سه شنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵ - Tuesday 17 November 2026
ايران امروز
iran-emrooz.net | Tue, 17.11.2026, 17:33

قبض مازوت؛ از شازند تا هرمز


بهنام ندوشن

تابستان، قطع برق. زمستان، افت فشار و قطع گاز. مقام‌های جمهوری اسلامی روزی منتظر «زمستان سخت اروپا» بودند؛ حالا مردم ایران باید زندگی‌شان را با کمبود انرژی تنظیم کنند. قصه به خاموشی و سرد شدن کارخانه‌ها ختم نمی‌شود. بخشی از بهای روشن ماندن نیروگاه‌ها در کیفیت هوای شهرها و سلامت مردم نمود پیدا می‌کند؛ بهایی که نه روی قبض برق می‌آید و نه از مردم درباره‌اش نظری خواسته شده است.

شیری که بسته نماند

نوروز ۱۳۹۹، رضا میرزایی، مدیرکل وقت محیط‌زیست استان مرکزی، خبر داد که شیر مازوت نیروگاه شازند در روزهای پایانی سال ۱۳۹۸ بسته شده است. وی همچنین هشدار داد اگر نیروگاه دوباره این سوخت را بسوزاند، پرونده به دستگاه قضایی می‌رود. نزدیک به چهار سال بعد، در آذر ۱۴۰۲، مدیرکل بعدی همان اداره گفت نیروگاه شازند روزانه چهار میلیون لیتر مازوت می‌سوزاند.[۱، ۲]

مردم اراک میان این دو خبر زندگی کردند. خبر اول می‌گفت هوای شهر مهم است. خبر دوم نشان داد وقتی گاز کم آمد، آن تصمیم چقدر دوام آورد.

می‌شود با یک دستور شیر مازوت را بست. اما برای بسته نگه داشتنش باید از پیش برنامه‌ای برای سوخت و برق جایگزین داشت. مسئولان دستور را صادر کردند و مسئله اصلی را به روز بعد سپردند.

هزینه‌ای که منتشر نمی‌شود

به گفته معاون بهداشت وزارت بهداشت، در سال ۱۴۰۳ متهم اصلی حدود ۵۸ هزار و ۹۷۵ مرگ در ایران، ذرات معلق کوچک‌تر از ۲٫۵ میکرون بوده‌اند؛ به‌طور میانگین ۱۶۱ مرگ در روز.

وزارت بهداشت جمهوری اسلامی زیان اقتصادی این مرگ‌ها را حدود ۱۷٫۲ میلیارد دلار برآورد کرده است. این عدد، نه فقط قربانیان مازوت، که قربانیان آلودگی ناشی از خودروها، صنعت، گردوغبار و منابع دیگر را هم شامل می‌شود. آنچه نمی‌دانیم این است که مازوت‌سوزی در هر نیروگاه چه سهمی از بیماری و مرگ جمعیت‌های در معرض دود آن داشته است.[۳]

پژوهشی با داده‌های سال ۲۰۲۲، هزینه مستقیم پزشکیِ بیماری‌های بررسی‌شده و منتسب به آلودگی هوا را حدود ۲۵۱ میلیون دلار برآورد کرده است. بستری، دارو، آزمایش و تصویربرداری در این رقم آمده‌اند. رفت‌وآمد بیمار و همراهش و روزهایی که از کار بازمی‌مانند، حساب دیگری دارند. برای یک خانواده، این هزینه‌ها در موعد خود از راه می‌رسند؛ چه سهم هر دودکش از آلودگی اندازه‌گیری شده باشد، چه نشده باشد.[۴]

جالب این است که وزارت نفت می‌داند چه مقدار سوخت به شازند تحویل داده است. وزارت نیرو می‌داند نیروگاه در برابر آن چقدر برق تولید کرده است. اما عددی که به مردم اراک بگوید مصرف مازوت چه اثری بر هوای شهر و سلامتشان گذاشته، تاکنون منتشر نشده است. گویی چرتکه حکومت تنها هزینه سوخت را می‌شمارد و هزینه سلامت را مردم با جان‌های ازدست‌رفته حساب می‌کنند.

آلودگی در مرز استان متوقف نمی‌شود

تهران در بهار ۱۳۹۸ بیست‌وپنج روز هوای پاک داشت. در بهار ۱۴۰۳، پنج روز. نمی‌توان این فاصله را به حساب یک نیروگاه نوشت. ترافیک، صنایع دیگر، گردوغبار و شرایط هوا نیز در آن نقش دارند. اما برای شهری که سال‌ها وعده کاهش آلودگی شنیده، این دو عدد باید آغاز پرسش باشد، نه پایان آن.[۵]

در قزوین، نیروگاه رجایی از واحدهای مصرف‌کننده مازوت است. پژوهشی درباره آلودگی دامنه‌های جنوبی البرز، بیشترین تمرکز دی‌اکسید گوگرد را در قزوین یافت و سهم بالای احتمالی رجایی را مطرح کرد. همان پژوهش اندازه نگرفت چه مقدار از آلودگی تهران یا کرج از رجایی آمده است. برای پاسخ باید بدانیم نیروگاه در هر روز چه سوزانده، باد به کدام سو وزیده و ایستگاه‌های پایش چه ثبت کرده‌اند. و البته در نظر داشته باشیم هوای آلوده برای عبور از قزوین به استان هم‌جوار از کسی اجازه نمی‌گیرد.[۶]

دی‌اکسید گوگرد می‌تواند در هوا به تشکیل ذرات ریز سولفاتی کمک کند و با باد جابه‌جا شود. این پرسش درباره بعضی از صنایع و کارخانه‌ها هم سابقه طرح دارد. پژوهشی درباره سیمان دورود که در سال ۱۳۹۳ منتشر شد، افزایش زمستانی آلاینده‌های دودکش را عمدتاً به مصرف مازوت نسبت داد و خواستار اندازه‌گیری آلودگی در شعاعی وسیع‌تر شد.[۷]

البته خودروها نیز در آلودگی شهرها سهم دارند. اما نمی‌شود همه تقصیر را به گردن راننده انداخت و از بازار انحصاری خودرو چشم‌پوشی کرد. شورای رقابت بازار خودروهای سواری را انحصاری تشخیص داده و به محدودیت واردات و انتخاب اندک خریدار اشاره کرده است. مردم هزینه این انحصار را یک‌بار هنگام خرید می‌پردازند و بارها پیامدهای تصمیم‌های مربوط به خودرو و سوخت را در خیابان می‌بینند. معادله‌ای به‌غایت ناعادلانه: اقلیتی که از این انحصار سود می‌برند و اکثریتی که هزینه آن را بر دوش می‌کشند.[۸]

جنگ آغاز کمبود نبود

نمی‌توان تمامی تقصیر مازوت‌سوزی نیروگاه‌ها را به گردن جنگ اخیر انداخت. طبق گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، نیروگاه‌های ایران در سال ۱۳۹۹ حدود شش میلیارد لیتر مازوت سوزاندند؛ ۶۲ درصد بیشتر از سال ۱۳۹۶. در تابستان ۱۴۰۳ هم نیروگاه‌های دارای امکان مصرف مازوت بیش از تابستان‌های پیش از آن از این سوخت استفاده کردند. وزیر نیرو کسری برق در اوج همان تابستان را حدود ۲۰ هزار مگاوات اعلام کرده بود.[۹، ۱۰]

آن زمان، با اینکه هنوز پالایشگاه‌های گاز هدف حمله قرار نگرفته بودند، تابستان برق کم می‌آمد و زمستان گاز صنایع محدود می‌شد. جنگ این وضع را بدتر کرد، اما آغازگرش نبود. هرچند تعمیر تأسیسات آسیب‌دیده لازم است، فراتر از تعمیر باید پرسید جمهوری اسلامی در سال‌های پیش از جنگ برای نوسازی نیروگاه‌ها و حفظ تولید گاز چه کرده بود.

در آبان ۱۴۰۵، مدیرعامل شرکت ملی گاز گفت حمله به چهار پالایشگاه حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب در روز از ظرفیت تولید گاز را از مدار خارج کرد و حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب آن تا آن زمان بازگشته بود. او مجموع کمبود گاز و ظرفیتِ همچنان خارج از مدار را در روزهای اوج مصرف حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعب در روز برآورد کرد. این پیش‌بینی او برای روزهای اوج است، نه اندازه‌گیری گاز تحویلی به هر کارخانه. در همان مقطع، انجمن صنفی کارفرمایان صنعت سیمان از قطع گاز کارخانه‌ها و بازگشت آنها به مازوت خبر داد.[۱۱، ۱۲]

برق کمیاب به کجا می‌رود؟

کمبود برق فقط به مقدار تولید مربوط نیست. معاون توانیر در اسفند ۱۴۰۳ شمار دستگاه‌های استخراج غیرمجاز رمزارز را حدود ۷۰۰ هزار و مصرف برآوردی آنها را نزدیک دو هزار مگاوات اعلام کرد. این برآورد نمی‌گوید صاحبان دستگاه‌ها چه کسانی‌اند. اما وقتی کارخانه، مغازه و خانه خاموشی می‌کشند، متولی شبکه باید توضیح دهد چگونه مصرفی غیرمجاز با این ابعاد ادامه پیدا کرده است.[۱۳]

سازندگی تا وعده‌های پوشالی

نیروگاه و میدان گاز را روزی که کمبود از راه می‌رسد نمی‌سازند. این کار سال‌ها سرمایه، مهندس و همکاری فنی می‌خواهد. ایران زمانی برای گسترش ظرفیت انرژی چنین راهی را آغاز کرده بود.

در دوره محمدرضا شاه فقید، سازمان انرژی اتمی تأسیس شد و در سال ۱۹۷۴ هدف رسیدن به حدود ۲۳ هزار مگاوات برق هسته‌ای طی بیست سال اعلام شد. قراردادهایی برای تربیت متخصصان بومی بسته شد، کرافت‌ورک یونیونِ زیمنس ساخت دو واحد بوشهر را آغاز کرد و هم‌زمان همکاری با فرانسوی‌ها نیز دنبال می‌شد. آن هدف به تأسیس نهاد، آموزش نیرو و آغاز ساخت انجامید؛ بخشی از سازه‌ها و تجهیزات همان پروژه دهه‌ها بعد هم به کار آمد.[۱۴]

با وقوع انقلاب در ایران، ساخت بوشهر متوقف شد. زیمنس هم از پروژه کنار کشید. در جنگ با عراق، بمب‌ها چندین بار به سایت نیمه‌کاره خوردند. آنچه با زیمنس آغاز شده بود، سال‌ها همان‌طور ماند تا جمهوری اسلامی در سال ۱۹۹۵ تکمیل واحد اول را به یک شرکت روسی سپرد. بوشهر سرانجام در سال ۲۰۱۳ برق تجاری تولید کرد؛ نزدیک به چهار دهه پس از آغاز ساخت.[۱۴، ۱۵]

در سال ۲۰۲۵، نیروگاه اتمی بوشهر با ۹۱۵ مگاوات ظرفیت خالص، حدود ۵٫۱۳ تراوات‌ساعت برق خالص تولید کرد؛ نزدیک به ۱٫۳ درصد برق کشور. کارنگی در سال ۲۰۱۳ هزینه تاریخی ساخت واحد اول را به ارزش پول زمان گزارش حدود ۱۱ میلیارد دلار برآورد کرد. جمهوری اسلامی حالا از هدف ۲۰ هزار مگاوات ظرفیت هسته‌ای تا ۲۰۴۱ سخن می‌گوید.

اما برای کارخانه‌ای که امروز برق ندارد، وعده سال ۲۰۴۱ دستگاهش را روشن نمی‌کند. باید دید پول این واحدها از کجا می‌آید، چه زمانی ساخته می‌شوند و سرانجام چقدر برق به شبکه می‌دهند.[۱۴، ۱۵]

در زمینه بهبود جریان گاز هم اقداماتی انجام شد؛ اقداماتی که در سایه سیاست‌های کلان حاکمیت به محاق رفتند. به‌عنوان مثال، در سال ۲۰۱۷، توتال فرانسه برای توسعه فاز ۱۱ پارس جنوبی قراردادی حدود ۴٫۸ میلیارد دلاری بست. یک سال بعد، آمریکا تحریم‌ها را بازگرداند و شرکت فرانسوی، چون معافیت نگرفت، پروژه را رها کرد و رفت. فشار مخزن پارس جنوبی در همین سال‌ها پایین می‌آمد و حفظ تولید به تجهیزات تازه نیاز داشت.

جمهوری اسلامی سرانجام در اسفند ۱۴۰۳ قراردادهای فشارافزایی به ارزش حدود ۱۷ میلیارد دلار را به پیمانکاران داخلی واگذار کرد. رفتن توتال هزینه تحریم را نشان می‌دهد. حکومت باید درباره سال‌هایی هم پاسخ دهد که تجهیزات فشارافزایی هنوز در میدان کار نمی‌کردند. امضای قرارداد، به‌تنهایی گازی به تولید کشور اضافه نمی‌کند.[۱۶، ۱۷]

زمستان سخت، برای چه کسی؟

در سال‌هایی که صنعت انرژی ایران به سرمایه و فناوری نیاز داشت، نزدیکان حکومت چشم به «زمستان سخت اروپا» دوخته بودند. محمد مرندی، مشاور تیم مذاکره‌کننده هسته‌ای، در شهریور ۱۴۰۱ از بحران فلج‌کننده انرژی اروپا نوشت. بحران واقعی و پرهزینه بود و تولید برخی صنایع انرژی‌بر کاهش یافت. دولت‌های اروپایی منابع تأمین را متنوع کردند، ذخایر را بالا بردند و مصرف گاز را پایین آوردند. هوای ملایم هم کمکشان کرد. در نگاه ایدئولوژیک سردمداران تهران، اما امید به درماندگی اروپا بیش از درس گرفتن از مدیریت آن بحران به چشم آمد.[۱۸]

و حالا در هرمز هم انرژی به ابزار فشار سیاسی تبدیل شده است. رویترز در گزارشی در ۱۴ اکتبر ۲۰۲۶، به نقل از مقام‌های ارشد ایرانی، نوشت تغییر تاکتیک علیه کشتی‌ها با هدف بالا نگه داشتن قیمت نفت و اثرگذاری سیاسی دنبال می‌شود. اگر گفته‌های این مقام‌ها بازتاب سیاست حکومت باشد، تناقض روشن است: کشوری که تابستان برق کم می‌آورد و زمستان گاز، جریان انرژی جهان را هم وارد بازی چانه‌زنی می‌کند. اما سرمایه‌گذاری که قرار است پولش را سال‌ها در پروژه‌ای در ایران بگذارد، تنش در هرمز را نیز در حساب ریسک‌های سیستماتیک می‌آورد.[۱۹]

انرژی جایگزین

برای جبران کمبود، گزینه‌ها را باید با هزینه و زمان تحویلشان سنجید. طبق میانگین جهانی آژانس بین‌المللی انرژی‌های تجدیدپذیر در سال ۲۰۲۴، هزینه نصب هر کیلووات ظرفیت خورشیدی بزرگ‌مقیاس حدود ۶۹۱ دلار و ضریب ظرفیت متوسط آن ۱۷٫۴ درصد بود. با این معیار، ده هزار مگاوات ظرفیت خورشیدی حدود ۶٫۹ میلیارد دلار هزینه و نزدیک به ۱۵٫۲ تراوات‌ساعت تولید سالانه دارد؛ تقریباً سه برابر تولید خالص بوشهر در سال ۲۰۲۵. این قیمت ساخت نیروگاه در ایران نیست. شبکه و ذخیره‌سازی هم سرمایه می‌خواهند تا برق در ساعت مورد نیاز به دست مردم برسد.[۱۵، ۲۰]

فشارافزایی گاز، نوسازی نیروگاه‌ها، خورشید، باد و ذخیره‌سازی هرکدام می‌توانند بخشی از کمبود را جبران کنند. حکومتی که از مردم می‌خواهد کمبود را تحمل کنند، باید بگوید برای هر پروژه چه بودجه‌ای فراهم کرده، چه کسی مسئول اجرای آن است و مردم چه زمانی نتیجه اقداماتش را خواهند دید.

از شازند تا فردا

جمهوری اسلامی سال‌ها شعار «راه قدس از کربلا می‌گذرد» را تکرار کرد. امروز راه تغییر اولویت‌ها نه از تغییر سیاست‌ها که از تغییر سیاسی می‌گذرد.

ایران فردا به دولتی نیاز دارد که تنش‌زدایی را بخشی از بازسازی بداند. قرارداد قابل اتکا، رقابت و ثبات تصمیم می‌توانند سرمایه‌ها را به پروژه‌ها برسانند. همکاری با جهان نیز راه خرید فناوری و استفاده از تجربه دیگران را باز می‌کند. سیاست خارجی نیز باید برای ساختن کشور فرصت بخرد.

توان این بازسازی تا حد زیادی در اختیار ایرانیانی است که از کشور رفته‌اند و همین‌طور متخصصانی که در داخل به حاشیه رانده شده‌اند. همکاری آنها به امنیت حرفه‌ای و اختیار کارشناسی نیاز دارد. مدیر و مهندس باید بتوانند درباره هزینه و خطر پروژه صریح حرف بزنند.

متخصص ایرانی مهاجر باید بتواند دانش و ارتباطاتش را با اطمینان در اختیار وطنش بگذارد. این توان، در کنار همکاری بین‌المللی، باید به پروژه‌ای برسد که سرمایه، موعد و مسئولیت اجرایش روشن است.

از همان شازند می‌توان شروع کرد. مقدار و کیفیت سوخت، برق تولیدی، داده هوا و روند مراجعات درمانی شهرهای واقع در مسیر باد منتشر شوند. برنامه کاهش مصرف مازوت هم با سرمایه تأمین‌شده و تاریخ ورود برق جایگزین همراه باشد.

مردم اراک در نوروز ۱۳۹۹ خبر بسته شدن شیر مازوت را شنیدند. در آذر ۱۴۰۲، رقم مصرف چهار میلیون لیتر در روز اعلام شد. ایران فردا باید در فاصله میان این دو خبر تفاوت ایجاد کند. اعتبارش را مردم در نیروگاهی که به‌موقع به مدار می‌رسد، کارخانه‌ای که برق دارد و هوای شهرشان خواهند سنجید.

——————————-
منابع:
۱. آرمان اقتصادی به نقل از ایسنا: مسدود شدن شیر مازوت شازند در پایان ۱۳۹۸ (۴ فروردین ۱۳۹۹)
۲. ایران اینترنشنال: اعلام مصرف روزانه چهار میلیون لیتر مازوت در شازند (۲۵ آذر ۱۴۰۲)
۳. وبدا (رسانه سلامت وزارت بهداشت): مرگ‌های منتسب به ذرات ریز در سال ۱۴۰۳
۴. پژوهش هزینه اقتصادی بیماری‌های منتسب به آلودگی هوا در ایران
۵. عصر خبر به نقل از ایسنا: روزهای هوای پاک تهران در بهار سال‌های ۱۳۹۸ و ۱۴۰۳
۶. پژوهش آلودگی دامنه‌های جنوبی البرز و نقش احتمالی نیروگاه رجایی
۷. پژوهش آلاینده‌های دودکش کارخانه سیمان دورود
۸. مصوبه شورای رقابت درباره وضعیت انحصاری بازار خودرو
۹. رادیو فردا: گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس درباره مصرف مازوت نیروگاه‌ها
۱۰. رادیو فردا: اظهارات وزیر نیرو درباره کسری برق تابستان ۱۴۰۳
۱۱. اظهارات مدیرعامل شرکت ملی گاز درباره ظرفیت ازدست‌رفته و کسری اوج مصرف (۱۰ آبان ۱۴۰۵)
۱۲. خبرگزاری فارس: «گاز سیمانی‌ها قطع شد»، اظهارات علی‌اکبر الوندیان، دبیر انجمن صنفی کارفرمایان صنعت سیمان
۱۳. ایران اینترنشنال: برآورد توانیر از استخراج غیرمجاز رمزارز
۱۴. کارنگی: تاریخ برنامه هسته‌ای ایران و برآورد هزینه بوشهر
۱۵. انجمن جهانی هسته‌ای: ظرفیت و تولید سالانه واحد اول بوشهر؛ هدف ۲۰ هزار مگاوات تا ۲۰۴۱
https://world-nuclear.org/nuclear-reactor-database/details/BUSHEHR-1
۱۶. اطلاعیه رسمی توتال درباره اثر تحریم‌های آمریکا بر ادامه فاز ۱۱
۱۷. MEES: قراردادهای فشارافزایی پارس جنوبی
۱۸. صدای آمریکا: اظهارات محمد مرندی درباره زمستان اروپا (۱۳ شهریور ۱۴۰۱)؛ آژانس بین‌المللی انرژی: تحلیل کاهش مصرف گاز اروپا
۱۹. رویترز: تغییر تاکتیک ایران در حمله به کشتی‌ها و قیمت نفت (۱۴ اکتبر ۲۰۲۶)
۲۰. آژانس بین‌المللی انرژی‌های تجدیدپذیر: هزینه و عملکرد خورشیدی در سال ۲۰۲۴



نظر شما درباره این مقاله:









 

ايران امروز (نشريه خبری سياسی الکترونیک)
«ايران امروز» از انتشار مقالاتی كه به ديگر سايت‌ها و نشريات نيز ارسال می‌شوند معذور است.
استفاده از مطالب «ايران امروز» تنها با ذكر منبع و نام نويسنده يا مترجم مجاز است.
Iran Emrooz©1998-2026 | editor@iran-emrooz.net