مرگ خدا، سیاست و فرگشت

سیاست فن‌آوری ی سامانیدن قدرت و داوری و چالش‌ها ی گوناگون بر سر آن‌ها در هم‌بودمان و جامعه است؛ هنری که به رانش و گردانش نیروها و بازنمایی آن‌ها در شهر می‌پردازد تا آرامش و رامش در هم‌بودمان و زیست‌سامانه بتواند بماند، بپاید و پیش‌برود. همه ی این کارکردها ی آرمانی ی سیاست را در واژه ی فارسی ی باستانی ی «رام‌یاری» می‌توان دید؛ واژه‌ای که همانند شهریاری به یاری‌گری ی فرآیندها ی سیاسی در شهر برای آفرینش و پایش رامش و آرامش اشاره‌ای آشکار دارد.

یکم. مرگ خدا و پیدایش سیاست نوین

سیاست در دریافت نوین، هم‌واره با ریختی از مرگ خدا آغاز می‌شود؛ و همین دریافت است که در هوشیاری نوین و پسانوین به گسترش سیاست و پادشاهی او بر زیست‌سامانه می‌رسد.

آشکار است که سیاست از دیدگاه تاریخی، بسیار پیش‌تر از جهان نوین و حتا پیش از پیدایش دین‌ها ی بزرگ برآمده است. انسان‌ها از همان آغاز زند‌ه‌گی گروهی، ناگزیر بوده‌اند درباره ی چه‌گونه‌گی سامان‌دادن به زندگی، پخش سرچشمه‌ها و داشته‌ها، رویارویی با چالش‌ها و گزینش راه‌کارها ی همه‌گانی تصمیم بگیرند. از این دیدگاه، سیاست را می‌توان پدیده‌ای هم‌زاد با زنده‌گی گروهی انسان دانست؛ سیاست با هم‌بودگان‌ها (اجتماع) زاده می‌شود و در هم‌بودمان‌ها (جامعه‌ها) قد می‌کشد و آرام‌آرام به مرگ خدا می‌رسد. اما سیاست نوین با دگرگونی ژرف‌تری پیوند دارد: فروپاشی یا دست‌کم سست‌شدن جای‌گاه داوری ی برین، آسمانی و فراسویی؛ و پیدایش این پرسش که چه کسی یا چه چیزی باید جای آن را در داوری درباره ی درست و نادرست، داد و بیداد، خوب و بد و روا و ناروا بگیرد. (۱، ۲)

هم‌چنان که در نوشتاری پیش‌تر کاویده‌ام، «مرگ خدا» در اندیشه ی نیچه را نباید تنها به معنای ناباوری به خدا یا کنارگذاشتن دین دریافت. مرگ خدا به معنای فروپاشی جای‌گاه یک داور پایانی و فراسویی است؛ داوری که در جهان دینی، سرچشمه ی آفرینش، معنا، ارزش و داوری درباره ی کردار آدمی بود. یعنی خدا تنها آفریننده ی جهان نبود؛ که داور پایانی میان راستی و ناراستی، داد و بیداد، نیکی و بدی و روا و ناروا نیز بود.

با سست‌شدن این جای‌گاه، پرسشی بنیادینی پیش می‌آید: اگر دیگر داوری ی فراسویی و پذیرفته‌شده‌ وجود ندارد، چه‌کسی درباره ی سرنوشت همه‌گانی در هم‌بودمان داوری خواهد کرد؟ چه کسی حق دارد قانون بگذارد، نیروها را سامان دهد و تصمیم‌هایی بگیرد که برای همه الزام‌آور، ناگزیر و ناگریز باشد؟

پاسخ جهان نوین، کم‌کم و با همه ی پیچیده‌گی‌ها و ناسازگاری‌هایش، سیاست، فرآیندها و نهادها ی سیاسی بوده است. آشکار است که این سخن به معنای آن نیست که سیاست جای خدا را در همه ی گستره‌ها ی شناخت و ارزش‌گذاری می‌گیرد؛ سیاست نه سرچشمه ی همه ی راستی‌ها است و نه داور پایانی ی باورها ی اخلاقی و دینی ایمان‌داران. سخن بر سر جای‌گزینی در گستره ی تصمیم‌گیری ی همه‌گانی و الزام‌آور است: جایی که شهروندان باید درباره ی قانون، قدرت، حق، آزادی، سرچشمه‌ها و سرنوشت همه‌گانی تصمیم بگیرند، سیاست ناگزیر خودنمایی می‌کند.

از این دیدگاه، مرگ خدا و پیدایش سیاست نوین دو پدیده‌ی جداگانه نیستند؛ که می‌توان آن‌ها را دو روی یک دگرگونی ی تاریخی دانست: گذار از داوری ی آسمانی و ایمان‌پایه به داوری ی زمینی و انسان‌پایه.

دوم. سیاست؛ هنر و فن سامان‌دهی به‌ نیروها

سیاست را می‌توان هنر و فن سامان‌دهی ی نیروها برای رویارویی با چالش‌ها و کش‌مکش‌ها و رسیدن به تصمیم‌ها ی همه‌گانی هم دانست. در این دریافت، سیاست تنها در فرمان‌روایی، دولت، انتخابات یا رقابت بر سر جای‌گاه‌ها ی قدرت نمی‌ماند؛ که با چه‌گونه‌گی پیدایش، انباشت، سازمان‌دهی، کاربست و مهار نیروها در جامعه نیز سروکار دارد.

نیرو در این‌جا معنایی گسترده‌تر از زور فیزیکی دارد. باور، اندیشه، زبان، فرهنگ، دین، ثروت، دانش، فن‌آوری، سازمان‌یابی، اندیشه‌ها و درنگ‌ها ی همه‌گانی، قانون و نهادها ی اجتماعی، همه‌وهمه می‌توانند در پیدایش و جهت‌دهی به نیروها ی سیاسی نقش داشته باشند. این نیروها گاه با هم هم‌سو می‌شوند و گاهی در برابر یک‌دیگر می‌ایستند. سیاست هنر و فن‌آوری سامان‌دادن به همین هم‌سویی‌ها، ناهم‌سویی‌ها و چالش‌ها ی آن است. (۳، ۱۱)

البته، هم‌چنان که جاافتاده است، باید میان نیرو، زور و قدرت هم در دریافت و هم در بررسی فاصله گذاشت. اما نباید گذاشت این فاصله‌ها ی زبانی و بیانی ما را به فاصله‌ها و شکاف‌هایی در دریافت فیزیک و مکانیک آن برساخت‌ها بکشاند؛ به زبان دیگر، ما در این نام‌ها با بنیادها ی فیزیکی جداگانه‌ای روبه‌رو نیستیم. در بنیادها، همه ی این نمودها و نام‌ها را می‌توان در پیوند با نیرو و اثرگذاری آن در مکانیک کار دریافت؛ اما در گستره ی اجتماعی و سیاسی، برای شناخت دقیق‌تر شیوه‌ها ی گوناگون اثرگذاری، سازمان‌دهی و کاربست نیرو، ناگزیر به چنین باریک‌بینی‌هایی نیازمندیم.

قدرت را می‌توان توانایی سازمان‌دهی و به‌کارگیری نیرو برای اثرگذاری بر رفتار، تصمیم و سرنوشت دیگران دانست؛ زور یکی از شیوه‌های آشکارتر و مستقیم‌تر کاربست نیرو است؛ و اجبار و چپانش هنگامی پدیدار می‌شود که امکان گزینش آزادانه ی کنش‌گر، با نیرو، زور یا قدرت دیگری تنگ شود. و کنش‌گر کنش‌گیر می‌شود. این‌ها دریافت‌ها ی جداگانه‌ای از نمودهای گوناگون کاربست نیرو هستند، نه بنیادهایی بی‌پیوند با یک‌دیگر. (۳، ۱۱)

برای دریافت ژرف این پیوندها باید به ویژه‌گی‌ها ی برآمده (Emergent Properties) در زنجیره ی فرآیندها ی فیزیکی، شیمیایی و زیستی بازگشت تا دریابیم چه‌گونه، به‌عنوان نمونه، از برهم‌کنش‌ها ی ساده ی زیستی به پدیده‌ها ی پیچیده‌ای همانند اثر چشمان توله‌سگ (Puppy Eyes Effect) می‌رسیم؛ پدیده‌ای که به توله امکان می‌دهد با حرکت ماهیچه‌ها ی چهره ی خود بر رفتار آدمی اثر بگذارد. پژوهش جولیان کامینسکی و هم‌کارانش (۲۰۱۹) تفاوت کالبدشناختی ماهیچه‌ها ی چهره ی سگ‌ها و گرگ‌ها را بررسی می‌کند و نشان می‌دهد سگ‌ها ماهیچه‌ای دارند که امکان بالا بردن بخش درونی ابرو را فراهم می‌کند؛ حرکتی که می‌تواند پاسخ مراقبتی و تیماردارانه ی انسان را برانگیزد. این نمونه‌ای از چه‌گونه‌گی پیدایش یک توانایی پیچیده ی ارتباطی از دل دگرگونی‌ها ی زیستی است. (۱۶)

به زبان دیگر، گذار از نیرو به زور و قدرت هم گذاری گشتالتی است؛ اما هر سه از بنیادها ی فیزیکی ی هم‌سانی برآمده‌اند و در پایه به هم می‌رسند. از همین روست که حتا قانون و تصمیم سیاسی نیز تا هنگامی که پشتوانه ی نهادی و توانایی کاربست نیرو نداشته باشند، الزام‌آور نمی‌شوند. و قانونی که بیش‌تر مردم آن را می‌پذیرند، در جای‌گاه الزام‌آوری خود به پشتوانه ی نهادیِ کاربست نیرو وابسته است؛ آشکار است که پذیرش و هم‌کاری مردم می‌تواند نیاز به کاربست آشکار زور را کاهش دهد. (۳)

اما کاربست نیرو تنها پیروزی در یک کش‌مکش یا به‌کاربستن یک تصمیم نیست؛ کاربست پیروزمند و پایدار آن هم هست. کاربست پایدار نیرو هنگامی پدید می‌آید که بتواند تراز نیروها را به‌گونه‌ای بازسازی و هماهنگ کند که سامان پدیدآمده توانایی ادامه ی زندگی و باززایی خود را داشته باشد. از این دیدگاه، نهادها، قانون‌ها و هنجارها ی سیاسی تنها ابزارها ی کاربست نیرو نیستند؛ آن‌ها هم‌چنین سازوکارهایی برای نگه‌داری، پاس‌داری و بازآرایی تراز نیروها هستند و می‌توانند زمینه ی پیدایش ترازها ی نوتر و پایدارتر را فراهم کنند. (۱۷)

بنابراین، سیاست تنها فن چیره‌گی بر دیگران نیست؛ فن سامان‌دادن به نیروها، ساختن ترازها ی تازه و نگه‌داشتن یا دگرگونیدن آن‌ها نیز هست. یعنی اگرچه سیاست کاربست زور است؛ اما میان هنر و فن‌آوری سیاست و کاربست زور پیوندی وارونه دیده می‌شود؛ و هرچه سیاست پیش‌تر می‌رود، کاربست زور سخت کم‌تر می‌شود. و این خود می‌تواند نماد پایداری، کارآمدی و پذیرش مردم هم باشد. بگویید سطح قانون‌گرایی در یک هم‌بودمان چه‌گونه است، تا بگویم پایداری آن هم‌بودمان چه‌اندازه است.

سوم. نیرو، داوری و جهت

نیرو و زور تنها یک چندی، شماره یا کمیت نیست؛ در بسیاری از دریافت‌ها ی فیزیکی، نیرو برداری است که افزون بر اندازه، جهت نیز دارد. این نکته و تراشه برای دریافت پیوند نیرو و سیاست می‌تواند بسیار راه‌گشا باشد.

در فیزیک، کار هنگامی انجام می‌شود که نیرو در راستا ی جابه‌جایی اثر بگذارد. به زبان ریاضی، برای نیرو ی ثابت و پایدار داریم:
W = F · d = Fd cos θ

در این باره:
کار انجام‌شده (Work)
بردار نیرو (Force)
بردار جابه‌جایی (Displacement)
اندازه ی نیرو
اندازه ی جابه‌جایی
زاویه ی میان جهت نیرو و جهت جابه‌جایی

در این رابطه، تنها آن بخش از نیرو که در راستا ی جابه‌جایی قرار دارد، در انجام کار نقش دارد. به بیان دیگر، اندازه ی نیرو به‌تنهایی برای شناخت اثر آن بسنده نیست؛ جهت نیرو نیز اهمیت دارد. (۱۵)

در سیاست نیز می‌توان چنین پیوندی را میان نیرو و داوری دریافت. نیرو بدون جهت، سو و آماج، تنها توانایی اثرگذاری است؛ اما داوری، تفسیر و آماج‌گذاری‌ها به آن جهت و سو می‌دهد. از سو ی دیگر، داوری و تفسیر نیز بدون نیرو و توانایی کاربست آن، چه‌بسا در اندازه ی یک اندیشه یا خواست باقی بماند و نتواند به تصمیم و دگرگونی همه‌گانی بینجامد.

بنابراین، نیرو و داوری را نباید دو پدیده ی بی‌پیوند دانست. داوری به نیرو سو می‌دهد و نیرو به داوری توانایی اثرگذاری می‌بخشد. هر جریان سیاسی، خواسته یا ناخواسته، از راه تفسیر و برگفت جهان و داوری درباره ی آن، می‌کوشد نیروها ی اجتماعی را در راستا ی آماج‌ها ی خود سازمان دهد.

البته این سنجش را نباید با یک‌سان‌گرفتن پدیده‌ها ی اجتماعی و فیزیکی اشتباه گرفت. نیروها ی اجتماعی به‌آسانی اندازه‌گیری نمی‌شوند و پی‌آمد کاربست آن‌ها نیز هم‌واره با آماج نخستین هم‌خوان نیست. اقتصاد، زیست‌شناسی، فن‌آوری، محیط زیست و هزاران عامل و کردور دیگر می‌توانند جهت و پی‌آمد کاربست نیرو را دگرگون کند. بااین‌همه، سنجش برداری نیرو می‌تواند برای دریافت پیوند میان توانایی اثرگذاری، جهت و آماج در سیاست سودمند باشد.

چهارم. سیاست؛ جنگ نرم در پیش‌گیری از جنگ سخت

اگر سیاست را هنر سامان‌دهی نیروها و رویارویی با کش‌مکش‌ها بدانیم، می‌توان آن را گونه‌ای جنگ نرم برای پیش‌گیری از جنگ سخت نیز دریافت کرد.

در زندگی همه‌گانی، گروه‌ها و انسان‌ها بر سر سرچشمه‌ها، ارزش‌ها، باورها، سودها و آینده ی مشترک خود گوناگون هستند. این گوناگونی‌ها همیشه از میان نمی‌روند و چه‌بسا هیچ‌گاه به هم‌یویی کامل نرسند. پرسش بنیادین این است که جامعه چه‌گونه می‌تواند این کش‌مکش‌ها را سامان دهد، بی‌آن‌که هر ناهم‌سویی و چالشی به رویارویی خشونت‌آمیز بینجامد؟

سیاست با پدیدآوردن قانون، نهاد، گفت‌وگو، هم‌آوردی، سازش و سازوکارها ی تصمیم‌گیری می‌کوشد کش‌مکش‌ها را در چهارچوب‌هایی نگه دارد که امکان هم‌زیستی را فراهم کنند. از این دیدگاه، سیاست راهی برای پیش‌گیری از جنگ سخت از راه سامان‌دهی به جنگ‌ها ی نرم و هم‌آوردی‌ها ی کم‌خشونت‌تر است.

کلاوزویتس، چنان‌که شناخته‌شده است، جنگ را ادامه ی سیاست با ابزارهای دیگر می‌داند. این دریافت نشان می‌دهد که جنگ و سیاست پیوندی ژرف با یک‌دیگر دارند؛ اما نباید از آن نتیجه گرفت که همه ی سیاست جنگ است یا همه ی کنش‌های سیاسی را باید به کش‌مکش فروکاست. هم‌کاری، ساختن نهادها ی همه‌گانی، فراهم‌آوردن کالاها و نیازها ی همه‌گانی و پاس‌داری از زندگی جمعی نیز بخشی از سیاست هستند. (۴)

بااین‌همه، جنگ را می‌توان سخت‌ترین و آشکارترین نمود کاربست نیرو در سیاست دانست؛ جایی که سامان‌دهی و مهار نیروها شکست می‌خورد و کش‌مکش به رویارویی سازمان‌یافته ی خشونت‌آمیز می‌رسد.

پنجم. هم‌آوردی و فرگشت سیاسی

رقابت و هم‌آوردی یکی از نیروهای پیش‌برنده ی دگرگونی در زندگی اجتماعی و سیاسی است. گروه‌ها، اندیشه‌ها، سازمان‌ها و جریان‌ها ی سیاسی برای اثرگذاری بیش‌تر، گسترش نفوذ و پیش‌برد آماج‌ها ی خود با یک‌دیگر هم‌آوردی می‌کنند. این هم‌آوردی می‌تواند به دگرگونی در نهادها، قانون‌ها، هنجارها و شیوه‌ها ی سامان‌دهی نیروها بینجامد.

در چنین روندی، برخی شیوه‌ها و نهادها پایدار می‌مانند، برخی کنار گذاشته می‌شوند و برخی دیگر دگرگون یا جای‌گزین می‌شوند. از این دیدگاه، می‌توان از فرگشت سیاسی سخن گفت؛ روندی که در آن سامان‌ها ی سیاسی در پاسخ به پرسش‌ها، چالش‌ها، کش‌مکش‌ها، نیازها، فشارها و دگرگونی‌ها ی درونی و بیرونی تغییر می‌کنند.

اما فرگشت سیاسی را نباید با پیش‌رفت خطی و ناگزیر یکی دانست. همان‌گونه که فرگشت زیستی تنها به معنای حرکت به سوی کمال و بهبودی نیست، دگرگونی نهادها ی سیاسی نیز همیشه به آزادی، دادگری یا سامان بهتر نمی‌انجامد. فرگشت در این‌جا به معنای دگرگونی و بازآرایی شیوه‌های سامان‌دهی نیروهاست؛ پی‌آمدها ی این دگرگونی‌ها را باید جداگانه و با معیارهایی چون آزادی، پاسخ‌گویی، کاهش خشونت و بازنمایی گسترده‌تر سنجید. (۵)

رقابت و هم‌آوردی می‌تواند به گسترش آزادی و پاسخ‌گویی بینجامد، اما می‌تواند زمینه ی انباشت قدرت، سرکوب و خشونت را نیز فراهم کند. بنابراین، آن‌چه اهمیت دارد، تنها وجود هم‌آوردی نیست؛ که چهارچوب‌ها و نهادهایی است که هم‌آوردی را سامان می‌دهند و از دگردیسی ی آن به تک‌تازی، ویژه‌سالاری و رد هم‌آورد پیش‌گیری می‌کنند.

ششم. سیاست و بازار

بازار و سیاست دو گستره ی جدا و بی‌پیوند نیستند. بازار برای کارکرد خود به چهارچوب‌هایی نیاز دارد که سیاست و نهادهای سیاسی فراهم می‌کنند: دارنده‌گی (مالکیت)، قرارداد، پول، قانون، مالیات، هم‌آوردی و داوری درباره ی چالش‌ها، پراکنده‌گی‌ها و اختلاف‌ها. از سوی دیگر، نیروها ی اقتصادی نیز بر سیاست اثر می‌گذارند و گاه می‌توانند نهادها ی سیاسی را زیر بال خود بگیرند.

از این دیدگاه، بازار را نمی‌توان بیرون از سیاست یا خودبسنده از تراز نیروها ی سیاسی دریافت کرد. سیاست چهارچوب‌ها ی کارکرد بازار را می‌سازد و بازار نیز با پخش و بازپخش ثروت و فرصت، تراز نیروها ی اجتماعی و سیاسی را دگرگون می‌کند. (۱۴)

در نتیجه، پیوند سیاست و بازار دوسویه است: سیاست بر بازار اثر می‌گذارد و بازار نیز بر سیاست. هیچ‌یک را نمی‌توان بدون دیگری به‌درستی دریافت کرد.

هفتم. مردم‌سالاری؛ شهروندان داوران پایانی سیاست

اگر در جهان نوین جای‌گاه داوری فراسویی سست شده باشد، پرسش این است که چه کسی باید داور پایانی ی تصمیم‌ها ی سیاسی باشد؟

پاسخ مردم‌سالاری، شهروندان است.

در مردم‌سالاری، هیچ فرد، گروه، حزب یا نهادی حق ندارد خود را برای همیشه مالک قدرت سیاسی بداند. قدرت سیاسی باید از شهروندان سرچشمه بگیرد و در برابر آن‌ها پاسخ‌گو باشد. انتخابات، رأی‌گیری، نماینده‌گی، آزادی بیان، حق سازمان‌یابی، هم‌آوردی ی سیاسی و جابه‌جایی آرام قدرت، سازوکارهایی هستند که از راه آن‌ها شهروندان درباره ی کارکرد و سرنوشت قدرت سیاسی داوری می‌کنند.

همه می‌دانیم پیروزی در انتخابات به معنای دست‌یابی به راستی یا داشتن همیشه‌گی قدرت نیست. پیروز انتخابات تنها برای دوره‌ای معین و در چهارچوب قانون، تصمیم‌گیری خواهد کرد. شهروندان هم‌چنان می‌توانند و باید تصمیم‌ها را نقد کنند، در برابر آن‌ها بایستند و در انتخابات آینده آن‌ها را دگرگون کنند.

مردم‌سالاری را نیز نباید تنها به فرمان‌روایی بی‌شمارها و اکثریت فروکاست. اگر بی‌شمارها بتواند حق کم‌شمارها برای نقد، سازمان‌یابی و هم‌آوردی را از میان ببرد، زمینه‌ها ی داوری دوباره ی شهروندان نابود می‌شود. در چنین ایستاری، مردم‌سالاری از درون تهی می‌شود؛ زیرا داوری ی شهروندان تنها هنگامی معنا دارد که امکان بازبینی و دگرگونی تصمیم‌ها هم‌واره باز بماند.

بااین‌همه، این حقوق و است‌پایه‌ها را نباید بیرون از تاریخ و جدا از میدان کش‌مکش نیروها دریافت کرد. آن‌ها نیز برآمد آزمون‌وخطاها، هم‌آوردی‌ها و دگرگونی تراز نیروها ی سیاسی هستند. اعلامیه ی جهانی حقوق بشر و پذیرش است‌پایه‌هایی چون همه‌پذیری، همه‌گرایی، برابری و حقوق‌گرایی را نیز می‌توان در چنین بستری دریافت کرد. این چهارچوب‌ها از بیرون بر سیاست فرود نیامده‌اند؛ بلکه در روندی تاریخی و از دل کش‌مکش‌ها و کوشش‌ها ی انسانی برای ساختن سامان‌هایی پایدارتر پدید آمده‌اند.(۶)

از این دیدگاه، حقوق و هنجارها ی سیاسی هم برآمد تراز نیروها هستند و هم در بازسازی و پایداری ی آن‌ها نقش دارند. آن‌ها به سیاست‌مداران چهارچوب‌هایی برای تصمیم‌گیری می‌دهند و در همان حال، کاربست نیرو را تنگ، جهت‌دار و پاسخ‌گو می‌کنند. بنابراین، پایداری ی یک سامان سیاسی تنها به توانایی آن در پیروزی و چپانش تصمیم‌ها وابسته نیست؛ به توانایی آن در باززایی تراز نیروهایی نیز وابسته است که آن سامان را پذیرفتنی و پایدار می‌دارند.(۹)

این تراشه اهمیت بنیادینی دارد: هنجارها و حقوق، حتا اگر در روند کش‌مکش‌های تاریخی پدید آمده باشند، تنها بازتاب قدرت‌ها ی پیروز نیستند. آن‌ها می‌توانند همان قدرت‌ها را نیز تنگ و چهارچوب‌بندی کنند و امکان نقد، هم‌آوردی و دگرگونی ی آینده را پاس دارند. از این رو، سرچشمه ی تاریخی یک هنجار را نباید با ارزش و اعتبار آن یکی دانست.

هشتم. دو گونه گفت‌وگو در گستره ی همه‌گانی

برای آن‌که شهروندان بتوانند داوران نهایی سیاست باشند، باید امکان گفت‌وگو و اثرگذاری داشته باشند. اما همه ی گفت‌وگوها یک کارکرد ندارند و نباید همه را با یک سنجه و معیار سنجید.

به گمان من، در گستره ی همه‌گانی با دو گونه گفت‌وگو روبه‌رو هستیم:

الف. گفت‌وگوی آزاد برای شناخت و نقد
این گفت‌وگو باید تا جای ممکن آزاد، باز و بی‌پایان باشد. آماج آن گردآوری داده‌ها، شناخت واقعیت‌ها، سنجش دیدگاه‌ها، نقد، پرسش‌گری و یافتن راه‌ها ی تازه است. در این گستره، دانش، فلسفه، اخلاق، دین، فرهنگ، ایدئولوژی و تجربه‌ها ی گوناگون انسانی می‌توانند در کنار یک‌دیگر باشند.

این گفت‌وگو نباید ناگزیر به یک تصمیم الزام‌آور یا توافق و هم‌سویی ی همه‌گانی برسد. ارزش آن در بازبودن، امکان نقد و توانایی ویراست پیوسته ی دریافت‌ها و داوری‌هاست.(۱۰)

ب. گفت‌وگوی سیاسی برای تصمیم‌گیری همه‌گانی
اما جامعه نمی‌تواند همه ی تصمیم‌ها ی خود را تا رسیدن به توافق و هم‌سویی ی همه‌گانی پیوند بزند و درنگ کند. زنده‌گی همه‌گانی به تصمیم‌هایی نیاز دارد که در زمان ویژه و با سازوکارها ی پذیرفته‌شده گرفته شوند. این‌جاست که گفت‌وگوی سیاسی و مردم‌سالار و سازوکارها ی آن اهمیت می‌یابد.

این گونه گفت‌وگو به نماینده‌گی، هم‌آوردی، انتخابات، رأی‌گیری، قانون و نهادها ی تصمیم‌گیر نیاز دارد. در این‌جا، برخلاف گفت‌وگوی آزاد برای شناخت، رسیدن به یک تصمیم الزام‌آور و ناگزیر اهمیت دارد؛ حتا اگر همه با آن هم‌داستان نباشند.(۹)

این دو گونه گفت‌وگو را نباید دو گستره ی جداگانه یا دو نهاد خودبسنده دانست. آن‌ها دو کارکرد و منطق گوناگون در زنده‌گی همه‌گانی هستند که می‌توانند در یک نهاد یا فضای همه‌گانی نیز انجام شوند. آن‌چه اهمیت دارد، پاس‌داشت مرز میان آزادی شناخت و نقد از یک سو، و نیاز به تصمیم‌گیری الزام‌آور از سوی دیگر است؛ تا نه نیاز به تصمیم‌گیری، در گفت‌وگوی آزاد را ببندد و نه بازماندن بی‌پایان گفت‌وگو، امکان تصمیم‌گیری را از جامعه بستاند.

این دو گونه گفت‌وگو در پیوندی دوسویه قرار دارند: گفت‌وگوی آزاد داده‌ها، نقدها و دیدگاه‌ها ی تازه فراهم می‌کند؛ گفت‌وگوی سیاسی آن‌ها را به تصمیم‌ها ی همه‌گانی برمی‌گرداند؛ و پی‌آمدها ی این تصمیم‌ها دوباره به داده‌ها و تجربه‌ها ی تازه‌ای برای گفت‌وگوی آزاد می‌رسد.

نهم. شهروندان غیرانسانی و بازنمایی جامعه ی زیستی

اگر سیاست را فن‌آوری سازمان‌دهی نیرو و بازنمایی جامعه ی زیستی بدانیم، ناگزیر باید درباره ی گستره ی شهروندی نیز بازاندیشی کنیم.

آیا جامعه تنها از انسان‌ها ساخته شده است؟ آیا جانوران، گیاهان، ریزاندامگان، جنگل‌ها، رودخانه‌ها و زیست‌بوم‌هایی که زندگی انسان به آن‌ها وابسته است، بیرون از گستره ی سیاست قرار دارند؟

به گمان من، چنین مرزبندی‌ای دیگر پذیرفتنی نیست. انسان بخشی از جامعه ی بزرگ‌تر زیستی است و زندگی او از زندگی دیگر جانداران و سامانه‌های طبیعی جدا نیست. تصمیم‌های سیاسی انسان‌ها نه‌تنها سرنوشت انسان‌های دیگر، بلکه سرنوشت جانوران، گیاهان و زیست‌بوم‌ها را نیز دگرگون می‌کند.

از این دیدگاه، می‌توان از شهروندان غیرانسانی هم سخن گفت؛ نه به این معنا که آن‌ها همانند انسان دارای آگاهی، اراده یا توانایی هم‌کاری ی سیاسی هستند، که باید در فرآیندها ی هم‌کاری ی سیاسی جای‌گاه و سودوزیان‌ها ی آن‌ها نیز در سامانه ی سیاسی بازنمایی شود.

البته شهروندان غیرانسانی از دیدگاه توانایی تجربه، خواست و کنش یک‌سان نیستند. جانوران می‌توانند درد، نیاز و پسند داشته باشند؛ اما جنگل، رودخانه یا یک زیست‌بوم را نمی‌توان به همان معنا دارای خواست و اراده دانست. بااین‌همه، این سامانه‌ها نیز در پایداری، آغلتش و فرگشت جامعه ی بزرگ‌تر زیستی نقش دارند و پی‌آمدها ی تصمیم‌ها ی سیاسی را بر دوش می‌کشند. بنابراین، شیوه ی بازنمایی آن‌ها باید با ویژه‌گی‌ها و جای‌گاه هر یک سازگار باشد.

بازنمایی شهروندان غیرانسانی می‌تواند از راه دانش، نهادها ی خودبسنده، سازمان‌ها ی مدنی، قانون‌گذاری و نماینده‌گی انسانی انجام شود. این بازنمایی نیز باید در برابر نقد، بازبینی، گفت‌وگوی آزاد و داوری ی مردم‌سالار باشد. (۷، ۸)

در این دریافت، شهروندان غیرانسانی لایه‌ای تازه و جدا از جامعه ی زیستی نیستند؛ آن‌ها هم‌واره بخشی از این جامعه بوده‌اند. آن‌چه باید دگرگون شود، دریافت انسان از مرزها ی جامعه و دامنه ی کاروبار سیاسی اوست.

دهم. مهار و تراز نیروها

اگر سیاست فن‌آوری سازمان‌دهی و کاربست نیروها باشد، یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها چه‌گونه‌گی مهار و بازدارنده‌گی نیروهاست. هیچ نیرویی نباید بتواند از پاسخ‌گویی بگریزد یا نیروها ی دیگر را در خود فروبرد.

ازهمین‌رو، نهادها ی سیاسی باید به‌گونه‌ای سامان یابند که قدرت در یک جای‌گاه نماند؛ یا یک‌دست و انباشته نشود. جدایی کانون‌ها و قوه‌ها ی قانون‌گذاری، کاربردی (اجرایی) و دادگستری یکی از راه‌ها ی شناخته‌شده ی این کار است؛ اما مهار و تراز نیروها در این جدایی نمی‌ماند و می‌تواند و باید پیش‌تر برود. (۱۲)

پیوند دولت و شهروندان، بی‌شماران (اکثریت‌ها) و کم‌شماران (اقلیت‌ها)، مرکزها و پیرامون‌ها، نهادها ی همه‌گانی و سازمان‌ها ی خودبسنده، قدرت اقتصادی و سیاسی و نیز رسانه‌ها و جامعه ی مدنی، همه‌گی می‌توانند در ساختن و بالاآمدن تراز نیروها نقش داشته باشند.

هدف از چنین سامان‌دهی‌ای، از میان بردن قدرت نیست؛ زیرا زنده‌گی همه‌گانی بدون سازمان‌دهی و کاربست نیرو امکان‌پذیر نیست. هدف، جلوگیری از ویژه‌سازی قدرت و فراهم‌کردن امکان نقد، بازبینی و دگرگونی آن است.

در این‌جا نیز پیوند میان نیرو و پایداری برجسته می‌شود: سامان سیاسی پایدار، سامانی نیست که یک نیرو، نیروها ی دیگر را نابود کند؛ که سامانی است که بتواند میان نیروها ی گوناگون تراز و سازوکاری برای هم‌کاری، هم‌زیستی، هم‌آوردی و دگرگونی پدید آورد.

یازدهم. فرآیندها ی فرگشتی آزمون‌وخطا در مردم‌سالاری‌ها

مردم‌سالاری را می‌توان یکی از سازوکارها ی آزمون‌وخطا در زنده‌گی سیاسی دانست. هیچ تصمیم، نهاد یا سامان سیاسی‌ای از آغاز کارآمد، بی‌کاست و کامل نیست. هر تصمیمی می‌تواند پی‌آمدها ی پیش‌بینی‌نشده ی بسیاری داشته باشد و هر نهادی ممکن است در گذر زمان با کاستی‌ها و دش‌واری‌ها ی فراوانی روبه‌رو شود.

مردم‌سالاری با فراهم‌کردن امکان نقد، بازبینی، هم‌آوردی، بازخورد، جابه‌جایی قدرت و ویراست تصمیم‌ها، به جامعه اجازه می‌دهد خطاها ی خود را بشناسد و راه‌ها ی تازه‌ای برای سامان‌دهی زنده‌گی همه‌گانی بیابد و بیازماید. (۹، ۱۴)

در این‌جا باید میان گزینش طبیعی و گزینش انسانی نیز فاصله گذاشت. گزینش طبیعی یکی از نیروها ی پیش‌برنده ی بنیادین فرگشت زیستی است؛ اما با پیدایش شناخت، زبان، آگاهی و نهادها ی گوناگون انسانی، گونه ی دیگری از گزینش نیز پدید آمده است که می‌توان آن را گزینش انسانی نامید؛ همانند پرورش گیاهان و جانوران ویژه. انسان‌ها نه‌تنها پذیرا و گاهی گرفتار پی‌آمدها ی گزینش طبیعی هستند، که با شناخت، داوری، تصمیم و سازمان‌دهی نیروها، در دگرگونی ی شرایط زنده‌گی خود و دیگر جانداران نیز دست می‌برند. (۵)

البته گزینش انسانی بیرون از طبیعت یا جدا از فرگشت زیستی نیست؛ خود بخشی و ادامه ی فرگشت انسان و جامعه ی انسانی است. دگرواری و تفاوت در این است که بخشی از گزینش‌ها، به‌ویژه در گستره ی سیاسی، با شناخت، آماج‌گذاری، تصمیم‌گیری و سازمان‌دهی آگاهانه انجام می‌شوند.

از این چشم‌انداز چشم‌نواز، مردم‌سالاری یکی از سازوکارهایی است که به جامعه امکان می‌دهد گزینش‌ها ی انسانی خود را از راه آزمون‌وخطا، بازخورد و بازبینی ویراست و پیراسته کند. مردم‌سالاری نه به معنای رسیدن به یک سامان بی‌کاست، که به معنای نگه‌داشتن و پاس‌داری از امکان بازبینی، ویرایش و پیرایش پیوسته ی سامانه ی سیاسی است.

این روند نیز همواره رو به پیش‌رفت نیست. جامعه می‌تواند از تجربه‌ها ی خود بیاموزد، اما می‌تواند آن‌ها را نادیده هم بگیرد و حتا به سامانه‌های بسته‌تر و خشونت‌بارتر بازگردد. از همین رو، مردم‌سالاری را باید نه یک دست‌آورد پایان‌یافته، که روندی پیوسته، باز و نیازمند پاس‌داری و نگه‌بانی دانست.

دوازدهم. سیاست و فرگشت جامعه

با این دریافت، سیاست را می‌توان بخشی از روند فرگشت جامعه ی انسانی و حتا جامعه ی بزرگ‌تر زیستی دانست. انسان با شناخت، زبان، اندیشه، نهادسازی و سازمان‌دهی نیروها، توانسته است در شرایط و ایستارها ی زنده‌گی خود و دیگر جانداران دست ببرد و بخشی از روندها ی طبیعی را دگرگون کند. (۱۳)

این توانایی، انسان را از طبیعت جدا نمی‌کند؛ که خود یکی از نمودها ی فرگشت زیستی است. انسان هستنده‌ای طبیعی است که در روند فرگشت خود به توانایی شناخت و دگرگون‌کردن بخشی از ایستار و هستار زندگی‌اش دست یافته است.

سیاست در این معنا، فن‌آوری سامان‌دهی این توانایی است: شیوه‌ای برای آن‌که نیروها ی پراکنده ی جامعه در برابر کش‌مکش‌ها، نیازها و دش‌واری‌ها ی همه‌گانی سازمان یابند و درباره ی آینده تصمیم گیرند.

اما این توانایی هم‌واره دو سویه است. از یک سو می‌تواند به هم‌کاری، کاهش خشونت، گسترش آزادی و نگه‌بانی از زنده‌گی برسد؛ و از دیگرسو می‌تواند به انباشت قدرت، سرکوب، ویرانی و نابودی زیست‌بوم‌ها راه برد. بنابراین، نمی‌توان هر دگرگونی ی سیاسی را پیش‌رفت دانست یا هر سامان پایدار را سامان دادگرانه‌ای شمرد.

آن‌چه اهمیت دارد، توانایی جامعه در شناخت پی‌آمدها ی تصمیم‌ها ی خود، بازبینی آن‌ها، مهار نیروها ی ویران‌گر و فراهم‌آوردن امکان هم‌زیستی پایدارتر است.

چه کسی داور داور است؟

اگر مرگ خدا به معنای سست‌شدن جای‌گاه داوری ی بنیادین و پایانی و فراسویی باشد، سیاست نوین با پرسشی بنیادین روبه‌رو می‌شود: چه کسی باید درباره ی قدرت، قانون و سرنوشت همه‌گانی داوری کند؟

پاسخ مردم‌سالاری‌ها، شهروندان است؛ شهروندان هستند که باید و شاید داوران نهایی قدرت سیاسی باشند. اما این پاسخ خود پرسش دیگری می‌زاید: چه چیزی داوری ی شهروندان را سامان می‌دهد؟ و نمی‌گذارد بی‌شمارها و اکثریت‌ها، کم‌شمارها و اقلیت‌ها را از میدان بیرون کنند؟ چه چیزی نمی‌گذارد قدرت پیروز به قدرتی بی‌مهار و سرکوب‌گر دگردیسی کند؟

پاسخ را نمی‌توان در یک داور نهایی تازه یا یک نهاد بی‌خطا جست‌وجو کرد. هیچ فرد، حزب، طبقه، دین، ایدئولوژی، بود، فرابود یا نهادی نباید و نمی‌تواند جای‌گاه داور نهایی و همیشه‌گی را بگیرد؛ زیرا «خدا مرده است» و «ما خدا را کشته‌ایم». و چنین بود که سیاست زاده شد؛ و ما آموختیم هیچ‌چیز، هیچ‌کس و هیچ‌نهادی نمی‌تواند و نباید جای‌گزین خدا و داوری ی فراسویی شود. ما آموختیم نه یک داور تازه، که نیازمند سامانه و روندی تازه از زنجیره ی داوری‌ها ی پیوسته ی هم‌آوردی، نقد، بازبینی، بازخورد، بازنمایی، مهار و ویرایش هستیم که نام آن سیاست و رام‌یاری است. (۱)

در چنین سامانه‌ای، شهروندان داوران قدرت سیاسی‌اند؛ اما داوری ی شهروندان نیز در چهارچوب حقوق، آزادی‌ها، گفت‌وگو ی آزاد و همه‌گانی، نهادها ی پاسخ‌گو و امکان بازبینی و بازخورد جا می‌گیرد. و شگفتی آن‌جاست که این چهارچوب‌ها نیز بیرون از تاریخ و کش‌مکش نیروها نیستند؛ که ادامه و برآمد آن‌ها هستند و در بازسازی و مهار آن‌ها نقش بنیادین دارند. (۶، ۹)

بنابراین، پاسخ «چه کسی داور داور است؟» این است که هیچ داور یگانه و نهایی‌ای وجود ندارد. داوری باید در روندی همه‌گانی، آزاد، خودبسنده، پیوسته و باز، از راه گفت‌وگو، هم‌آوردی، آزمون‌وخطا و بازبینی آفریده و زاییده شود.

سیاست در این دریافت، نه جای‌گزینی ساده برای خدا، که فن‌آوری انسانی برای سامانش و گردانش زنده‌گی همه‌گانی است؛ فن‌آوری‌ای که باید هم‌واره امکان نقد خود، بازسازی تراز نیروها و گسترش دامنه ی بازنمایی جامعه ی زیستی را پاس بدارد.

————————-
پانویس‌ها و سرچشمه‌ها:
* «مرگ خدا» و «پیدایش سیاست نوین» چارچوبی فلسفی برای فهم سیاست نوین است و نه داوی تاریخی؛ پیش‌گذاشتن چنین داوی تاریخی‌ای از توان و دانش من بیرون است.
** اگر با شیوه ی نگارش متن هم‌سو و هم‌راه نیستید می‌توانید به نوشته‌ای با سرنام «زبان بریده باز‌ نمی‌شود» برگردید و شوندها، برگفت‌ها و سنجش‌‌گری‌ها ی نویسنده را وارسی کنید.

سرچشمه‌ها:
۱. فریدریش نیچه، دانش شاد (The Gay Science)، ۱۸۸۲؛ ویرایش دوم، ۱۸۸۷، بندهای ۱۰۸، ۱۲۵ و ۳۴۳. برای دریافت مرگ خدا و پیامدهای آن در جهان نوین.
۲. کارل اشمیت، الهیات سیاسی (Political Theology)، ۱۹۲۲، به‌ویژه فصل سوم. برای پیوند میان مفهوم‌ها ی الهیاتی و مفهوم‌ها ی نوین حاکمیت و تصمیم سیاسی.
۳. ماکس وبر، سیاست به‌مثابه پیشه (Politics as a Vocation)، ۱۹۱۹. برای بحث دولت، انحصار کاربست مشروع زور و مسئولیت سیاسی.
۴. کارل فون کلاوزویتس، درباره ی جنگ (On War)، کتاب نخست، بخش نخست، بندهای ۲۴ تا ۲۷. برای پیوند جنگ و سیاست.
۵. چارلز داروین، خاستگاه گونه‌ها (On the Origin of Species)، ۱۸۵۹، فصل چهارم. برای دریافت گزینش طبیعی. همچنین دگرگونی جانوران و گیاهان در حالت اهلی (The Variation of Animals and Plants under Domestication)، ۱۸۶۸، برای دریافت گزینش انسانی در پرورش جانوران و گیاهان.
۶. اعلامیه ی جهانی حقوق بشر، سازمان ملل متحد، ۱۹۴۸. برای بخش حقوق، برابری و جای‌گاه شهروندان.
۷. کریستوفر استون، «آیا درختان باید حق ایستادن در دادگاه داشته باشند؟» (Should Trees Have Standing? Toward Legal Rights for Natural Objects)، ۱۹۷۲، USC Law Review، جلد ۴۵، صص. ۴۵۰–۵۰۱. برای داو بازنمایی حقوقی طبیعت و موجودات غیرانسانی.
۸. سو دونالدسون و ویل کیملیکا، زوپولیس: نظریه‌ای سیاسی درباره ی حقوق جانوران (Zoopolis: A Political Theory of Animal Rights)، ۲۰۱۱. برای گسترش مفهوم شهروندی به جانوران و بازاندیشی در پیوند انسان و دیگر جانوران.
۹. یورگن هابرماس، میان واقعیت‌ها و هنجارها (Between Facts and Norms)، ۱۹۹۲؛ ترجمه ی انگلیسی، ۱۹۹۶. برای پیوند گفت‌وگوی همه‌گانی، دادنهادی مردم‌سالار و تصمیم‌گیری سیاسی.
۱۰. هانا آرنت، وضع بشر (The Human Condition)، ۱۹۵۸. برای اندیشیدن به کنش، زندگی همه‌گانی و فضا ی سیاسی.
۱۱. میشل فوکو، قدرت/دانش: گزیده‌ای از گفت‌وگوها و نوشته‌ها، ۱۹۷۲–۱۹۷۷ (Power/Knowledge: Selected Interviews and Other Writings, ۱۹۷۲–۱۹۷۷)، به ویراست کالین گوردون، ۱۹۸۰. برای بررسی پیوند قدرت، دانش و سازوکارها ی اجتماعی.
۱۲. مونتسکیو، روح‌القوانین (The Spirit of the Laws)، ۱۷۴۸، کتاب یازدهم، فصل ششم. برای دریافت چرایی و چه‌گونه‌کی جدایی قوا و مهار قدرت سیاسی.
۱۳. ریچارد داوکینز، فنوتیپ گسترش‌یافته (The Extended Phenotype)، ۱۹۸۲. برای بررسی پیوند جاندار، محیط و پی‌آمدها ی گسترده‌تر کنش زیستی.
۱۴. دیوید ایستون، تحلیل سامانه‌ای زندگی سیاسی (A Systems Analysis of Political Life)، ۱۹۶۵. برای دریافت سیاست به‌مثابه سامانه‌ای از ورودی‌ها، تصمیم‌ها، پی‌آمدها و بازخوردها.
۱۵. OpenStax، فیزیک دانشگاهی، جلد نخست (University Physics, Volume ۱)، بخش ۷.۱، «کار» (Work). برای تعریف کار مکانیکی و پیوند نیرو و جابه‌جایی.
۱۷. جان اچ. هالند، پیدایش: از آشوب تا سامان (Emergence: From Chaos to Order)، ۱۹۹۸. برای دریافت ویژه‌گی‌ها ی برآمده و پیدایش سامان‌ها ی پیچیده از برهم‌کنش اجزای ساده‌تر.