عرب در اسراییل، عرب در ايران: يک مقایسه‌ فرهنگی

سال‌هاست که وضع عرب‌ها در اسراییل را دنبال می‌کنم. انگیزه اصلی‌ام در این پیگیری، برخی شباهت‌های میان عرب‌های اقلیم اهواز در جنوب غرب ایران و فلسطینیان ساکن  اسراییل است. مشارکت گسترده این فلسطینیان در انتخابات پارلمان اسراییل (کنست) و انتخاب ۱۹ نماینده عرب در این پارلمان باعث شد تا این مقایسه را انجام دهم.

تعریف مفاهیم

قصد من از «عرب‌ها» در این پژوهش، عرب‌های جنوب غرب ایران است، نه همه عرب‌های ساکن ایران. نیز منظور از «عرب‌های اسراییل» فلسطینیانی است که پس از تأسیس کشور اسراییل در سال ۱۹۴۸ سرزمین‌های خود را ترک نکردند و فلسطینیان ساکن باریکه غزه و کرانه باختری در این تعریف نمی‌گنجند.

عرب‌ها حدود ۸ درصد از جمعیت ایران را تشکیل می‌دهند که ۶ درصد آنان در جنوب ایران سکونت دارند، اما نسبت عرب‌ها در اسراییل حدود ۲۰ درصد جمعیت این کشور است. این مقایسه، در حوزه فرهنگی انجام گرفته است و هفت بخش را در بر می‌گیرد.

تجربه فرهنگی عرب‌ها در اسراییل نمونه‌ای است که  می‌توان آن را با وضع فرهنگی ملیت‌های غیرفارس در ایران، به‌ویژه عرب‌های اهواز مقایسه کرد.

نخستین نتیجه‌ای که از بررسی منابع به دست می‌آید، این است که فلسطینیان شهروند اسراییل از نهادهای آموزشی، فرهنگی و مطبوعاتی به زبان عربی برخوردارند و نهادها و فرآورده‌های ادبی، داستانی و شعری مستقلی دارند. این امر – البته - به معنای برخورداری آنان از برابری کامل فرهنگی با شهروندان یهودی نیست. و اما عرصه‌های فرهنگی مورد مقایسه:

اول: به‌رسمیت‌شناختن زبان عربی و محرومیت اهوازی‌ها از آموزش به زبان مادری

عرب‌های اسراییل
فلسطینیان در اسراییل دارای مدارس دولتی عربی هستند که از مدارس عبری مستقل‌اند و دوره‌های مهدکودک، دبستان و دبیرستان را در بر می‌گیرند. در این مدارس، دروس اصلی مانند ریاضیات، علوم، تاریخ، جغرافیا و ادبیات به زبان عربی تدریس می‌شوند.

این یکی از جنبه‌های مهمی است که وضع آنان را از وضع عرب‌ها در ایران متمایز می‌کند، زیرا اینان از نظام آموزشی دولتی کاملی به زبان مادری خود برخوردار نیستند، نه در دوره کودکستان، نه در مقطع دبستان و نه در دوره دبیرستان.

افزون بر این، دولت ایران از مهدکودک‌ها و دوره‌های پیش دبستانی برای آموزش انحصاری زبان فارسی استفاده می‌کند تا کودک غیر فارس را از همان سنین پایین از زبان مادری اش جدا کند و از او یک فارس بسازد.

در خصوص مدارس عربی در اسراییل باید به چند نکته اشاره کرد:

۱- مدارس عربی ویژه مسلمانان، مسیحیان، دروزی‌ها و بادیه‌نشینان وجود دارد که در برخی از برنامه‌های درسی با یکدیگر تفاوت دارند.

۲- دانش‌آموزان، زبان‌های عربی، عبری و انگلیسی را می‌آموزند. از سوی دیگر دانش‌آموزان اغلب مدارس عبری‌زبان ملزم نیستند زبان عربی را با همان میزان و شدت فرا بگیرند.

۳- مدارس عربی در مقایسه با مدارس یهودی، از نظر بودجه و خدمات با نابرابری‌هایی روبه‌رو هستند. در پژوهش‌های دانشگاهی و گزارش‌های مربوط به نظام آموزشی اسراییل نیز به این موضوع اشاره شده است.[۱]

هیچ‌یک از دانشگاه‌های بزرگ اسراییل - که زبان عبری را زبان اصلی تدریس و اعطای مدارک دانشگاهی قرار داده‌اند - زبان عربی را به‌عنوان زبان اصلی آموزش و صدور مدارک دانشگاهی به کار نمی‌گیرد. آموزش دانشگاهی عمدتاً به زبان عبری انجام می‌شود، حتی در گروه‌های زبان و ادبیات عربی.[۲]

با این حال، مؤسسات دانشگاهی و کالج‌های عربی یا دارای حضور پررنگ عرب وجود دارند که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• کالج آکادمیک القاسمی در شهر ‘باقه غربی’
• دانشسرای عالی عربی تربیت معلم در شهر حیفا
• نهادهای تربیت معلم و آموزش زبان عربی و علوم تربیتی.

عرب‌های اهواز
حکومت رضاشاه پهلوی همه مدارس شهرهای اهواز و محمره (خرمشهر) را که در آن‌ها زبان عربی زبان آموزش بود، تعطیل کرد. این روند با سرنگونی حکومت شیخ خزعل در سال ۱۳۰۴ آغاز شد و در دوران پسر مخلوع او، محمدرضاشاه پهلوی ادامه یافت.

مسوولان جمهوری اسلامی نیز همان راه و روش نظام سلطنتی را در پیش گرفتند، و این به رغم اصل پانزده قانون اساسی مصوب آنان است که در گزاره دوم خود تصریح می‌کند: “استفاده از زبان‌های محلی و قومی [غیرفارس] در مطبوعات و رسانه‌های گروهی آزاد است و تدریس ادبیات آن‌ها در مدارس، در کنار زبان فارسی، مجاز خواهد بود.”

با این همه، از زمان تصویب قانون اساسی در سال ۱۳۵۸ تاکنون، این اصل در عمل اجرا نشده است. زبان‌ها و ادبیات ملیت‌های غیرفارس، از جمله زبان و ادبیات عربی، در مدارس ابتدایی و متوسطه تدریس نمی‌شوند.

برخلاف اسراییل، در اقلیم اهواز، هیچ دانشگاه عربی و حتی هیچ مؤسسه یا مرکز تخصصی یا دانشسرای عالی تربیت معلم برای آموزش به زبان عربی وجود ندارد. پیشتر به این نمونه‌ از نهادها در اسراییل اشاره کردم. آموزگاران اهوازی تحصیلات خود را در دانشسراهای – عالی، مقدماتی و راهنمایی - صرفاً به زبان فارسی می‌گذرانند.

بدتر از آن، نهادهای امنیتی حتی با تأسیس مؤسسات یا برگزاری کلاس‌های خصوصی آموزش زبان عربی و قرآن کریم در منازل مردم اهواز مخالفت می‌کنند و مانع چنین فعالیت‌هایی می‌شوند. گاه نیز گردانندگان این کلاس‌ها را با بهانه‌های امنیتی یا سیاسی بازداشت می‌کنند.

دوم: رسانه‌ها؛ تکثر مطبوعات عربی در اسراییل و محاصره رسانه‌های اهوازی

عرب‌های اسراییل
در اسراییل مطبوعات عربی متنوعی وجود دارد و فلسطینیان داخل این کشور از روزنامه‌ها، پایگاه‌های خبری و رسانه‌های گوناگون به زبان عربی برخوردارند که برخی از آن‌ها پیشینه‌ای طولانی دارند. از مهم‌ترین این رسانه‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

۱- روزنامه اتحاد
این روزنامه در حیفا منتشر می‌شود و یکی از قدیمی‌ترین روزنامه‌های عربی در اسراییل به شمار می‌رود. اتحاد در ۱۴ مه ۱۹۴۴ توسط حزب کمونیست اسراییل تأسیس شد و پس از سال ۱۹۴۸ نیز انتشار خود را ادامه داد و به یکی از مهم‌ترین تریبون‌های فرهنگی و سیاسی عرب‌های درون اسراییل تبدیل شد.[۳]

۲-روزنامه کل‌العرب
این روزنامه در سال ۱۹۸۷ در شهر ناصره تأسیس شد و از مطبوعات شناخته‌شده و پرتیراژ در میان فلسطینیان درون اسراییل است.[۴]

۳- روزنامه الصناره
الصناره (قلاب ماهی ) نیز از روزنامه‌های مشهور عربی است که در دهه ۱۹۸۰ میلادی در ناصره منتشر شد.
۴- پایگاه خبری ‘عرب ۴۸’

این تارنما یکی از مهم‌ترین رسانه‌های خبری و سیاسی فلسطینی در اسراییل به شمار می‌رود.

‘عرب ۴۸’ اشاره به عرب‌های فلسطینی است که پس از تشکیل دولت اسراییل در سال ۱۹۴۸ در میهن خود باقی ماندند.

علاوه بر این روزنامه‌ها، تارنما‌های خبری محلی بسیاری در شهرها و روستاهای عرب‌نشین فعالیت می‌کنند. گزارشی که در مجله  (Columbia Journalism Review) منتشر شده، به وجود بیش از دویست پایگاه خبری محلی اشاره می‌کند که به شهرها و مناطق عرب‌نشین در اسراییل خدمات رسانه‌ای ارائه می‌دهند. هرچند بسیاری از آن‌ها ماهیتی تجاری و محلی دارند و از امکانات محدودی برخوردارند.[۵]

این نشان می‌دهد که مطبوعات عربی در اسراییل به یک روزنامه یا تریبون حزبی محدود نمی‌شود، بلکه از فضای رسانه‌ای متنوعی برخوردار است، هرچند موسسه‌های فعال در این عرصه از نظر حرفه‌ای‌، منابع مالی و میزان تأثیرگذاری یکسان نیستند.

عرب‌های اهواز
منابع تاریخی‌ای که تاکنون بررسی کرده‌ام، نشانی از انتشار مطبوعات عربی در مملکت عربستان (اقلیم اهواز کنونی) در دوره حکمرانی شیخ خزعل (۱۸۹۷–۱۹۲۵) نمی‌‌کند. نیز دو رژیم پهلوی، رضا شاه و محمدرضا شاه، اجازه انتشار هیچ روزنامه عربی را در این منطقه ندادند. روزنامه‌های محلی به زبان فارسی منتشر می‌شدند و برخی از آن‌ها نیز گفتمانی پان ایرانیستی و ضدعربی داشتند.

در دوران جمهوری اسلامی، و پس از انقلاب ـــ که عرب‌ها نیز در آن شرکت داشتند ـــ مسوولان استان اجازه ندادند حتی یک روزنامه‌ عربی برای اکثریت عرب استان منتشر شود. از گاهنامه «عرب ایران» که  توسط مرکز فرهنگی اسلامی-عربی در شهر اهواز منتشر می‌شد، تنها دو شماره در تابستان ۱۳۵۸ انتشار یافت.

در تابستان همان سال، من به همراه شماری از فعالان فرهنگی و سیاسی مستقل عرب، هفته نامه «الکفاح» را در شهر اهواز منتشر کردیم که انتشار آن تا تابستان ۱۳۵۹ ادامه یافت. چند هفته پس از انتشار «الکفاح»، سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران هفته نامه «النضال» را منتشر کرد. با این حال، هر دو هفته نامه به ‌صورت مخفی منتشر می‌شدند، زیرا نظام نوپای اسلامی، درست مانند نظام سلطنتی پیشین، اجازه نمی‌‌داد روزنامه‌های عربی ـــ وحتی عربی فارسی ـــ در اهواز منتشر شوند.

در دومین دوره ریاست‌جمهوری‌هاشمی رفسنجانی (۱۳۷۲–۱۳۷۶)، درخواستی به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در تهران ارائه کردم تا مجوز انتشار روزنامه‌ای عربی یا دوزبانه، به زبان‌های عربی و فارسی، را در اهواز دریافت کنم. اما این وزارتخانه پس از انجام بررسی‌ها و تحقیقات امنیتی گسترده، با صدور مجوز موافقت نکرد. در همان هنگام چندین روزنامه فارسی در اهواز منتشر می‌شدند که برخی نزدیک به جزایری امام جمعه اهواز و برخی وابسته به نهادها و شخصیت‌های مذهبی و سیاسی بودند، اما اکثریت مردم عرب این استان حتی یک روزنامه عربی نداشتند.

در دوران اصلاحات و ریاست‌جمهوری محمد خاتمی، عرب‌ها توانستند مجوز چند روزنامه را دریافت کنند. در این زمینه می‌توان به هفته نامه‌های «اهواز»، «همسایه‌ها»، «شورا»، «طریق الشعب» و «الحدیث» اشاره کرد. افزون بر آن، چند نشریه دانشجویی و مطبوعات دو زبانه نیز در شهرهای کوچک‌تر منتشر ‌شدند. دو روزنامه نخست صرفاً به زبان فارسی و بقیه به دو زبان فارسی و عربی منتشر می‌شدند. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی شرط دو زبانه بودن را برای دست‌اندرکاران این نشریات تعیین کرده بود. این شرط، به‌طور کلی، شامل همه روزنامه‌هایی است که توسط روزنامه‌نگاران ملیت‌های غیرفارس منتشر می‌شوند.

روزنامه‌های یاد شده پس از ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد، یکی پس از دیگری از انتشار بازماندند. این امر به سبب قطع حمایت‌های دولتی یا به دلایل فشارهای سیاسی انجام گرفت.

در شهرهای اهواز و آبادان، ایستگاه‌های رادیویی و شبکه‌های تلویزیونی دولتی عربی فعالیت می‌کنند که برخی از آن‌ها مخاطبان عرب اهوازی را هدف قرار می‌دهند و برخی دیگر برای مخاطبان کشورهای عربی همسایه برنامه پخش می‌کنند. با این حال، دولت ایران اجازه نمی‌‌دهد شبکه‌های تلویزیونی یا ایستگاه‌های رادیویی مستقل عربی ویژه اهوازیان فعالیت کنند.

در سال ۱۳۹۷، هفته‌نامه‌ای چاپی و الکترونیکی با عنوان «بیان اخبار الأهواز» به دو زبان فارسی و عربی منتشر شد. اما انتشار آن پس از تعیین مدیرش به‌عنوان مسئول روابط عمومی استانداری در اهواز در سال ۱۴۰۳ متوقف شد. این امر، میزان استقلال این نشریه از مقام‌های محلی را زیر سوال می‌برد.

تا آنجا که من اطلاع دارم، امروزه هیچ روزنامه چاپی‌ای وجود ندارد که صرفاً به زبان عربی یا به دو زبان عربی و فارسی منتشر شود و مخاطب آن میلیون‌ها عرب ساکن اقلیم اهواز باشند. وضعیت پایگاه‌های خبری عربی اهوازی نیز تا حد زیادی به همین شکل است.

سوم: کتابخانه‌ها و نشر؛ وفور نسبی در جامعهٔ فلسطینی و کمبود در اهواز

عرب‌های اسراییل
در شهرها و شهرک‌های عرب‌نشین درون اسراییل، کتابخانه‌های عمومی در کنار کتابخانه‌های دانشگاه‌ها و مدارس فعالیت می‌کنند. افزون بر آن، کتاب‌فروشی‌های ویژهٔ عرضهٔ کتاب‌های عربی نیز وجود دارند.

یکی از نمونه‌های شناخته‌شده، کتابخانهٔ عمومی ‘ابوسلمی’ در شهر ناصره است که در اوایل دههٔ ۱۹۸۰ میلادی تأسیس شد.[۶]

در شماری دیگر از شهرها و آبادی‌های عرب‌نشین نیز کتابخانه‌هایی وجود دارد، اما پراکندگی جغرافیایی، حجم مجموعهٔ کتاب‌ها و سطح بودجه و پشتیبانی مالی آن‌ها یکسان نیست.

در یک سند آموزشی اسراییلی که با همکاری سازمان یونسکو تهیه شده، از وجود ۵۱ کتابخانهٔ عمومی در بخش عرب‌نشین یادشده است. به اینها باید کتابخانه‌های مدارس و مراکز فرهنگی را افزود. این آمار مربوط به سال ۲۰۰۴ میلادی است.[۷]

در شهرهای ناصره، حیفا، ام‌الفحم، باقهٔ غربی و شماری دیگر از شهرها و شهرک‌های عرب‌نشین، کتاب‌فروشی‌هایی فعالیت می‌کنند که ادبیات عرب، رمان، مجموعه‌های شعر، کتاب‌های فکری، سیاسی و دینی را در کنار کتاب‌های درسی و دانشگاهی عرضه می‌کنند.

عرب‌های اهواز
در شهر اهواز یک کتابخانه عمومی وجود دارد که همه کتاب‌هایش فارسی است. نیز بیش از بیست کتاب‌فروشی در این شهر، کتاب‌های فارسی می‌فروشند و کتاب‌های عربیِ اهوازی را عرضه نمی‌کنند. در این شهر، کتاب‌فروشی نسبتاً مدرنی نیز با نام «لاریس بوک» در محله کوی انقلاب وجود داشت که مدیریت آن را بانویی اهوازی بر عهده داشت و کتاب‌هایی به زبان‌های عربی و فارسی عرضه می‌کرد. بااین‌حال، نهادهای امنیتی در ژانویهٔ ۲۰۲۵ آن را تعطیل کردند. این اقدام در جریان کارزار سرکوب نویسندگان و روشنفکران عرب صورت گرفت که طی آن حدود هفتاد نفر بازداشت یا برای بازجویی احضار شدند.

نیز یک کتاب‌فروشی عربی در خیابان کاوه، در مرکز تجاری شهر، و کتاب‌فروشی عربی دیگری با نام «الغدیر» در محلهٔ انقلاب وجود دارد. فعالیت این دو کتاب‌فروشی به عرضهٔ کتاب‌های دینی و مذهبی و آثار مربوط به مرثیه‌خوانی و سوگواری حسینی محدود می‌شود. این کتاب‌ها را اغلب مذهبیون، روحانیون، مداحان و ملایه‌های اهوازی (مرثیه‌خوانان زن عرب) می‌خرند.

کتاب‌فروشی المنصوری نیز در شهر کوت‌عبدالله فعالیت می‌کند که به چاپ و نشر کتاب‌های ادبی عربی می‌پردازد، از جمله یک مجموعه ‌داستان مرا چاپ کرده است. بااین‌همه، بخش عمدهٔ انتشارات این کتاب‌فروشی را کتاب‌های دینی و مذهبی تشکیل می‌دهد.

آبادان حدود ده کتاب‌فروشی وجود دارد که تنها یکی از آن‌ها کتاب‌های عربی عرضه می‌کند. در شهر محمره هفت کتاب‌فروشی فعالیت دارند که به‌ندرت کتاب عربی عرضه می‌کنند. بندر معشور (ماهشهر) چهار کتاب‌فروشی دارد. شهر خفاجیه (سوسنگرد) سه کتاب‌فروشی دارد که کتاب‌های عربی و فارسی عرضه می‌کنند.

شهر فلاحیه (شادگان) هم دارای سه کتاب‌فروشی است که تنها یکی از آن‌ها کتاب‌های عربی عرضه می‌کند.

چنان که می‌بینیم در شهرهای نامبرده هیچ کتابخانه عمومی برای اکثریت عرب ساکنان این شهرها وجود ندارد.

چهارم: نهادهای فرهنگی؛ جامعهٔ مدنی فلسطینی و محدودیت‌های تحمیل‌شده بر اهوازیان

عرب‌های اسراییل
نهادهای فرهنگی مستقل عربی در میان فلسطینیانِ شهروند اسراییل شکل گرفته‌اند که در عرصه‌های ادبیات، هنر، موسیقی، تئاتر، زبان، آموزش، تاریخ و هویت فلسطینی فعالیت می‌کنند. یکی از برجسته‌ترین این نهادها “انجمن فرهنگ عربی” در حیفا است که در سال ۱۹۹۸ تأسیس شد و هدف آن تقویت فرهنگ و هویت عربی در میان فلسطینیان درون اسراییل است.[۸]

فزون بر آن، نهادها و کانون‌های دیگری نیز فعالیت دارند، از آن میان: مراکز فرهنگی و نهادهای مدنی در حیفا، ناصره، ام‌الفحم و دیگر شهرها و شهرک‌های عرب‌نشین. در این نهادها، ما گواه برگزاری جشنواره‌های شعر، ادبیات و موسیقی؛ اجراهای تئاتری به زبان عربی؛ نشست‌های رونمایی از کتاب و بررسی رمان‌ها و پژوهش‌ها هستیم.  اینان برنامه‌ها و کلاس‌های آموزش زبان عربی و پاسداری از هویت فرهنگی فلسطینی دارند و در زمینهٔ هنرهای تجسمی، سینما و موسیقی فعالیت می‌کنند.

این کوشش‌ها به نهادهای دولتی محدود نمی‌شوند بلکه بخش مهمی از آن‌ها بر پایهٔ ابتکارهای مردمی و انجمن‌های مستقل شکل گرفته‌اند که از منابع مالی محلی یا حمایت نهادهای گوناگون بهره می‌برند.

عرب‌های اهواز
در اقلیم اهواز، کانون‌های فرهنگی یا نهادهای مدنی عربیِ دارای مجوز و برخوردار از فعالیتی پایدار وجود ندارد. چنین مراکزی پس از پیروزی انقلاب در شهرهای محمره، اهواز، خفاجیه و فلاحیه شکل گرفتند؛ اما عمر فعالیت آن‌ها از دو ماه و چند روز فراتر نرفت.

دو کانون فرهنگی عربی در شهرهای محمره و اهواز، در پی یورش نیروهای نظامی و شبه‌نظامیان مذهبیِ تعطیل شدند و مسئولان این دو کانون به زندان افتادند، و حتی برخی از آنان بعدها اعدام شدند.

این وضع در دوره‌ موسوم به « اصلاحات» و هنگام ریاست‌جمهوری محمد خاتمی نیز تکرار شد، اما به شکلی مختلف. در این دوره، حدود ۲۶ نهاد فرهنگی و پژوهشی تنها در شهر اهواز تأسیس شدند که پس از پیروزی محمود احمدی‌نژاد، در انتخابات ریاست جمهوری سال ۲۰۰۵، این نهادها از هم پاشیدند و فعالیت خود را متوقف کردند.

در اینجا می‌بینیم که شکل‌گیری و تداوم فعالیت این نهادها و مراکز فرهنگی، با شرایط سیاسی حاکم، موازنهٔ نیروها و مواضع جناح‌های قدرت در هر دوره ارتباط مستقیم دارد. بااین‌حال، حاکمان تندرو و «دولت پنهان» ناسیونالیست در ایران، در نهایت، اجازه ندادند این مراکز تثبیت شوند، از نظر نهادی ریشه بدوانند و فعالیت خود را به‌طور مستمر ادامه دهند.

اکنون، شماری از گروه موسیقی و تئاتر عربی در اهواز فعالیت می‌کنند؛ اما فعالیت گروه‌های تئاتری بسیار محدود است.

این گونه نهادهای فرهنگی و ادبی در اسراییل نهادینه شده‌اند و آشکارا اعلام می‌کنند که هدفشان تقویت فرهنگ و هویت عربی در آن کشور است اما در ایران تابع هوس‌ها و خواسته‌های روسای جمهور، وزارت ارشاد و فرهنگ اسلامی و دیگر نهادهای امنیتی و اطلاعاتی است.

تنها شهری که گاهی کتابی عربی رونمایی می‌شود اهواز است که در آنجا نیز از میان ده‌ها رونمایی سالانه کتاب‌های فارسی تنها یک یا دو کتاب عربی رونمایی می‌شود که اغلب به زبان فارسی صورت می‌گیرد. در اینجا رابطه بسیار نامتوازن میان فعالیت فرهنگی اکثریت و اقلیت جمعیت شهر را می‌توان دریافت.

یکی دو گروه موسیقی عربی فعال در اهواز نیز نامستقل و وابسته به حاکمیت است و دیگر فعالان موسیقی عربی یا به طور فردی فعالیت می‌کنند یا گروهی بدون حمایت دولتی. از جشنواره‌های شعر و ادبیات و فولکلور خبری نیست. شاعران اغلب از مناسبت‌های عزا در مساجد و حسینیه‌ها یا مناسبت‌های عید و عروسی برای شعرخوانی استفاده می‌کنند.

پنجم: ادبیات؛ شکوفایی تجربهٔ فلسطینی و دیرزایی رمان اهوازی

عرب‌های اسراییل
ادبیات عرب فلسطین‌ که پس از سال ۱۹۴۸ در درون اسراییل شکل گرفت، به یکی از شاخه‌های مهم ادبیات معاصر فلسطین و جهان عرب تبدیل شده است.

از برجسته‌ترین چهره‌های این ادبیات می‌توان به شاعرانی چون سمیح القاسم (۱۹۳۹–۲۰۱۴) و توفیق زیّاد (۱۹۲۶–۱۹۹۴) اشاره کرد. در عرصهٔ رمان نیز امیل حبیبی (۱۹۲۱–۱۹۹۶)؛ آنتون شماس که به زبان‌های عبری و عربی می‌نویسد؛ محمدعلی طه؛ سلمان ناطور (۱۹۴۹–۲۰۱۶)؛ سید قشوع که به زبان عبری می‌نویسد؛ و ایمن سکسک که او نیز به عبری می‌نویسد، از چهره‌های شناخته‌شده به شمار می‌روند.

چهره‌های ادبی مهم دیگری نیز در این عرصه حضور دارند؛ از جمله حنا ابوحنا، شاعر، ادیب و پژوهشگر؛ فاروق مواسی، شاعر، منتقد و استاد دانشگاه؛ عوده بشارات، رمان‌نویس و روزنامه‌نگار؛ سلمان مصالحة، شاعر و نویسنده؛ و نبیه القاسم، منتقد و پژوهشگر ادبی.

در این میان، باید به این نکته اشاره کرد که برخی از نویسندگان فلسطینیِ درون اسراییل به زبان عربی می‌نویسند، برخی دیگر زبان عبری را برگزیده‌اند و گروهی نیز به ترجمه و نگارش به هر دو زبان پرداخته‌اند.[۹]

عرب‌هاى اهواز
جنبش نوین ادبی ملت عرب اهواز، در قیاس با همتای خود در میان جامعه عرب اسراییل، با تاخیر چند ده ‌ساله روبه‌رو بوده است. این دیرزایی دلایل گوناگون دارد که برخی از آن‌ها عینی و برخی دیگر ذهنی‌اند. تحولات اجتماعی‌ پیش از سال ۱۹۴۸ در سرزمین شام – که شامل فلسطین می‌شد - و ظهور طبقهٔ متوسط پیشرو نهضت روشنگری عرب، باعث دگرگونی‌های فرهنگی و سیاسی‌ای شد که قابل قیاس با تحولات جامعهٔ اهواز در مملکت عربستان پیش از سال ۱۹۲۵ یا در دهه‌های پس از آن نیست. در آن سال، عرب‌ها حاکمیت خود بر مملکت شان را از دست دادند.

نیز نباید تفاوت میان ماهیت استعمار بریتانیا و سپس اسراییل در فلسطین را با استعمار پهلوی در اهواز نادیده گرفت. بورژوازی بریتانیا (پیش از ۱۹۴۸) و همتای یهودی آن (پس از ۱۹۴۸)، با وجود تاراج ثروت‌ها و رفتار خشن و وحشیانه‌شان با مردمانی که زیر سلطهٔ آن‌ها قرار داشتند، برای مردم فلسطین فضای محدودی از گشایش فرهنگی و سیاسی فراهم کردند. زیرا که این بورژوازی به تمدن مدرن اروپایی تعلق داشت و از میراث عصر روشنگری اروپا تغذیه می‌کرد. مردم فلسطین توانستند از این فرصت برای گسترش فعالیت‌های ادبی و سیاسی خود بهره گیرند اما این امکان در اهواز وجود نداشت، نه در عهد امیر خزعل و نه در دورهٔ حاکمیت استعماری پهلوی در قرن بیستم.

بورژوازی عرب در دوران شیخ خزعل، به دلایلی که پیش‌تر به آن‌ها اشاره کردم، رشد نکرد و همین امر اجرای طرح‌های پارسی سازی در عربستان را برای مهاجمان پهلوی آسان‌تر کرد. ظهور  طبقه بورژوازی عرب در دوران پهلوی نیز چند دهه به تأخیر افتاد. ازاین‌رو، نمی‌توان از شکل‌گیری جنبش ادبی عربی اهوازی سخن گفت، مگر پس از انقلاب سال ۱۹۷۹. این تأخیر سبب شد که رمان عربی اهوازی چندین دهه دیرتر از رمان عربی و فلسطینی و حتی رمان فارسی ظهور کند.

به نظر می‌رسد حال و روز شعر در اقلیم اهواز، در قیاس با داستان‌نویسی، بهتر است؛ هم شعر فصیح و هم شعر عامیانه. در این زمینه می‌توان از برجسته‌ترین شاعران اهوازی یاد کرد، از جمله ضیاءالدین خاقانی، ملا محمد ماجود، عباس عباسی الطائی، مهدی شویکی، جابر البوشوکه، ابراهیم الدیراوی، جبار الطائی، محمد کرمی، شعاع فاخر، ملا فاضل سکرانی، مهدی طرفی، عادل سکرانی، حسین طرفی و موسی الجرفی.

رمان عربی اهوازی تنها در دههٔ دوم قرن بیست‌ویکم، با دو رمان از عمار تاسائی و مریم لطیفی، پا به عرصهٔ وجود گذاشت. بی گمان، شمار آثار داستان کوتاه اهوازی - چه برای بزرگسالان و چه برای کودکان - از آفرینش رمان بیشتر است. از پیشگامان داستان کوتاه می‌توان به یوسف عزیزی و احمد عادل اشاره کرد و از نویسندگانی که این مسیر را ادامه داده‌اند، می‌توان از سعید اسماعیل، مریم کعبی و سرور ناصر نام برد. این امر نشان می‌دهد که داستان‌نویسی و رمان‌نویسی در اهواز همچنان در مراحل آغازین خود قرار دارند.

مترجمان اهوازی نیز در عرصهٔ ترجمه از عربی به فارسی و از فارسی به عربی، نقشی مهم و تأثیرگذار دارند. آنان بنیانگذار مکتب ترجمه‌ اهواز‌اند که پیشینه آن به چند دهه قبل می‌رسد و برگردان آثار ادبی و فکری را دربرمی‌گیرد.

ششم: تشکل‌یابی نویسندگان؛ نهادهای ادبی فلسطینی و نبود اتحادیهٔ مستقل اهوازی

عرب‌های اسراییل
اتحادیهٔ نویسندگان اسراییل تنها شمار بسیار اندکی از اعرابِ ساکن اسراییل را در عضویت خود داشت. سندی که در شمارهٔ مارس ۱۹۷۴ مجلهٔ بریتانیایی «AJR Information» منتشر شده، این واقعیت را تأیید می‌کند. بر اساس این سند، بیشتر رهبران فکری عرب تمایلی به پیوستن به این اتحادیه نشان نمی‌دادند.

ادیبان فلسطینیِ درون اسراییل به عضویت فردی در اتحادیهٔ نویسندگان اسراییل بسنده نکردند، بلکه چارچوب‌های تشکیلاتی و ادبی ویژهٔ خود را نیز بنیان گذاشتند.

از مهم‌ترین این تشکل‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
۱. اتحادیهٔ نویسندگان عرب در اسراییل که در سال ۱۹۸۷ در ناصره تأسیس شد و سمیح القاسم، شاعر بلند آوازه فلسطینی، به ریاست آن انتخاب شد.
۲. انجمن نویسندگان و ادیبان فلسطینی در اسراییل که تقریباً در همان سال تأسیس شد و حنا ابوحنا از برجسته‌ترین چهره‌های آن بود.

در اینجا باید میان دو موضوع تفاوت قائل شد: نخست، وجود نهادها و فعالیت‌های فرهنگی عربی که از نظر قانونی مجازند؛ و دوم، برخورداری این نهادها از منابع، جایگاه و آزادی‌ای برابر با همتایان یهودی خود. این دو موضوع یکسان نیستند.

عرب‌های اهواز
در اهواز هیچ اتحادیه‌ای برای نویسندگان و ادیبان وجود ندارد و دلایل این وضع به شرایط اجتماعی‌ای بازمی‌گردد که پیش‌تر به آن‌ها اشاره کردم.

در واقع، حکومتگران ایرانی با تأسیس هرگونه اتحادیهٔ نویسندگان عرب در اهواز مخالف‌اند. و به همین سان، با تشکیل اتحادیه‌های مشابه برای دیگر ملیت‌های ایران نیز مخالفت می‌کنند، زیرا از شکل یابی سازمان‌های متشکل از صاحبان اندیشه و قلمِ غیر فارس بیم دارند.

شماری از نویسندگان عرب - عدنان غریفی، مسعود میناوی و یوسف عزیزی بنی طرف - پیش از انقلاب به اتحادیهٔ نویسندگان ایران پیوسته بودند. در سال‌های اخیر نیز دو نویسندهٔ اهوازی دیگر به این اتحادیه ملحق شده‌اند. بااین‌حال، بیشتر شاعران و نویسندگان عرب اهوازی تمایلی به عضویت در آن ندارند. این موضع تا اندازه‌ای به خودداری شمار فراوانی از نویسندگان عرب  فلسطینی از پیوستن به اتحادیهٔ نویسندگان اسراییل شباهت دارد.

هفتم: آزادی بیان؛ تفاوت میان آزادی‌های موجود و محدودیت‌های امنیتی

از نظر قانونی و نهادی، فلسطینیانِ شهروند اسراییل می‌توانند روزنامه، پایگاه اینترنتی، انتشارات و انجمن‌های فرهنگی تأسیس کنند، کتاب‌های خود را به زبان عربی بنویسند و شب‌های شعر، نشست‌ها و رویدادهای ادبی برگزار کنند. در واقع، فرآوردهای ادبی و مطبوعاتی عربی در این جامعه گسترده است.

اما از منظر عملکرد و واقعیت‌های سیاسی و اجتماعی، برابری کامل تحقق نیافته است.

با وجود فعالیت مطبوعات عربی و نهادهای فرهنگی عرب، زبان عبری همچنان زبان مسلط در ساختار دولت، دانشگاه‌ها، دستگاه اداری و بازار نشر است. این نابرابری تنها به مسئلهٔ آزادی قانونی محدود نمی‌شود، بلکه میزان بودجه، گسترهٔ انتشار، فرصت‌های حرفه‌ای و امکانات نهادی را نیز دربرمی‌گیرد.

کتابخانهٔ ملی اسراییل اعلام کرده است که در سال ۲۰۲۵ تعداد ۳۷۳ عنوان کتاب منتشرشده به زبان عربی در اسراییل را دریافت کرده است؛ درحالی‌که این رقم در سال ۲۰۲۴، ۲۰۸ عنوان بود. این آمار از افزایشی چشمگیر حکایت دارد، اما روی دیگر واقعیت را تغییر نمی‌دهد: کتاب‌های منتشرشده به زبان عبری در همان سال حدود ۹۰ درصد کل کتاب‌های منتشرشده را به خود اختصاص داده‌اند.[۱۰]

اما در اقلیم اهواز، گرچه اصل ۱۵ قانون اساسی ایران «استفاده از زبان‌های محلی و قومی در رسانه‌ها و تدریس ادبیات آن‌ها در مدارس» را مجاز می‌داند، اما این اصل نه تنها در اهواز بلکه در دیگر مناطق اتنیکی نیز به اجرا درنیامده است. افزون بر این، نهادهای امنیتی با روش‌های گوناگون در برابر انتشار روزنامه‌ها و پایگاه‌های اینترنتی مستقل عربی اهوازی مانع‌تراشی می‌کنند و از فعالیت آن‌ها جلوگیری می‌کنند، مگر آنکه این رسانه‌ها به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم وابسته به همین نهادها باشند. البته حتی شمار این رسانه‌های وابسته نیز بسیار اندک است.

مسوولان ایرانی با شماری از پایگاه‌های اینترنتی اهوازی مقابله کرده و مانع ادامهٔ فعالیت آن‌ها شده‌اند که پایگاه مطبوعاتی اینترنتی «بروال» یکی از آنهاست. همچنین، ضعف امکانات مالی فعالان عرصه‌های فرهنگی و ادبی، مانع تداوم فعالیت برخی از رسانه‌های دوره‌ای، مانند پایگاه فرهنگی ـ اجتماعی «نوابت» شده است.

افزون بر این، نهادهای امنیتی و قضایی در اهواز هر از چند گاه روشنفکران، نویسندگان و شاعران را احضار می‌کنند و حتی گاهی برخی از آنان را صرفاً به دلایل فرهنگی و مطبوعاتی به زندان می‌اندازند. این نهادها برای توجیه زندانی کردن و شکنجهٔ آنان در بازداشتگاه‌ها، اتهام تجزیه‌طلبی را به آنان می‌چسبانند. چنین وضعیتی را در اسراییل شاهد نبوده‌ایم. حساسیت و نظارت مقام‌های اسراییلی عمدتاً متوجه مواضع و دیدگاه‌های سیاسی نویسندگان عربِ داخل اسراییل دربارهٔ هم‌تباران خود در غزه و کرانه باختری است.

همچنین نسبت کتاب‌های عربی منتشرشده در اقلیم اهواز – برای اکثریت عرب آن - از حدود ۵ درصد فراتر نمی‌رود، اما نسبت کتاب‌های فارسی به حدود ۹۵ درصد می‌رسد که هم در تهران و هم در اهواز چاپ می‌شوند. کتاب‌های فارسی معمولاً از حمایت مالی و معنوی نهادهای فرهنگی در تهران و اهواز برخوردارند.

——————————-
منابع و پی‌نوشت‌ها:
[۱] https://www.impact-se.org/wp-content/uploads/Arab-Education-in-Israel-A-National-Minority-Curriculum.pdf
[۲] https://www.vanleer.org.il/en/publication/arabic-in-the-israeli-academy/
[۳] کتابخانه ملی اسراییل – روزنامه الاتحاد:
https://www.nli.org.il/en/newspapers/alittihad
[۴] وب‌سایت رسمی روزنامه کل‌العرب:
https://www.kul-alarab.com/about/en
[۵] مجله کلمبیا ژورنالیسم ریویو – شهروندان فلسطینی اسراییل
https://www.cjr.org/analysis/palestinian-citizens-of-israel-musawa.php
[۶] کتابخانهٔ عمومی ابوسلمی – Librarians with Palestine:
https://librarianswithpalestine.org/featured-projects-members/public-libraries/abu-salma-public-library/
[۷] سند آموزشی اسراییل – Planipolis / UNESCO:
https://planipolis.iiep.unesco.org/sites/default/files/ressources/israel_facts_and_figures.pdf
[۸] وب‌سایت رسمی انجمن فرهنگ عربی:
https://arabca.net/page/about_en
[۹] منبع: https://benjamins.com/catalog/lplp.37.1.01sha
[۱۰] کتابخانهٔ ملی اسراییل، گزارش هفتهٔ کتاب سال ۲۰۲۵:
https://www.nli.org.il/en/at-your-service/who-we-are/depositing/statistics/2025-book-week-report