیزه‌ها و شهرتشان از تابستانِ ۱۹۱۴ تاکنون به طور بی‌پایان مورد بحث بوده است. نام‌هایشان به تعداد باورنکردنی از نبردهایِ سیاسیِ کشیده‌شده تا قرن بیست‌ویکم ادامه داشته است. اما آیا آن بحث – یعنی ۱۱۲ سال همچنان بحث و استدلال، موشکافی، ارزیابیِ مجدد و تجدیدنظر – به این معناست که ما آن دو مردِ واقعی را از دست داده‌ایم؟

واقعیت این است که اگر رویدادها در ۲۸ ژوئن ۱۹۱۴ به شکلِ متفاوتی پیش می‌رفت، یکی از آن دو مرد – پرینسیپ – به‌سختی در تاریخ شناخته می‌شد. دلیلش این است که پیش‌تر در همان روز، یکی دیگر از اعضای گروه «بوسنیِ جوان» تلاش کرده و در ترور آرشیدوک ناکام مانده بود. نامِ او به‌راحتی به ذهن نمی‌آید: ندلیکو چابرینوویچ (Nedeljko Čabrinović) بمبی دستی به خودرویِ روبازِ آرشیدوک پرتاب کرده بود که به خودرویِ بعدی برخورد کرد و چند نفر را مجروح ساخت. فرانتس فردیناند و همسرش شوکه شدند، اما آسیبی ندیدند.

چند ساعت پس از این تلاش برای جانِ آن‌ها، این زوج بار دیگر از خیابان‌هایِ سارایوو گذشتند. هنگامی که خودرویِ آن‌ها درست روبه‌رویِ پرینسیپ توقف کرد، قاتل این فرصت را غنیمت شمرد و هر دو، آرشیدوک و همسرش را با دو گلوله کشت.

پرینسیپ همراه با‌‌توطئه‌گران همدستش توسطِ جمعیتِ خشمگین دستگیر شد، بازداشت گردید و به دادگاه سپرده شد. او فقط به‌خاطرِ سنش از مجازاتِ اعدام فرار کرد و به ۲۰ سال حبسِ با اعمالِ شاقه محکوم و در شرایطِ هولناکی نگهداری شد.

متهمان: اعضای گروهِ انقلابیِ «بوسنیِ جوان»، از جمله گاوریلو پرینسیپ (ردیفِ جلو، سوم از چپ)، محاکمه می‌شوند. پرینسیپ به ۲۰ سال زندان محکوم شد، زیرا برایِ حکمِ اعدام بسیار جوان بود.

پرینسیپ – که در این زمان از سلِ استخوان در حالِ مرگ بود – در گفت‌وگو با روان‌پزشکی که در زندان به دیدارش رفته بود، در مورد انگیزه‌هایِ خود و دوستانش اندیشید. او برای اقدامِ خود از نفرتِ نسبت به اتریش- مجارستان الهام گرفته بود، کشوری که در سالِ ۱۹۰۸بوسنی- هرزگوین را ضمیمه کرده بود و مانعِ خواستهٔ برخی صرب‌های بوسنی برای پیوستن به صربستانِ بزرگ می‌شد. آرمانِ او «اتحادِ مردمانِ اسلاوِ جنوبی، صرب‌ها، کروات‌ها و اسلوونیایی‌ها، اما نه تحتِ حاکمیتِ اتریش» بود. او کسانی را که پیش‌تر اقدام به ترور کرده بودند، «قهرمانانِ نزدِ جوانانِ ما» توصیف کرد. خودِ پرینسیپ «به فکرِ قهرمان‌شدن نبود. او فقط می‌خواست برای ایده‌اش بمیرد.» او در سالِ ۱۹۱۸ در شرایطی که  فقط 23 سال داشت، در زندان بر اثرِ سل درگذشت.

اثرِ دومینو

ترورهایِ سیاسی در اواخرِ قرنِ نوزدهم و اوایلِ قرنِ بیستم غیرمعمول نبودند. و مرگِ فرانتس فردیناند لازم نبود بیش از دیگر جنایت‌هایی شبیه به این در یادها بماند، اگر رویدادهایِ فاجعه‌باری که به راه انداخت، در واقع هرگز روی نداده بودند. اتریش-  مجارستانی‌ها به‌شدت گمان می‌بردند که دولتِ صربستان از توطئهٔ قتلِ آرشیدوک حمایت کرده است: سلاح‌هایی که قاتلانِ جوان با آن از صربستان به سارایوو سفر کرده بودند، توسطِ اعضای ارتشِ صربستان تأمین شده بود. اما فراتر از این، هیچ مدرکِ محکمی برای پیوند دادنِ دولتِ صربستان به قاتلانِ نوجوان یافت نشد.

با این حال، دولتِ وین قتلِ وارثِ تاج‌وتخت را عمل تحریک آمیزی دانست که نمی‌توانست بی‌مجازات بماند. این دولت گام‌هایی برای طلبِ انتقام از دولتِ صربستان برداشت، از جمله اولتیماتومی که عامدانه غیرقابل‌قبول بود. حتی اگرچه دولتِ صربستان همهٔ خواسته‌هایِ اتریش- مجارستان به‌جز یکی را پذیرفت، پاسخِ آن‌ها از سویِ وین رد شد و اتریش- مجارستان به صربستان اعلامِ جنگ کرد.

این امر بسیج‌ها و اعلامِ جنگ‌ها را در سراسرِ اروپا به راه انداخت، زیرا سایر قدرت‌هایِ بزرگ به یاریِ متحدانِ مربوطهٔ خود شتافتند. در عرضِ چند روز، یک درگیریِ بالکانی به یک جنگِ اروپایی تبدیل شد.

مسیرِ جنگ: ذخیره‌چی‌ها و داوطلبان در ژوئیهٔ۱۹۱۴ در خیابانی در بلگراد، صربستان، پشتِ یک پرچم راهپیمایی می‌کنند؛ بسیجِ عمومی در عرضِ چند روز انجام شد.

در جهانِ انگلیسی‌زبان و فراتر از آن، پرینسیپ به‌طورِ گسترده‌ای مسئولِ انداختنِ اولین مهره دومینو دانسته شده که به یک درگیریِ قاره‌ای منجر گردید. اگرچه او به رهگذران شلیک نکرد – و از اینکه به‌طورِ ناخواسته همسرِ آرشیدوک را کشته بود، به‌شدت آزرده بود – برخی از منتقدانش تا آنجا پیش رفته‌اند که او و هم‌قطارانش در «بوسنیِ جوان» را با تروریست‌هایِ قرن بیست‌ویکم مقایسه کنند.

اما همه با این دیدگاه موافق نیستند. در یوگسلاویِ پس از ۱۹۱۸، اعضای «بوسنیِ جوان» آزادی‌خواه تلقی شده و به‌عنوان قهرمانانِ ملی مورد ستایش قرار می گرفتند. اقدامِ خشونت‌آمیزِ آن‌ها به لحظهٔ بنیان‌گذاری برای جنبشِ اسلاوهایِ جنوبی تبدیل شد. پیکرِ قاتلان (برخی در اسارت مرده بودند و سه نفر اعدام شده بودند) نبشِ قبر شد و به سارایوو منتقل گردید، جایی که قبرهایِ جدیدشان در «نمازخانهٔ قهرمانانِ ویدوودان» (Chapel of the Vidovdan Heroes) به محلِ زیارت تبدیل شد. در سالِ ۱۹۳۰، از یک پلاک یادبود از جنس مرمرِ سیاه در بالایِ نقطه‌ای که پرینسیپ گلوله‌هایِ سرنوشت‌سازش را شلیک کرده بود، رونمایی شد. این پلاک به جنگِ جهانی و قربانیانِ بی‌شمارش اشاره‌ای نکرد. در عوض، کتیبهٔ آن چنین بود: «در این مکانِ تاریخی، گاوریلو پرینسیپ آزادی را به ارمغان آورد.»

دریوگسلاویِ سوسیالیستیِ که پس از ۱۹۴۵ پدید آمد، پرستش از پرینسیپ به جایگاه حتی بالاتری رسید. خیابان‌ها و مدارس به نامِ او نام‌گذاری شدند. ردپاهایی به نقطه‌ای که پرینسیپ گلوله‌هایِ سرنوشت‌سازش را شلیک کرده بود، اضافه شد. اکنون قاتلِ فرانتس فردیناند به‌عنوان قهرمانِ انقلابی جشن گرفته می‌شد.

اقداماتِ تروریستی

همهٔ این‌ها پس از فروپاشیِ یوگسلاوی در اوایلِ دههٔ ۱۹۹۰ تغییر کرد. بوسنیایی‌هایِ مسلمان بزرگ‌ترین گروهِ هویتیِ بوسنی- هرزگوینِ تازه‌استقلال‌یافته را تشکیل می‌دادند و بسیار کمتر تمایل داشتند به پرستشِ قهرمانانهٔ پرینسیپ بپردازند. در واقع، آن‌ها تمایل داشتند او را یک تروریستِ صرب بدانند که اقدامِ فتنه جویانه او فاجعه به بار آورده بود.

آرامگاه  گاوریلو پرینسیپ. او در سالِ ۱۹۱۸ در شرایطی که  فقط ۲۳ سال داشت، در زندان بر اثرِ سل درگذشت.

برای بوسنیایی‌هایِ مسلمان، دورهٔ حاکمیتِ اتریش- مجارستان پیش از جنگِ جهانیِ اول عمدتاً مثبت بود. هر گروه قومیِ بزرگ توسطِ یک حزبِ سیاسی نمایندگی می‌شد و درجه‌ای از خودمختاری به آن اعطا شده بود. دورهٔ پس از ۱۹۱۸ با آزادی‌هایِ بسیار کمتری مشخص می‌شد: بوسنیایی‌ها این امتیازات را از دست دادند و در یوگسلاویِ کمونیستی بسیاری از نهادهایِ مسلمانان لغو شد. پس از ۱۹۹۰، رها از دیدگاهِ رسمیِ یوگسلاوی، پلاک‌هایِ یادبودِ پرینسیپ برداشته شد و نام پرینسیپ بر روی یک پل (با نامِ غیررسمی) در سارایوو بار دیگر به «پلِ لاتین» تبدیل گردید.

یک مدال برای شجاعت

در طولِ جنگِ بوسنی (۱۹۹۲–۹۵)، شجاعتِ ادعاییِ پرینسیپ برای برانگیختنِ سربازانی که در سمتِ ارتشِ جمهوریِ صربستان (بخشِ صربِ بوسنی- هرزگوین) می‌جنگیدند، به کار گرفته شد. مدالِ جدیدی برای شجاعت ضرب شد و به نامِ پرینسیپ نام‌گذاری گردید. سربازانی که سارایوو را ۱٬۴۲۵ روز محاصره کردند، جنایاتِ جنگی مرتکب شدند و بخشِ بزرگی از شهر را ویران کردند، به پرینسیپ و دیگر «بوسنیایی‌هایِ جوان» توسل جستند. تعجبی نداشت که پیوندِ پرینسیپ با دشمن، تنها مخالفتِ بوسنیایی‌ها با قهرمان‌پرستیِ او را تقویت کرد.

از آنجا که دو طرف بر سرِ تفسیرِ گذشته اختلاف داشتند، نتوانستند بر سرِ چگونگیِ گرامیداشتِ صدمین سالگردِ جنگِ جهانیِ اول نیز توافق کنند. و بدین‌ترتیب، در تابستانِ ۲۰۱۴ – هنگامی که چشمانِ جهان یک بارِ دیگر به سارایوو دوخته شد – آن‌ها مراسمِ جداگانه‌ای برگزار کردند. در خودِ سارایوو، مراسمِ یادبودی با حضورِ نمایندگانی از سراسرِ اتحادیهٔ اروپا و جمعیت‌هایِ بین‌المللی، ماهیتِ تراژیکِ رویدادهایِ۱۹۱۴ را برجسته کرد. میلوراد دودیک (Milorad Dodik)، رئیس‌جمهورِ «جمهوریِ صربستان»، و الکساندر ووچیچ (Aleksandar Vučić)، نخست‌وزیرِ صربستان، دعوت‌نامه‌هایِ خود برای پیوستن به مراسمِ سارایوو را رد کردند. در عوض، آن‌ها در جشنی که با حمایتِ مالیِ صربستان در آندریچگراد (Andrićgrad)، شهری پارک‌گونه به فاصله دو ساعت از شرقِ سارایوو، برگزار شد، شرکت کردند. در اینجا، جمعیت‌ها از بازسازیِ نمایشیِ ترورِ فرانتس فردیناند لذت بردند و شاهدِ رونمایی از موزائیکِ بزرگی از پرینسیپ و هم‌قطاران توطه‌گرش بودند. یک قرن پس از آنکه پرینسیپ گلوله‌هایِ سرنوشت‌سازش را شلیک کرد، او هم به‌عنوان قهرمان و هم به‌عنوان تبهکار گرامی داشته شد.

صدمین سالگردِ ترور در بوسنی- هرزگوین به روش‌هایِ مختلفی گرامی داشته شد. در اینجا، تاجِ گلی در محلِ قتلِ آرشیدوک و همسرش در سارایوو گذاشته می‌شود.

صلح و جنگ

و فرانتس فردیناند چه؟ آیا شهرتِ او نیز در طولِ قرنِ گذشته نظرات را به همین شکل تقسیم کرده است؟ در بیشترِ روایت‌ها، او به‌عنوان مردی صلح‌جو تصویر می‌شود که اگر زنده می‌ماند، از جنگ جلوگیری می‌کرد. این واقعیت که قتلِ او جرقهٔ یک درگیریِ هولناک را زد، تنها به دردناکیِ مرگِ تراژیکِ او می‌افزاید.

اندکی پس از جنگ، مدیرِ آرشیوِ جنگِ اتریش لحن را تعیین کرد و این ترور را «تراژدیِ تقدیر» خواند و ادعا کرد که فرانتس فردیناند نخستین کسی بود که در «میدانِ نبردِ جنگِ جهانی» جان باخت. در واقع، نامِ او در فهرستِ قربانیانِ جنگ در سردابی که در سال‌هایِ۱۹۳۳–۳۴ در وین ساخته شد گنجانده شد، حتی اگر مرگش چهار هفته پیش از آغازِ جنگ رخ داده بود.

شرایطِ مرگِ فرانتس فردیناند واقعاً تراژیک بود. او با وجودِ هشدارهایی مبنی بر اینکه ممکن است در خطر باشد، برای بازرسی از مانورهایِ نظامی به سارایوو سفر کرده بود، و قصد داشت سالگردِ ازدواجش را با همسرش سوفی، دور از پروتکلِ خفه‌کنندهٔ دربارِ وین بگذراند. به همین دلیل، حتی بعضی چنین اظهار نظر کرده اند که او «برایِ عشق مرد».

اما آیا او واقعاً مردی صلح‌جو بود؟ آلکس هوویوس (Alex Hoyos)، دیپلماتِ اتریش-مجارستانی که نقشِ رهبری در بحرانِ پس از ترور را به عهده داشت، قطعاً چنین فکر می‌کرد و گفت: «جهان نمی‌داند که آرشیدوک همیشه مخالفِ جنگ بود. بنابراین او با مرگش به ما کمک کرد تا انرژی‌ای را به دست آوریم که تا زمانی که زنده بود، هرگز نمی‌خواست آن را صرف کند!»

این دیدگاهی است که توسطِ مورخانِ مدرن نیز اغلب مطرح می‌شود. مارگارت مک‌میلان (Margaret MacMillan) استدلال کرده است که مرگِ فرانتس فردیناند «به‌طرزِ طعنه‌آمیزی، تنها مردی را حذف کرد که ممکن بود بتواند کشورش را از اعلامِ جنگ به صربستان بازدارد». کریستوفر کلارک نیز در همین حال استدلال کرده است که فرانتس فردیناند «اگر از حادثهٔ بوسنی جان سالم به‌در می‌برد، به هشدار دادن دربارهٔ خطراتِ یک ماجراجوییِ نظامی ادامه می‌داد».

در آندریچگراد، جمهوریِ صربستان، بازیگری نقشِ گاوریلو پرینسیپ را با صلیبی سوزان در دست دارد و او را به‌عنوان قهرمانِ ملی گرامی می‌دارد.

فرانتس فردیناند قطعاً به‌نظر می‌رسد که مانعی برایِ فرانتس کنراد فون هتسندورف (Franz Conrad von Hötzendor)، رئیسِ ستادِ اتریش، بوده است – کسی که جنگ‌طلبی‌اش، به‌ویژه نسبت به صربستان، افراطی بود. و با این حال، فرانتس فردیناند در انتصابِ کنراد نقشِ کلیدی داشت، حتی با وجودِ اینکه می‌دانست او یک جنگ‌افروز است. این نشان می‌دهد که آرشیدوک کمتر از آنچه اغلب ادعا می‌شود به صلح تمایل داشت – به‌ویژه که او را «شاهین‌هایی» احاطه کرده بودند که حذفِ «ضمیمهٔ اروپایی»، یعنی صربستان را توصیه می‌کردند. اگر فرانتس فردیناند از تلاشِ پرینسیپ برایِ به قتل رساندن او جان سالم به‌در می‌برد، این سوءظن که دولتِ صربستان «بوسنیایی‌هایِ جوان» را به انجامِ یک تلاشِ جسورانه برایِ کشتنِ او تشویق کرده بود، ممکن بود آرشیدوک را متقاعد کند که وقتِ آن رسیده است که به درخواست‌هایِ مکررِ کنراد برایِ جنگ تن دهد.

پیوندِ عاشقانه: فرانتس فردیناند در حالی با سوفی خوتک ازدواج کرد که سوفی از نظرِ رتبهٔ دودمانی هم‌تراز نبود. قیصر فرانتس یوزف اول به‌اکراه با این ازدواج موافقت کرد، اما فرزندانِ آیندهٔ این زوج را از ارث‌بریِ تاج‌وتخت یا عناوینِ هابسبورگ محروم کرد.

روایت‌هایِ متناقض

معاصران قطعاً از پتانسیلِ فرانتس فردیناند برای به خطر انداختنِ صلح آگاه بودند. دیدگاه او نسبت به اقلیت‌هایِ مختلف در امپراتوریِ اتریش- مجارستان نگرانیِ خاصی ایجاد می‌کرد. فرانتس فردیناند آشکارا از لهستانی‌ها، فرانسوی‌ها، ایتالیایی‌ها و صرب‌ها بیزار بود. او ادعا می‌کرد که «هیچ مجارِ شایسته‌ای وجود ندارد». او به سوسیالیست‌ها، یهودیان، فراماسون‌ها و گاهی به پروتستان‌ها اعتراض داشت. کنت آنتون مونتس (Count Anton Monts)، دیپلماتِ آلمانی، تنها چند روز پیش از ماجرای ترور چنین اظهار نظر کرده بود: «نمی‌دانم زنده این مرد خطرناک‌تر است یا مرده اش.» مونتس معتقد بود که آرشیدوک قادر است «تمامِ اروپا را به آتش بکشد».

حرکاتِ استراتژیک: فرانتس کنراد فون هتسندورف در سالِ ۱۹۱۵. رئیسِ ستادِ جنگ‌طلبِ ارتش و نیرویِ دریاییِ اتریش-مجارستان به توصیهٔ فرانتس فردیناند منصوب شد.

آلما هانیگ (Alma Hannig)، زندگی‌نامه‌نویسِ فرانتس فردیناند، در سالِ ۲۰۱۳ استدلال کرد که آرشیدوک نمی‌خواست صلح را به هر قیمتی حفظ کند. او استدلال کرده است که فرانتس فردیناند به‌دلیل متحدانِ غیرقابل‌اعتماد و ضعفِ ارتشِ اتریش- مجارستان، نه به‌خاطر بیزاری از درگیری به‌خودی‌خود، به مخالفت با جنگ توصیه می‌کرد. او در آشیانهٔ «شاهین‌ها» یک «کبوتر» نبود. جنگ برایِ او وسیله‌ای مشروع برای رسیدن به هدفی سیاسی بود.

با این حال، هانیگ یک افسانهٔ دیگر دربارهٔ «شاهزادهٔ صلحِ تراژیک» را نیز از بین می‌برد: اینکه مرگِ فرانتس فردیناند در سراسرِ امپراتوریِ اتریش- مجارستان با شانه‌ای بی‌تفاوت بالا انداختن دریافت شد. اشتفان تسوایگ (Stephan Zweig)، رمان‌نویسِ اتریشی، دهه‌ها بعد مشاهده کرد که وقتی مردم از درگذشتِ آرشیدوک باخبر شدند، «هیچ شوک یا خشمِ قابل‌توجهی در چهره‌هایشان دیده نمی‌شد». و تنها دو ساعت بعد، «مردم در حالِ گپ‌زدن و خندیدن بودند».

آزادی‌هایِ کمتر: زنانِ مسلمان در یک بازارِ خیابانی در بوسنی- هرزگوین،۱۹۳۰. بسیاری از بوسنیایی‌هایِ مسلمان از آزادی‌هایی که پس از جنگِ جهانیِ اول از دست دادند، افسوس می‌خوردند.

تسوایگ ممکن بود تصویری نامطلوب از مردی غیرمحبوب ترسیم کرده باشد. با این حال، استدلال می‌شود که احساساتِ گسترده‌ای از اندوه وجود داشت. با وجودِ بیزاری‌اش از بسیاری از اقلیت‌هایِ امپراتوری، او برایِ برخی افراد، وعدهٔ اصلاحاتِ چندملیتی را در خود داشت و اندوهی واقعی در مرگش وجود داشت.

رژهٔ تشییع: تابوت‌هایِ فرانتس فردیناند و سوفی در ۲ ژوئیهٔ۱۹۱۴ از تریسته در مسیرِ وین می‌گذرند. چهره‌هایِ کلیدیِ سلسله‌مراتبِ اتریش-مجارستان تا این زمان تصمیم گرفته بودند که صربستان باید بهایِ مرگِ آن‌ها را بپردازد.

چه صلح‌جو و چه نه، فرانتس فردیناند ویژگی‌هایِ عمیقاً ناخوشایندی داشت. او به زودخشمی معروف بود. تمایلش به شکار هم افسانه‌ای و هم نگران‌کننده بود. هنگامی که درگذشت، نزدیک به ۲۷۵٬۰۰۰ جانور را در خانه و در سفرهایش به دور جهان شکار کرده بود، از جمله چند صد جانور در یک باغ وحش. ملکِ او در کونوپیشت (Konopischt)، خانهٔ حدودِ ۱۰۰٬۰۰۰ جامِ شکار بود و او سوابقِ دقیقی از شکارهایش نگه می‌داشت؛ واقعیتی که تا حدی با تصویرِ صلح‌جویانه‌ای که از او داریم، سازگار نیست.

جام‌هایِ شکارِ هولناک: فرانتس فردیناند با دو ببری که در سالِ ۱۸۹۳ در ساریسکا، هند، شکار کرد. آرشیدوک شکارچیِ سیری‌ناپذیرِ حیوانات بود و سوابقِ دقیقی از تعدادِ کشته‌هایش نگه می‌داشت.

از جمله دوستانی که داشت، قیصرِ آلمان، ویلهلم دومِ (Wilhelm II) نیز به‌همان اندازه فردی ناخوشایند بود که در عشق به شکار حیوانات با او شریک بود. او در میان اعضای دولت دوستانِ زیادی پیدا نکرد و موردِ بیزاریِ عمویش، قیصر فرانتس یوزف (Kaiser Franz Joseph)، بود – آن هم تا حدی به‌خاطر ازدواجش با زنی از طبقهٔ پایین‌تر.

گردشِ خانوادگی: فرانتس فردیناند و سوفی با یکی از فرزندانشان در سالِ ۱۹۱۲. آرشیدوکِ اتریشی شوهری دوست‌دار و پدری مهربان بود.

عاملانِ واقعی

پس از جنگ، بسیاری از معاصران با نگاهی نقادانه به فرانتس فردیناند اندیشیدند. آدولف هیتلر حتی تأیید کرد که آرشیدوک – که او با تحقیر (و به‌نادرستی) «بزرگ‌ترین دوستِ اسلاوها» توصیفش می‌کرد – توسط یک «متعصبِ اسلاو» کشته شد. اما در خلوت – و در این نکته معاصران و مورخان هم‌نظرند – فرانتس فردیناند شوهری دوست‌دار و پدری مهربان بود که با عکس‌هایِ رسمیِ اغلب عبوسش تفاوت داشت. در صدمین سالگردِ ترور، نیویورک تایمز چنین اظهار نظر کرد: «و باز مانندِ هر وارثی که زنده نمی‌ماند تا به ارث برسد، آسان است که برای فرانتس فردیناند… هر تعداد از فضایل و رذایل را به او نسبت دهیم و سناریوهایِ مفصلِ “چه می‌شد اگر” را تا حدِ اشباع تولید کنیم.»

سال‌ها گمانه‌زنی و بحث، درستیِ این کلمات را اثبات کرده است. قطعاً این نکته نیز درست است که با به‌یادآوردنِ وارثِ تاج‌وتختِ اتریش- مجارستان تنها به‌عنوان قربانیِ بدشانسِ یک قاتلِ نوجوانِ که به اندیشه های افراطی کشیده‌شده بود، به درکِ این موضوع توجه نمی کنیم که چرا او در داخلِ کشور شخصیتی بحث برانگیز بود و در خارج از کشور به هدفِ گروهی از قاتلانِ بالقوه تبدیل شد.

تعجبی ندارد که هیچ‌یک از این دو مردِ اکنون مشهور – فرانتس فردیناند و گاوریلو پرینسیپ – آن‌قدر که افکارِ عمومی ممکن است تصور کند، یک‌بعدی نبودند. و می‌توان استدلال کرد که آن‌ها آن‌قدر هم که دهه‌ها بحث نشان می‌دهد، تأثیرگذار نبودند. زیرا در نهایت، نه مرگِ اتریشی و نه انتخابِ صربِ بوسنیایی برای شلیکِ گلوله‌اش، عاملِ جنگِ جهانیِ اول نبود. بلکه این تصمیمی بود که از فرصتی که اکنون توسطِ ترور فراهم‌شده بود برای تحریکِ یک درگیری بزرگ مورد استفاده قرار گرفت. این انتخاب توسطِ اعضایِ دولتِ اتریش- مجارستان در وین انجام شد، کسانی که نام‌هایشان بسیار کم‌تر به‌یادماندنی بوده است.

———-
آنیکا مومبائر (Annika Mombauer)، استادِ تاریخِ مدرنِ اروپا در دانشگاهِ آزاد (Open University) است. کتاب‌هایِ او شاملِ «عللِ جنگِ جهانیِ اول: بازیِ طولانیِ سرزنش» (تیلور اند فرانسیس،۲۰۲۴) است (The Causes of the First World War: The Long Blame Game (Taylor & Francis, 2024) ).