بازیافت آبِ وضو، برای آبیاری فضای سبز

چگونه یک مسجد در اردن با بازیافت آبِ وضو، واحه‌ای سرسبز پدید می‌آورد

در کشوری که با کمبود شدید آب مواجه است، مسجد «ابوعبیده» در منطقه «دیر علا» آبِ حاصل از وضو را پیش از ورود به شبکه فاضلاب جمع‌آوری کرده و برای آبیاری فضای سبز به کار می‌گیرد.

مسجد ابوعبیده در دیر علا (استان بلقا)، واقع در غرب امان، در یکی از گرم‌ترین و خشک‌ترین بخش‌های دره اردن قرار دارد. با این حال، این مسجد در میان چشم‌اندازی از تپه‌های عریان و خاکی‌رنگ، توسط واحه‌ای از درختان و باغچه‌های گل احاطه شده است؛ فضایی که به شکلی شگفت‌انگیز سرسبز است و از طریق لوله‌های آبیاری قطره‌ای که در امتداد زمین و میان ریشه گیاهان کشیده شده‌اند، آبیاری می‌شود.

منبع این آب، شبکه آبرسانی شهری نیست، بلکه آبی است که نمازگزاران پیش از اقامه نماز، برای شستن دست‌ها، صورت و پاهای خود از شیرهای آبِ مسجد استفاده می‌کنند.

مسلمانان در سراسر اردن، روزانه پنج بار «وضو» می‌گیرند؛ آیینی که شامل شستن دست‌ها، صورت و پاها پیش از نماز است. در کشوری که سرانه آب شیرین تجدیدپذیر در آن تنها ۶۱ متر مکعب در سال است — رقمی که کمتر از یک‌هشتمِ «آستانه مطلق کمبود آب» (۵۰۰ متر مکعب) تعیین‌شده توسط سازمان ملل متحد محسوب می‌شود — هر قطره آب اهمیت حیاتی دارد.

احمد الروسان، بنیان‌گذار «انجمن حفاظت از آب اردن» (JACA) — که مدیریت این سامانه را در مسجد بر عهده دارد — می‌گوید: «مردم اینجا کمبود آب را درک می‌کنند، چرا که هر روز با آن دست‌ و پنجه نرم می‌کنند. هدف ما این بود نشان دهیم مسجدی که حفاظت از منابع را به عنوان یک ارزش دینی آموزش می‌دهد، خود نیز می‌تواند در عمل به آن پایبند باشد.»

اردن با جمعیتی ۱۱.۳ میلیون نفری — که نزدیک به ۱۱ میلیون نفر از آن‌ها مسلمانان مقید به انجام فرایض دینی هستند — بخش عمده مواد غذایی خود را وارد می‌کند. آب شهری در این کشور جیره‌بندی شده است؛ به طوری که در برخی مناطق، آب تنها ۱۲ ساعت در هفته از طریق لوله‌کشی تأمین می‌شود و خانوارها برای جبران این کمبود، به مخازن ذخیره آب روی پشت‌بام‌ها وابسته‌اند. به گفته انجمن JACA، همین مسئله باعث می‌شود آبی که برای وضو استفاده می‌شود، اهمیت ویژه‌ای پیدا کند.

بر اساس یک پژوهش علمی (که در سال ۲۰۲۵ منتشر شده)، ۳.۶ میلیون مسجد در سراسر جهان سالانه حدود ۲۲.۵ میلیون متر مکعب آب را صرف وضو گرفتن می‌کنند. طبق آمار وزارت اوقاف اردن، بیش از ۷۶۰۰ مسجد در این کشور وجود دارد. «انجمن حفاظت از آب اردن» از سال ۲۰۰۸ بر روی این مسئله کار کرده است. لوله‌هایی که در زیر محل وضوخانه مسجد «ابوعبیده» تعبیه شده‌اند، آب مصرف‌شده را به یک واحد تصفیه هدایت می‌کنند. پس از تصفیه و فیلتراسیون در این واحد، آب به فضای سبز بیرونی — یعنی درختان و درختچه‌هایی که در غیر این صورت باید با آبِ شبکه شهریِ محدودِ اردن آبیاری می‌شدند — جریان می‌یابد.

الروضان توضیح می‌دهد: «در مساجد هنگام وضو از صابون استفاده نمی‌شود، بنابراین هیچ ماده شیمیایی‌ای وجود ندارد که فرآیند تصفیه را پیچیده کند. این آب را می‌توان صرفاً از طریق ته‌نشینی طبیعی — با عبور دادن آن از پنج لایه شن و ماسه — تصفیه کرد و سپس برای آبیاری به کار برد.»

بر روی دیوار سنگی مسجد ابوعبیده، تابلویی سفید نصب شده که هدف از این طرح را صرفه‌جویی در مصرف آب و بهبود محیط زیست مسجد اعلام می‌کند. نشان «وزارت اوقاف» نیز که یکی از شرکای کلیدی این پروژه است، بر روی این تابلو دیده می‌شود.

آنچه در ابتدا ایده‌ای ساده برای جمع‌آوری آب وضو پیش از ورود آن به فاضلاب بود، برای «انجمن حفاظت از آب اردن» ۱۸ سال زمان برد تا به ۱۸ مسجد و مدرسه گسترش یابد. به گفته الروضان، توسعه این طرح با موانع مالی، فنی و اداری (بوروکراتیک) مواجه شد.

او می‌گوید: «در هر مسجد این پرسش مطرح می‌شد که پس از نصب سیستم، چه کسی مسئولیت آن را بر عهده خواهد گرفت؟ امام جماعت یا متولی مسجد؟ هر دو نفر توسط وزارتخانه استخدام شده‌اند، اما وظایف متفاوتی دارند. از آنجا که مسئولیت‌ها به روشنی تعیین نشده بود، سیستم‌ها از نگهداری و تعمیرات لازم محروم ماندند.»

سازمان JACA با همکاری وزارتخانه، موضوع صرفه‌جویی در مصرف آب را در خطبه‌های نماز جمعه گنجاند و سمینارهایی برای آگاهی‌بخشی به مبلغان مذهبی برگزار کرد.

محمد الطوالبه، سخنگوی وزارتخانه، می‌گوید: «برنامه‌های آموزشی و آگاهی‌بخشی ما به ۱۲۰۰ مؤذن، ۷۵۰ مبلغ زن، ۱۱۰ امام جماعت و ۲۸ تکنسین در سراسر کشور رسیده است. بین سال‌های ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۴، این وزارتخانه پروژه‌های جمع‌آوری آب باران را در بیش از ۵۰ مسجد اجرا کرده است. در حال حاضر، بیش از ۳۵ مسجد از آب وضو برای آبیاری و نظافت استفاده می‌کنند.»

معتصم سعیدان، وزیر پیشین آب و آبیاری، می‌گوید که اردن هم‌اکنون در زمینه استفاده مجدد از آب، در زمره کشورهای پیشرو در جهان قرار دارد. او می‌گوید: «سالانه حدود ۱۵۰ میلیون متر مکعب فاضلاب به‌طور کامل بازیافت می‌شود که نزدیک به ۹۰ درصد آن به مصارف آبیاری اختصاص می‌یابد.»

اما او نسبت به ظرفیت آبِ حاصل از وضو تردید دارد و می‌گوید: «مقدار این آب آن‌قدرها هم که تصور می‌کنیم، زیاد نیست.»

آگاهی‌بخشی نیز محدودیت‌های خاص خود را دارد. عبدالله خالد، که در مساجد امّان نماز می‌خواند، بارها شنیده است که امامان جماعت درباره کمبود شدید آب در اردن و مسئولیت مسلمانان در مدیریت و صرفه‌جویی در مصرف آن سخن می‌گویند. به گفته او، این پیام همیشه به درستی منتقل نمی‌شود یا تأثیر لازم را نمی‌گذارد.

خالد می‌گوید: «ممکن است فردی روز جمعه به خطبه‌ای درباره صرفه‌جویی در مصرف آب گوش دهد، اما وقتی به خانه برمی‌گردد، بگذارد مخزن آبش سرریز کند یا شیر آب را باز بگذارد.»