جمعه ۲۹ آبان ۱۴۰۵ - Friday 20 November 2026
ايران امروز
iran-emrooz.net | Fri, 20.11.2026, 13:25

بی‌ریشگیِ فرهیخته و مافیایِ روح


محمود صباحی

پرسش از بی‌ریشگی

«بی‌ریشه» بودن را همیشه همچون دشنامی شنیده بودم؛ برچسبی برای تحقیر، طرد، یا متهم‌کردن دیگری به بی‌هویتی و حتی سبکی. اما تا پیش از این لحظه که قلم بر کاغذ بگذارم، هرگز در آن درنگ نکرده بودم. اکنون در همین آغاز، نخستین پرسشی که گریبانم را می‌گیرد این است: ریشه‌داشتن به‌راستی چیست؟ آیا ریشه‌داشتن گونه‌ای زمین‌گیری، ایستایی و اسارت در جغرافیایی بسته است، یا برعکس، یگانه راه اتصال تن و جان به چاه‌های عمیق و سرچشمه‌های جوشانِ زندگی است؟

نمی‌توان از ریشه سخن گفت و نگرانِ لغزیدن در مغالطه‌های رایج زمانه نبود. نیک می‌دانم که سخن گفتن از ریشه می‌تواند بلافاصله با باسمه‌هایی چون ستایشِ قبیله‌ای از «خون»، ناسیونالیسم و حتی فاشیسم اشتباه گرفته شود. اما قصد من گذر از این پیش‌پاافتادگیِ مفهومی به مثابه امری بدیهی و زیاده آشناست؛ زیرا آن‌چه بسیار شناخته‌شده به نظر می‌رسد، چه بسا کم‌تر از همه به آن اندیشیده شده باشد. ریشه برای من نه خاک‌پرستیِ شوونیستی است و نه تبارنامه‌ای موروثی برای فخرفروشی؛ ریشه، پاسخی است به این نیازِ بنیادینِ انسان: پایداری در برابر بادها و بوران‌های ویرانگرِ زیستن، و یافتنِ بستری برای پروردن و شکوفاندنِ خود.

گیاه در خاک ریشه می‌دواند تا دو کارِ بنیادین را هم‌زمان به انجام رساند: نخست، ایستادگی در برابر بادها و سیلاب‌ها؛ و دوم، برگرفتنِ مایه‌ی حیات از غنای خاک و بدل‌ساختنِ آن به برگ و شکوفه و میوه. ریشه در گیاه، نه ابزاری برای درخودفروماندن، بلکه شرطِ بالیدن و رو به آفتاب قد کشیدن است. برای انسان نیز جز این نیست؛ او نیز به ریشه دواندن محتاج است تا بتواند از خود فراتر رود.

انسان با سکنا گزیدن است که ریشه می‌دواند؛ اما سکنا گزیدن، تنها حضوری فیزیکی در یک نقطه یا سرپناهی برای مصون ماندن از سرما و گرما نیست. سکنا گزیدن یعنی گره‌زدنِ سرنوشتِ خود به سرنوشتِ یک زیست‌بوم و یک تاریخ. ریشه برای انسان، آوندی است که گذشته را به اکنون پیوند می‌زند و از بطنِ آن، زندگیِ تازه می‌رویاند.

اگر ریشه داشتن همانا تواناییِ سکنا گزیدن، آمیختن با جهان و پذیرشِ مسئولیتِ تاریخی در برابر خاک و دیگری است، پس «بی‌ریشگی» نه یک صفتِ بیولوژیک، بلکه عارضه‌ای ویران‌گر در روان، سیاست و اخلاق است. بی‌ریشه بودن یعنی ناتوانی در مأنوس‌شدن با جهان؛ یعنی زیستن در هیئتِ یک ناظر، یک رهگذر، یا یک رهزن که هرگز با زمینی که بر آن گام برمی‌دارد، احساسِ هم‌پیکری نمی‌کند. و اگر نیک بنگریم، آن‌چه امروز بر سرنوشتِ ایران سایه انداخته، چیزی جز همین بی‌ریشگیِ خطرناک نیست که اینک به کردارِ مسلطِ سیاسی بدل شده است.

مسئله این است!

جانِ ایرانی در کشاکشِ دو تصویرِ یکسره متضاد از ریشه، همواره با خود در نبرد بوده است: نخست، تصویری است که ردپای روشنِ آن را در شاهنامه می‌یابیم؛ جهانی که ریشه داشتن را در پیوند با زن، زندگی و زمین، و در پاسداری از داد و آبادانیِ گیتی معنا می‌کند. در این نگاه، خاک و تن نه قفسِ روحی افلاکی، بلکه خاستگاهِ خردی است که با اتکا به آن می‌توان بر روی زمین خانه ساخت و طرحِ زندگیِ خویش را درانداخت.

و در نقطه‌ی مقابل، تصویری قرار دارد که ریشه‌ی انسان را یکسره در آسمان می‌جوید؛ جهانی که شاخص‌ترین، بلندترین و گرم‌ترین صدای آن شعرِ مولوی است. در این ساحت، انسان نایی است بریده از نیستانِ غیب؛ غریبی افتاده بر خاک که هرچه بر زمین می‌نگرد و می‌انگارد و می‌گوارد بندی است و سایه‌ای و زندانی، و تنها با کندن از این جهانِ صورت‌های موهوم و پرواز به سوی بی‌صورتیِ آسمان است که اصلِ خویش را بازمی‌یابد.

به‌راستی انسانِ ایرانی در کجای این هستی لنگر انداخته است؟ آیا ما فرزندانِ خاکی هستیم که تیمارِ آن را واهشته‌ایم، یا فرشتگانِ تبعیدیِ آسمان که از بدِ حادثه بر این خاکِ غریب فروافتاده‌ایم؟ ریشه‌ی ما کجاست: در زمین یا در آسمان؟

شاید برخی بگویند چه اهمیتی دارد که ریشه‌ی خود را در آسمان تصور کنیم یا در زمین؟ اما این پنداشت تنها یک بازیِ زبانی، فانتزیِ شاعرانه یا مناقشه‌ای در ابیات و دیوان‌ها نیست؛ این تصور، سرنوشتِ تاریخی و شیوه‌ی زیستنِ ما را برمی‌سازد. انسانی که ریشه‌اش را در خاک می‌جوید، جهان را خانه‌ی راستینِ خود می‌داند؛ خانه‌ای که باید با خرد و دادگری آن را پاکیزه و پایدار نگاه داشت. برای او، ارجِ زمین انکارناپذیر است و ساختنِ نهادهای کارآمد و عادلانه، یگانه تکیه‌گاه در برابرِ تباهی.

اما آن‌گاه که انسان ریشه‌ی خویش را از خاک برمی‌کَند و به آسمان پیوند می‌زند، زمین دیگر جایی نیست که شایسته‌ی دل‌بستن و سزاوارِ آبادکردن باشد. پس چه باک اگر این خاک ویران شود، و چه باک اگر بیداد و ستم زمین را در خود فروگیرد؛ وقتی وطنِ اصلی جایی دیگر، در فراسوی افلاک، وعده داده شده است! پناه بردن به آسمان، گرچه جانِ زخم‌خورده و گریخته از گزندِ حوادث را تسلی می‌بخشد، اما در همان حال، جهانِ عینی را بی‌پناه و بی‌مدافع به دستِ بد می‌سپارد. این نگرش، اراده به برپاییِ داد، مهارِ استبداد و توانِ آبادانیِ زیست‌بوم را در سودای جهانِ دیگر تباه می‌سازد و بدین‌سان، میدانِ زندگی را در اختیارِ کسانی می‌گذارد که جز تزویر و تاراج خواست و خیالی ندارند.

از این رو، این پرسش که «ریشه‌ی ما کجاست؟» مرزِ میان مرگ و زندگیِ یک تمدن است: آیا بر آنیم که به این خاک وفادار بمانیم و گاوآهنِ مهر بر آن برانیم، یا آن را یکسره به کسانی واگذاریم که از آن قربانگاه و گورستان می‌سازند؟

بی‌ریشگیِ فرهیخته!

آیا انسانِ بی‌ریشه همواره کسی است که از فرهنگ به‌دور و با زبان و ادبیات بیگانه است؟ البته که چنین نیست. گونه‌ای دیگر از بی‌ریشگی هست که چهره‌ای بس فرهیخته و حتی عاشقانه به خود می‌گیرد و بسا به عالی‌ترین نمودِ فرهنگ بدل می‌شود؛ اما این کژدیسی نیز برآیندِ تجربه‌ای عمیقاً دردناک است که مردمانِ این سرزمین از سر گذرانده‌اند. در حقیقت، این نوع بی‌ریشگی، پاسخی غریزی و تدافعی به قرن‌ها سرکوب، ناامنیِ ساختاری و ایلغارهای بی‌امان بوده است.

ریشه داشتن و سکنا گزیدن بر روی خاک، تنها در پناهِ افقِ گشوده‌ی فردا ممکن است؛ در گروِ این یقینِ ابتدایی که آن‌چه امروز می‌کاری، فردا مجالِ درویدن خواهد یافت. اما در فلاتِ ایران، تاریخ همواره در هیئتِ حادثه‌ای هولناک و بی‌رحم فرود می‌آمد؛ همچون توفانی که بر سر راه خود هر نشانه‌ای از آبادانی را از ریشه برمی‌کَند. بدین‌گونه، بخشی از روانِ ایرانی از سرِ اضطرار آموخت که تعلق به زمین را پس بزند تا جان به در بَرد؛ چندان که میلِ به ریشه دواندن در او به راهی باژگونه رفت: با از کف رفتنِ امنیت بر روی زمین، هر ریشه‌ای در خاک، پیش از بالیدن، محکوم به خشکیدن بود.

وقتی انسانِ ایرانی از زمین و زمانِ خود رانده شد و جهانِ عینیِ پیرامونش چیزی جز قتل‌عام، غارت و ناپایداری به بار نیاورد، بخشی از روانِ تاریخیِ او برای گریز از فروپاشی، دست به یک جابه‌جاییِ هستی‌شناختی زد: به جای آن‌که با شکستِ تاریخیِ خود بر روی زمین روبه‌رو شود و به چاره‌اندیشیِ مدنی و سیاسی بپردازد، خودِ زمین و واقعیتِ مادی را بی‌ارزش، توهمی و فاقدِ اصالت اعلام کرد.

در چنین تنگنای هولناکی، آری، آن نیمه‌ی هراسیده‌تر برای آن‌که از وحشتِ این بی‌ریشگیِ تحمیلی از پای درنیاید و چون ذراتِ غبار در باد پرتاب نشود، چاره‌ای ندید جز آن‌که سکونت‌گاهی دیگر برای خود پی افکند؛ و چون زمین دیگر خانه‌ای امن نبود، ریشه‌هایش را به سوی آسمان برکشید و فریاد زد: من فرزندِ آسمانم! این هجرتِ بزرگِ روانی از فرش به عرش، از میدانِ مدنیت به کنجِ خانقاه، و از دادخواهیِ زمینی به تسلای باطنی، تلاشی بود برای التیامِ دردِ هولناکِ بی‌ریشگی؛ اما بهای آن، واگذاشتنِ همیشگیِ زمین به دستِ کسانی بود که نه‌تنها آن را خوار می‌شمردند، بلکه در غارت و تاراجش تا بدان‌جا پیش رفتند که این خاکِ بارور را به جولانگاهِ دیوِ دروغ و خشکسالی بدل ساختند.

اما این تمامِ ماجرا نبود و روانِ ایرانی یکسره به آسمان کوچ نکرد. درست در برابرِ این هجرتِ بزرگ به خلوتِ لاهوت، رگه‌ای زمینی و رزم‌آور در خردِ تاریخیِ ما زنده ماند که از تسلیم شدن به وسوسه‌ی گریز از زمین تن زد؛ خردی که دریافت با دست‌کشیدن از خاک، به برهوتِ هیچ ــــ یا همان مغاکِ هیچ‌انگاری ــــ سقوط خواهیم کرد و زمینِ زندگی و سکانِ سرنوشتِ خویش را از کف خواهیم داد. فردوسی قله‌ی بلندِ این پایداریِ زمینی است.

در آستانه‌ی آن فروشدِ تاریخی، درست در لحظه‌ای که ایران زمینِ مادی و حاکمیتِ سیاسیِ خود را از کف داده بود و خطرِ محو شدن در توفانِ زبانی و هویتیِ فاتحان در چندقدمی‌اش دهان باز کرده بود، بزرگ‌ترین و ژرف‌ترین رخداد برای «سکنا گزیدن» به دستِ فردوسی رقم خورد. او دریافت که اگرچه خشت و گلِ این سرزمین دستخوشِ ویرانی است و فاخته‌ها بر کنگره‌های کاخش کوکو می‌خوانند، اما هنوز سرزمینی برای ریشه دواندن باقی است: زبان و حافظه‌ی تاریخی.

فردوسی آگاهانه دست به کارِ ساختنِ بنایی شد که تن به زوال ندهد؛ بنایی از کلمات که برای ممکن‌ساختنِ زیستنی دوباره بر روی زمین پی‌افکنده شد:

پی افکندم از نظم کاخی بلند
که از باد و باران نیابد گزند

این «کاخ»، تنها توده‌ای از ابیاتِ منظوم نبود؛ این کاخ، خانه‌ی هستیِ ایرانی بود. فردوسی با گردآوردن و تنومند ساختنِ هزاره‌های پیشین، موطنی را پی افکند تا مبادا ایرانیان با فراموشیِ هستیِ تکین و تاریخیِ خویش، امکانِ دگریستن و فراشد را برای همیشه از کف بدهند. فردوسی در شاهنامه نشان داد که ریشه‌داشتن پیش از هر چیز، ریشه‌دوانی در «خرد» به عنوان راهنمای زندگیِ زمینی و «داد» به مثابه ستون نگه‌دارنده‌ی مدنیت است.

قهرمانانِ او پاکان و فرشتگانِ معلق در هوا نیستند؛ آنان پهلوانانی خطاکار و تراژیک‌اند که به‌رغم همه‌ی کاستی‌های انسانی، به پاسداری از مرزهای جهانِ ایرانی کمر بسته‌اند. شاهنامه پاسخی استوار و زمینی به بحرانِ بی‌ریشگی بود: آشکار ساختنِ این حقیقت که اگرچه خاکِ جغرافیایی اشغال شده است، اما هنوز می‌توان در اقلیمِ زبان و خردِ نیاکانی سکنا گزید، سرپا ماند و قد کشید.

وحی از خاک می‌رسد!

اینک وقتِ آن رسیده است که این بنای زبانی در کالبدِ زیستِ جمعی و سیاسیِ ایران تجسد یابد؛ یعنی زمین، زبان و زمانِ ایرانی چنان در هم تنیده شوند که سکنا گزیدن بر این خاک، از حسرتِ خاطره‌ای دوردست فراتر رود و به واقعیتِ زیستِ ایرانیان بدل شود. آن‌چه امروز در جامعه‌ی ایران روی می‌دهد ــــ این موجِ بزرگ و همگانی برای بازفهمِ داستان‌های شاهنامه ــــ چیزی نیست مگر اراده به بازگشتن به «ایران» در مقامِ سرزمین؛ اراده به سکنا گزیدن بر خاکی که قرن‌ها ایرانیان از تصاحبِ تاریخی‌اش محروم مانده بودند؛ و این شاید سربرآوردنِ همان بذری است که فردوسی هزاره‌ای پیش در دلِ کلمات نشانده بود.

اما باید به یاد آورد که ریشه دواندن در خاک، هرگز به معنای بازگشت به گذشته نیست؛ بلکه شرطِ بالیدن و قد کشیدن به سوی خورشیدِ آینده است؛ خورشیدی که به‌گونه‌ای شگفت با تاریک‌ترین ژرفای خاک در پیوند است و درست در نقطه‌ی تلاقیِ این دو، «فضای در‌میان‌بودگی» برای با هم زیستن در لحظه‌ی اکنون برساخته می‌شود.

از این رو، پیش از هر چیز باید تکلیفِ خود را با این پرسشِ بنیادین روشن کنیم: تصورِ ریشه در آسمانی که مدام قربانی می‌طلبد، یا استقرارِ آن در جهان‌مندی و کالبدِ حقوقی و سیاسی بر روی زمین؟ آن‌چه تجربه به ما می‌گوید این است: ارجاعِ قدرت و حقانیت به آسمان، زمینِ زایای ایران را تنها به دستمایه‌ای برای کام‌گیریِ سوداگران و پاسدارانِ جهانِ قدسی فروکاسته است ــــ چنان‌که امروز به چشمِ خود شاهدِ آنیم: آیا هرگز در تاریخ، مافیای آسمان و روح تا بدین‌پایه رسوا بوده است؟

آری گفتن به ایران به مثابه پاره‌ای از خاکِ زمین، و پیمان نهادن برای تیمارداری از آن، آغازگاهی دیگرگون می‌طلبد: نگریستن به ایران نه چونان قربانگاهی برای ساکنانِ صدرِ جلال، بلکه به عنوانِ خانه‌ای مشترک.

زیستن بر این خاک یعنی دست شستن از تُرّهاتِ پرطمطراقِ مدعیان و منادیانی که شور و شرابِ زندگی را به بیراهه‌ی نفرت از زمین و زمان می‌کشانند؛ زیرا می‌خواهند به نامِ آن جهانِ دیگر و با بدل ساختنِ خود به یگانه قبله‌ی عشق، این نیروی همبودگی را یک‌تنه و به تمامی ببلعند. اما خردِ خیامی با صراحتی بی‌همتا، پاسخِ این مافیای زمین‌ربای آسمان‌فروش را برای همیشه چنین داده است:

مرغی دیدم نشسته بر باره‌ی طوس
در پیش نهاده کله‌ی کی‌کاووس
با کله همی‌گفت که افسوس افسوس
کو بانگِ جرس‌ها و کجا ناله‌ی کوس؟

راستی، آیا خیام همان نقابی است که خردِ ایرانی بر چهره زد تا از زبانِ او با خود سخن بگوید و خویشتن را از یاد نبرد، آن هم در زمانه‌ای که به تسخیرِ شبحِ بیابانیِ روح درآمده و با هرگونه تنامندی و تنومندی می‌ستیزد؟ آری، شاید خیام نقابِ خردِ روی‌نهان‌کرده‌ی این سرزمین باشد، و شاید هم شاعری که این خردِ زمینی را در چند چارینه به آینده سپرد؛ چنین یا چنان، آن‌چه اهمیت دارد این است: کلامی که به نامِ خیام سر برمی‌آورد، ریشه در خاکی دارد که تاکِ زندگیِ ایرانی از آن می‌روید و پیش‌تر در شاهنامه چونان شکلی از زیستن تصویر شده بود. به بیانی دیگر، خیام بازتابِ هستی‌شناختیِ شاهنامه است؛ یعنی انتقالِ خردِ گیتی‌مدارِ ایرانی از جهانِ «حماسه و اسطوره» به سپهرِ «آگاهیِ فردی و وجودی».

در شاهنامه، جهان‌مندیِ ایرانی در قالبِ کنش، دادگری و آبادانیِ گیتی به تصور درمی‌آید؛ قهرمان بر آن است که می‌توان با اتکا به خرد، بر روی زمین خانه ساخت و با افروختنِ چراغ، دیوِ تاریکی را به نیروی زندگی بدل کرد. اما در روزگارِ خیام، با فروریختنِ آن افقِ فراگیرِ تاریخی و سیاسی، خردِ ایرانی میدان عمومی خود را از دست می‌دهد. از این رو، خیام همان ریشه‌های شاهنامه‌ای ــــ یعنی نفیِ اوهامِ مابعدالطبیعی و ضرورتِ وفاداری به تن و زمین ــــ را به ژرف‌ترین لایه‌های وجودیِ فرد می‌کشاند.

اگر در شاهنامه، خاک در کالبدِ تمدنیِ ایران تجسد می‌یابد، در خیام به خمیره‌ی بی‌واسطه و تنانه‌ای تبدیل می‌شود که همانا ایرانِ فردی‌شده است؛ ایرانی که در نهان می‌زید و چشم‌به‌راه است تا روزی دوباره به پهنه‌ی عمومی بازگردد. خیام در حقیقت چهره‌ی هستی‌شناختیِ پایانِ جهانِ شاهنامه است؛ لحظه‌ای که خردِ ایرانی پس از هزیمتی تاریخی، با کله‌ی کی‌کاووس به گفت‌وگو می‌نشیند تا یادآوری کند که زیستن بر روی زمین، به‌رغمِ گذرایی‌اش، تنها داراییِ راستینِ آدمی است و آن‌چه در ازای واگذاریِ این دم وعده‌اش می‌دهند سرابی بیش نیست: «این نقد بگیر و دست از آن نسیه بدار!»

خیام واپسین تپش‌های قلبی است که هنوز ایرانی ــــ یعنی زمینی و جهان‌مندانه ــــ می‌اندیشد و با پشت کردن به هر نویدِ آسمانی، همین لحظه‌ی گذران را جشن می‌گیرد: او بزرگ‌ترین مدافعِ این دمِ نقد است؛ یگانه سرمایه‌ای که هنوز هم مافیای روح می‌کوشد تا به افسانه‌ها و افسون‌های آسمانی آن را از چنگِ انسانِ ایرانی برباید؛ انسانی که اینک از آسمانْ دل برمی‌کَند تا ریشه‌هایش را دوباره در ژرفای زمین فرو بَرَد ــــ که وحی از خاک می‌رسد!



نظر شما درباره این مقاله:









 

ايران امروز (نشريه خبری سياسی الکترونیک)
«ايران امروز» از انتشار مقالاتی كه به ديگر سايت‌ها و نشريات نيز ارسال می‌شوند معذور است.
استفاده از مطالب «ايران امروز» تنها با ذكر منبع و نام نويسنده يا مترجم مجاز است.
Iran Emrooz©1998-2026 | editor@iran-emrooz.net