مسلمانان و اعراب در سیاست ایالات متحده

از حاشیه به متن قدرت؛ اسلام آمریکایی، مسلمانان و اعراب در سیاست ایالات متحده و تأثیر متقابل آمریکا و جهان اسلام

انتخابات سوم نوامبر ۲۰۲۶ آمریکا و اعلام نتایج آن در چهارم نوامبر، بار دیگر صحنه سیاسی این کشور را دستخوش تغییر کرد. دموکرات‌ها توانستند اکثریت هر دو مجلس نمایندگان و سنا را به دست آورند و در کنار این جابه‌جایی قدرت، نتایجی رقم خورد که از منظر تحول ترکیب اجتماعی و فرهنگی نهادهای سیاسی آمریکا اهمیت ویژه‌ای دارد.

انتخاب عبدالرحمان محمد السید، آمریکایی مصری‌تبار، به‌عنوان نخستین مسلمان در تاریخ سنای ایالات متحده، در کنار انتخاب و انتخاب مجدد شماری از نامزدهای مسلمان و عرب‌تبار به مجلس نمایندگان و مجالس ایالتی، از جمله این تحولات است. بر اساس آمار اولیه «شورای روابط آمریکایی ـ اسلامی»(۱)، دست‌کم ۹۷ نامزد مسلمان در انتخابات اخیر در سطوح فدرال، ایالتی و محلی به پیروزی رسیده‌اند؛ رقمی که از رکورد انتخابات میان‌دوره‌ای سال ۲۰۲۲ فراتر می‌رود. این نتایج را باید در امتداد مسیری طولانی‌تر بررسی کرد: از ورود کیت الیسون به مجلس نمایندگان در سال ۲۰۰۶ به‌عنوان نخستین نماینده مسلمان کنگره، تا انتخاب ایلهان عمر و رشیده طلیب در سال ۲۰۱۸، و سپس پیروزی زهران ممدانی در انتخابات شهرداری نیویورک در سال ۲۰۲۵.

مجموعه این رویدادها پرسشی فراتر از نتایج یک انتخابات را پیش می‌کشد: چگونه جامعه‌ای که زمانی بخش‌هایی از آن در حاشیه مناسبات اجتماعی و سیاسی آمریکا قرار داشت، به‌تدریج به یکی از بازیگران قابل‌مشاهده عرصه رقابت و تصمیم‌سازی در این کشور تبدیل شده است؟ پاسخ به این پرسش، بدون بازخوانی تاریخ حضور اعراب و مسلمانان در آمریکا، تحول اسلام در بستر جامعه آمریکایی و تأثیر متقابل این تجربه بر جهان اسلام، به‌ویژه خاورمیانه و ایران، ممکن نیست.

با مروری کوتاه بر تاریخچه فعالیت‌های دسته‌جمعی مسلمانان در آمریکا‌ آغاز کنیم.

حضور مسلمانان و اعراب در ساختار سیاسی و اجتماعی ایالات متحده آمریکا، داستانی فراتر از مهاجرت، تنوع قومی و آزادی مذهبی است. این داستان، روایت دگرگونی تدریجی یک جامعه از موقعیت اقلیت‌های مهاجر و گروه‌های به‌حاشیه‌رانده‌شده به بازیگرانی در عرصه‌های مدنی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی است؛ جامعه‌ای که نه‌تنها خود را با ساختارهای آمریکا تطبیق داده، بلکه در مواردی بر تعریف آمریکایی‌بودن، مناسبات نژادی، سیاست خارجی و حتی برداشت‌های معاصر از اسلام نیز تأثیر گذاشته است.

برای فهم این تحول، باید از همان ابتدا میان «عرب آمریکایی» و «مسلمان آمریکایی» تمایز قائل شد. این دو جامعه هم‌پوشانی دارند، اما یکی نیستند. همه عرب‌ها مسلمان نیستند و بخش قابل‌توجهی از عرب‌های آمریکایی، به‌ویژه مهاجران لبنانی، سوری و فلسطینی، مسیحی‌اند. در مقابل، مسلمانان آمریکا از تبارهای آفریقایی، آسیایی، خاورمیانه‌ای و آمریکای لاتین می‌آیند و بخش مهمی از آنان نیز آمریکاییانی هستند که در همین کشور به اسلام گرویده‌اند. همین تنوع، یکی از ویژگی‌های اساسی اسلام آمریکایی است.

از فعالیت اجتماعی تا ورود به ساختار تصمیم‌گیری

حضور اعراب در آمریکا سابقه‌ای طولانی‌تر از آن دارد که صرفاً به موج‌های مهاجرتی نیمه دوم قرن بیستم محدود شود. بسیاری از مهاجران عرب در آغاز، از طریق کلیساها، مساجد، انجمن‌های قومی، اتحادیه‌های کارگری، دانشگاه‌ها و شبکه‌های تجاری وارد زندگی اجتماعی آمریکا شدند. اما نقطه عطفی در سازمان‌یابی سیاسی آنان، جنگ ۱۹۶۷ اعراب و اسرائیل و پیامدهای آن بود.

پس از این جنگ، نسل تازه‌ای از فعالان عرب آمریکایی به این نتیجه رسیدند که فعالیت اجتماعی و فرهنگی به‌تنهایی برای تأثیرگذاری بر سیاست واشنگتن کافی نیست. تأسیس انجمن فارغ‌التحصیلان دانشگاه‌های عرب در سال ۱۹۶۷، انجمن ملی آمریکایی‌های عرب در سال ۱۹۷۲، «کمیته آمریکایی ضد تبعیض علیه اعراب» (۲) در سال ۱۹۸۰ و «مؤسسه آمریکاییان عرب» (۳) در سال ۱۹۸۵، نشانه‌های این گذار بودند. هدف، ایجاد ظرفیت لابی‌گری، مقابله با تبعیض، حضور در انتخابات و تأثیرگذاری بر سیاست خارجی آمریکا بود.

این حضور به‌تدریج از عرصه فعالیت‌های مدنی به نهادهای رسمی تصمیم‌سازی نیز گسترش یافت: کنگره، وزارتخانه‌ها، دستگاه دیپلماسی، دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی، رسانه‌ها و سازمان‌های مدافع حقوق مدنی. جیمز ابورزق، سیاست‌ورز آمریکایی لبنانی‌تبار، در سال ۱۹۷۳ نخستین عرب آمریکایی شد که به مجلس سنای آمریکا راه یافت. پس از او چهره‌هایی چون اسپنسر آبراهام، وزیر انرژی در دولت جورج بوش، و شماری از نمایندگان عرب‌تبار در کنگره، این حضور را در سطوح مختلف گسترش دادند.

البته نباید این واقعیت را با تسلط یا نفوذ یکپارچه جامعه عرب بر سیاست آمریکا اشتباه گرفت. عرب‌های آمریکایی از نظر مذهب، گرایش سیاسی، طبقه اجتماعی و نگاه به خاورمیانه یکدست نیستند. اهمیت تاریخی حضور آنان بیش از آنکه در برخورداری از قدرتی متمرکز باشد، در ایجاد شبکه‌های پایدار مدنی و سیاسی و تبدیل‌شدن به بخشی از رقابت دموکراتیک در آمریکاست.

اسلام سیاه؛ از الایجاه محمد تا مالکوم ایکس

اما داستان اسلام در آمریکا، تنها داستان مهاجران خاورمیانه‌ای و آسیایی نیست. یکی از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین فصل‌های آن، شکل‌گیری اسلام در میان سیاه‌پوستان آمریکاست؛ جریانی که ریشه‌هایش را باید در تاریخ برده‌داری، تبعیض نژادی، محرومیت اقتصادی و مبارزه برای بازیابی هویت انسانی جست‌وجو کرد.

در سال ۱۹۳۰، جنبش «ملت اسلام» (Nation of Islam) به رهبری والاس فرد محمد در دیترویت شکل گرفت و پس از ناپدیدشدن او در سال ۱۹۳۴، الایجاه محمد رهبری آن را برعهده گرفت. این جنبش، اسلام را با نوعی ملی‌گرایی سیاه‌پوستان، خوداتکایی اقتصادی، انضباط اجتماعی و جدایی نژادی پیوند زد. پیام اصلی آن برای سیاه‌پوستانی که قرن‌ها تحقیر و تبعیض را تجربه کرده بودند، بازیابی عزت‌نفس، استقلال و هویت تاریخی بود.

ملت اسلام از نظر اعتقادی با اسلام متعارف اهل سنت و شیعه تفاوت‌های بنیادین داشت. آموزه‌های ویژه آن درباره جایگاه الوهی والاس فرد محمد، رسالت الایجاه محمد و تاریخ نژادها، با اصول اعتقادی اسلام سنتی سازگار نبود. بااین‌حال، تأثیر اجتماعی و سیاسی آن را نمی‌توان صرفاً با معیارهای کلامی سنجید. این جنبش برای بخشی از جامعه سیاه‌پوست آمریکا، مدرسه‌ای برای خودآگاهی، سازمان‌دهی، استقلال اقتصادی و مقاومت در برابر ساختار نژادپرستانه بود.

مالکوم ایکس، برجسته‌ترین چهره تبلیغاتی و سیاسی این جنبش، نقش تعیین‌کننده‌ای در گسترش آن داشت. او با سخنرانی‌های آتشین خود، مسئله نژادپرستی آمریکا را به یک موضوع ملی و بین‌المللی تبدیل کرد. اما تحول فکری مالکوم ایکس پس از جدایی از ملت اسلام در سال ۱۹۶۴ و سفر حج، اهمیت تاریخی بیشتری پیدا کرد. او پس از آشنایی مستقیم با مسلمانانی از نژادها و ملیت‌های مختلف، از انحصارگرایی نژادی فاصله گرفت و به اسلام سنی گرایش یافت.

این تحول، صرفاً تغییر یک باور مذهبی نبود؛ نشانه برخورد دو تجربه متفاوت از اسلام بود: اسلامی که در آمریکا از دل ستم نژادی و مبارزه برای رهایی شکل گرفته بود و اسلامی که در سنت جهانی خود، جامعه‌ای فراتر از مرزهای نژادی و قومی تعریف می‌کرد. مالکوم ایکس در سال ۱۹۶۵ ترور شد، اما میراث فکری او در پیوند میان اسلام، عدالت اجتماعی، حقوق مدنی و مبارزه با استعمار باقی ماند.

پس از مرگ الایجاه محمد در سال ۱۹۷۵، پسرش وارث دین محمد بخش بزرگی از پیروان ملت اسلام را به سوی اسلام متعارف‌تر هدایت کرد. در مقابل، لوئیس فراخان با حفظ نام و بخشی از سنت پیشین، جریان مستقلی را ادامه داد. این انشعاب نشان داد که اسلام آمریکایی، حتی در میان سیاه‌پوستان، نه یک دستگاه اعتقادی یکپارچه، بلکه عرصه‌ای از تحول و مناقشه فکری و سیاسی است.

از هویت مذهبی تا رقابت انتخاباتی

اسلام آمریکایی در دهه‌های بعد، به‌ویژه با افزایش مهاجرت از خاورمیانه، جنوب آسیا و آفریقا، شکل متنوع‌تری پیدا کرد. دانشجویان مسلمان در سال ۱۹۶۳ «انجمن دانشجویان مسلمان» (۴) را تأسیس کردند. (در همان اوان فعالان شاخه خارج از کشور «نهضت آزادی ایران» نظیر ابراهیم یزدی در کنار مشارکت در تاسیس این نهاد شاخه ایرانی و فارسی زبان این گروه را هم (۵) بنیان گذاشتند). از دل این حرکت، بعدها «انجمن اسلامی آمریکای شمالی» (۶) و مجموعه‌ای از نهادهای آموزشی، مذهبی و اجتماعی پدید آمدند.

حملات یازدهم سپتامبر ۲۰۰۱ نقطه عطف دیگری بود. مسلمانان آمریکا با موجی از اسلام‌هراسی، نظارت امنیتی، تبعیض و بدگمانی عمومی مواجه شدند. اما واکنش جامعه مسلمان فقط دفاعی نبود. ثبت‌نام انتخاباتی، تأسیس نهادهای حقوق مدنی، حضور در شوراهای شهری و هیئت‌های آموزشی و ورود به رقابت‌های انتخاباتی افزایش یافت. به‌تدریج، گروهی که در نگاه بخشی از جامعه آمریکا موضوع سیاست امنیتی محسوب می‌شد، خود به یکی از بازیگران سیاست داخلی تبدیل شد.

در سال ۲۰۰۶، کیت الیسون از مینه‌سوتا نخستین مسلمان منتخب مجلس نمایندگان آمریکا شد. در سال ۲۰۰۸ آندره کارسون از ایندیانا به او پیوست. ده سال بعد، در انتخابات ۲۰۱۸، رشیده طلیب، دختر خانواده‌ای فلسطینی‌تبار، و ایلهان عمر، پناهنده سابق سومالیایی، به مجلس نمایندگان راه یافتند و نخستین زنان مسلمان آمریکایی در این نهاد شدند.

اهمیت انتخاب ایلهان عمر فقط در هویت مذهبی یا پوشش اسلامی او نبود؛ او نماینده نسلی بود که تجربه مهاجرت، پناهندگی، تبعیض و شهروندی آمریکایی را به عرصه سیاست ملی وارد می‌کرد. طلیب نیز با طرح مسائل فلسطین، سیاست خارجی آمریکا و حقوق اقلیت‌ها، نشان داد که نمایندگان مسلمان می‌توانند هم‌زمان در سیاست داخلی و مناقشات بین‌المللی نقش‌آفرین باشند.

در مرحله بعد، زهران ممدانی، سیاستمدار زاده اوگاندا از خانواده‌ای با تبار آسیای جنوبی، در انتخابات شهرداری نیویورک در نوامبر ۲۰۲۵ پیروز شد و در اول ژانویه ۲۰۲۶ کار خود را به‌عنوان شهردار آغاز کرد. او نخستین شهردار مسلمان نیویورک است. برنامه انتخاباتی او، برخلاف تصور تقلیل‌گرایانه‌ای که سیاستمداران مسلمان را صرفاً نمایندگان مسائل مذهبی می‌داند، بر هزینه زندگی، مسکن، حمل‌ونقل عمومی، خدمات اجتماعی و عدالت اقتصادی متمرکز بود.

و اکنون، در نوامبر ۲۰۲۶، انتخاب عبدالرحمان «عبدول» السید، پزشک و مقام پیشین بهداشت عمومی میشیگان، به مجلس سنای آمریکا، فصل تازه‌ای گشوده است. او نخستین مسلمان منتخب سنای ایالات متحده است. السید، فرزند مهاجران مصری، با برنامه‌هایی چون گسترش بیمه درمانی همگانی، کاهش هزینه‌های زندگی و محدودکردن نفوذ شرکت‌های بزرگ وارد رقابت شد. کارزار انتخاباتی او همچنین با حملات اسلام‌هراسانه روبه‌رو بود؛ حملاتی که نشان می‌دهد حتی در جامعه‌ای با سابقه طولانی آزادی مذهبی، مسلمان‌بودن همچنان می‌تواند به موضوع مناقشه سیاسی تبدیل شود.

این سه چهره، البته از نظر تبار، تجربه و گرایش سیاسی یکسان نیستند. عمر سومالیایی‌تبار، ممدانی آسیای جنوبی‌تبار و السید مصری‌تبار است. وجه مشترک آنان نه نمایندگی یک اسلام واحد، بلکه عبور از موقعیت اقلیت مذهبی به مشارکت مستقیم در رقابت برای اداره نهادهای عمومی است.

آمریکا چگونه اسلام را تغییر داده است؟

تأثیر آمریکا بر اسلام را نمی‌توان صرفاً در افزایش شمار مسلمانان یا ساخت مساجد و مراکز اسلامی خلاصه کرد. آمریکا، با ساختار حقوقی مبتنی بر آزادی مذهب، جدایی نهاد دین از دولت، تکثرگرایی اجتماعی و رقابت سیاسی، محیطی متفاوت برای بازتعریف رابطه اسلام با جامعه مدرن فراهم آورده است.

در بسیاری از کشورهای اسلامی، دین و حکومت در اشکال مختلف با یکدیگر درآمیخته‌اند و نهادهای مذهبی گاه از امتیازات رسمی و قدرت سیاسی برخوردارند. در آمریکا، مسلمانان مطابق قانون اساسی این کشور موظف و بسیاری اغلب مایل هستند که هویت مذهبی خود را در چارچوب جامعه‌ای متکثر و نظامی سکولار تعریف کنند؛ نظامی که نه‌تنها مسیحیان و یهودیان، بلکه پیروان ادیان دیگر و حتی بی‌دینان را نیز از حقوق شهروندی برابر برخوردار می‌داند.

این تجربه، زمینه‌ساز شکل‌گیری قرائت‌هایی از اسلام شده که بر آزادی وجدان، حقوق زنان، مشارکت سیاسی، گفت‌وگوی بین‌ادیانی، حقوق اقلیت‌ها و سازگاری ایمان مذهبی با دموکراسی تأکید می‌کنند. البته این گرایش‌ها تنها محصول آمریکا نیستند و در سنت تاریخی اسلام نیز ریشه‌هایی دارند؛ اما تجربه زندگی در جامعه آمریکایی به آنها میدان تازه‌ای برای رشد و آزمون داده است.

از این منظر، اسلام آمریکایی را باید نه یک مذهب تازه و نه یک مکتب اعتقادی واحد، بلکه مجموعه‌ای متنوع از تجربه‌های دینی، اجتماعی و سیاسی دانست. در یک سوی آن، سنت‌های محافظه‌کار و جماعت‌محور مهاجران قرار دارند؛ در سوی دیگر، مسلمانان لیبرال، اصلاح‌طلب، ترقی‌خواه و فعالان عدالت اجتماعی. در کنار این دو، میراث اسلام سیاه‌پوستان آمریکا و جریان‌های ملی‌گرای مذهبی نیز حضور دارند.

نکته مهم این است که اسلام در آمریکا فقط آمریکایی نشده است؛ بلکه آمریکا نیز در نتیجه حضور مسلمانان، ناگزیر به بازنگری در برداشت خود از آزادی مذهبی، شهروندی، نژاد و هویت ملی شده است.

تأثیر متقابل بر خاورمیانه و ایران

تأثیر این تجربه از مرزهای آمریکا فراتر رفته است. مسلمانان آمریکایی، به‌ویژه نسل دوم و سوم مهاجران، از طریق دانشگاه‌ها، رسانه‌ها، شبکه‌های اجتماعی، مراکز پژوهشی و نهادهای مدنی، به بخشی از فضای فکری جهان اسلام تبدیل شده‌اند.

این نسل، برخلاف بسیاری از نسل‌های مهاجر نخست، نه‌تنها با مسائل کشورهای اجدادی خود ارتباط دارد، بلکه با تجربه مستقیم دموکراسی انتخاباتی، حقوق شهروندی، آزادی بیان و تکثر فرهنگی نیز آشناست. در نتیجه، نوعی نگاه دوگانه و انتقادی شکل گرفته است: از یک سو نقد سیاست‌های آمریکا در خاورمیانه و از سوی دیگر نقد اقتدارگرایی، تبعیض مذهبی، سرکوب زنان و محدودیت آزادی‌های سیاسی در کشورهای مسلمان.

برای ایرانیان نیز این تجربه اهمیت ویژه‌ای دارد. جامعه ایرانیان آمریکا، هرچند از نظر مذهبی و سیاسی بسیار متنوع است و بخش بزرگی از آن سکولار یا غیرمذهبی است، در فضای عمومی آمریکا نقشی در طرح مسائل ایران ایفا کرده است. از دانشگاه‌ها و رسانه‌ها تا نهادهای حقوق بشری و محافل سیاست‌گذاری واشنگتن، ایرانیان مهاجر در انتقال تجربه جامعه ایران، نقد جمهوری اسلامی، دفاع از حقوق بشر و بحث درباره تحریم‌ها، جنگ و مناسبات ایران و آمریکا مشارکت داشته‌اند.

البته نباید تصور کرد که این جامعه صدای واحدی دارد یا همه ایرانیان مهاجر برداشت یکسانی از آینده ایران دارند. اختلافات سیاسی و نسلی در میان آنان نیز جدی است. اما نفس حضور در یک نظام سیاسی رقابتی، امکان طرح دیدگاه‌های متنوع و نقد قدرت را فراهم می‌کند؛ امکانی که در ایران امروز با محدودیت‌های جدی روبه‌روست.

از سوی دیگر، مسلمانان آمریکایی در سال‌های اخیر در مناقشات مربوط به فلسطین، جنگ غزه، روابط واشنگتن با کشورهای عربی و سیاست‌های آمریکا در قبال ایران نقش پررنگ‌تری یافته‌اند. آنان نشان داده‌اند که می‌توان هم مسلمان بود، هم شهروند آمریکایی، هم منتقد سیاست خارجی دولت آمریکا و هم مدافع حقوق شهروندی و آزادی‌های دموکراتیک. این تجربه برای جامعه خاورمیانه‌ای که غالباً میان دوگانه‌های کاذب «غرب یا اسلام»، «مذهب یا آزادی» و «هویت ملی یا هویت دینی» گرفتار شده، قابل تأمل است.

بااین‌حال، تأثیر متقابل را نباید یک‌طرفه دید. مسلمانان آمریکایی نیز همچنان از تحولات خاورمیانه، سنت‌های فقهی و فکری جهان اسلام، مسئله فلسطین و بحران‌های سیاسی کشورهای مبدأ تأثیر می‌پذیرند. این رابطه، شبکه‌ای دوطرفه از انتقال اندیشه، تجربه و کنش سیاسی است.

فراتر از مرزهای مذهب و قومی

شاید مهم‌ترین درس تجربه مسلمانان و اعراب در آمریکا، این باشد که حضور یک اقلیت در ساختار قدرت لزوماً به معنای تشکیل یک بلوک مذهبی یا قومی نیست. آنچه به این حضور قدرت و دوام می‌بخشد، سازمان‌یابی مدنی، مشارکت انتخاباتی، توانایی ائتلاف‌سازی با گروه‌های دیگر و تبدیل مطالبات خاص به مسائل عمومی جامعه است.

انتخاب یک مسلمان به مجلس سنا، یک زن مسلمان سومالیایی‌تبار به کنگره یا یک سیاستمدار مسلمان به شهرداری نیویورک، به‌خودی‌خود نشانه پایان تبعیض نیست؛ همان‌طور که انتخاب یک رئیس‌جمهور سیاه‌پوست نیز به معنای پایان نژادپرستی در آمریکا نبود. اما این تحولات نشان می‌دهند که مرزهای مشارکت سیاسی در حال تغییرند.

اسلام آمریکایی، با تمام اختلافات و تناقض‌های درونی‌اش، محصول برخورد یک سنت دینی جهانی با جامعه‌ای مهاجرپذیر، چندفرهنگی و مبتنی بر رقابت سیاسی است. این برخورد نه اسلام را از گذشته تاریخی‌اش جدا کرده و نه آمریکا را از تعارضات بنیادینش رهانیده است؛ بلکه فضایی تازه برای بازاندیشی در هر دو فراهم آورده است.

برای خاورمیانه و به‌ویژه ایران، اهمیت این تجربه در تقلید از الگوی آمریکایی یا پذیرش بی‌چون‌وچرای آن نیست. اهمیت واقعی در فهم این امکان است که دینداری و شهروندی، تعلق فرهنگی و وفاداری ملی، هویت مذهبی و دموکراسی الزاماً در تقابل با یکدیگر قرار ندارند. جامعه‌ای که بتواند این تمایزها و همزیستی‌ها را به رسمیت بشناسد، از ظرفیت بیشتری برای عبور از تعصبات قومی و مذهبی و حرکت به سوی یک نظام سیاسی آزاد و کثرت‌گرا برخوردار خواهد بود.

——-

1. CAIR: Council of American Arab Relations
2. ADC: American-Arab Anti-Discrimination Committee
3. AAI: Arab-American Institute
4. MSA: Muslim Student Association
5. MSA-PSG: Muslim Student Association/Persian-Speaking Group
6. ISNA: Islamic Society of North America

نکته تاریخی: انتخاب السید در سال ۲۰۲۶، طبق گزارش‌های منتشرشده در ۴ نوامبر، نخستین انتخاب یک مسلمان به سنای آمریکاست؛ نه نخستین حضور یک مسلمان در کنگره. کیت الیسون در سال ۲۰۰۶ نخستین مسلمان منتخب مجلس نمایندگان شده بود.