آسیب پذیری تا به کجا؟

گفتگوی جدیدترین شماره اشترن با آلکسی برگمان، روزنامه‌نگار پژوهشی و افشاگر

برگردان: علی‌محمد طباطبایی

  مقدمه مترجم: در تصور رایج، قدرت در روسیه در کرملین متمرکز است و پوتین، به‌عنوان رئیس‌جمهور، در رأس هرم قرار دارد. اما رومان آنین، روزنامه‌نگار تحقیقی که ۱۵ سال دربارهٔ سازمان‌های اطلاعاتی روسیه پژوهش کرده، تصویری متفاوت و هولناک‌تر ارائه می‌دهد: بزرگ‌ترین قدرت در روسیه را سازمان‌های اطلاعاتی تشکیل می‌دهند، و حتی پوتین هم نمی‌تواند از کنترل آن‌ها بگریزد. این مصاحبه، که با آلکسی برگمان انجام شده، خواننده را به درون سازوکار قدرت در روسیهٔ امروز می‌برد — جایی که «سرویس امنیت فدرال» (FSB)، جانشین کاگ‌ب شوروی، در عملاً همهٔ عرصه‌های زندگی عمومی حاضر است، از اقتصاد و مالی تا سیاست و حتی هنر.

آنین در این گفتگو، تصویری دقیق و مستند از ساختار قدرت در روسیه ترسیم می‌کند. او توضیح می‌دهد که برخلاف دوران شوروی، که کاگ‌ب تابع حزب کمونیست بود و نوعی توازن میان گروه‌های مختلف برقرار بود، در روسیهٔ امروز چنین توازنی وجود ندارد. نهادهای امنیتی و «قبایل قدرت» گوناگون با یکدیگر رقابت می‌کنند و می‌توانند تقریباً بی‌هیچ محدودیتی خشونت اعمال کنند. پوتین به‌عنوان «داور عالی» در این منازعات عمل می‌کند — اما خودش نیز در وضعیتی به‌شدت آسیب‌پذیر قرار دارد.

نویسنده با جزئیاتی تکان‌دهنده نشان می‌دهد که چگونه FSB در همهٔ عرصه‌ها نفوذ کرده است: ادارهٔ «پ» سرویس امنیت اقتصادی در همهٔ شرکت‌های بزرگ کارمند دارد؛ سرویس دوم (دوویکا) که به مسمومیت ناوالنی و تعقیب مخالفان سیاسی شهرت دارد، مسئول آموزش نیز هست و حال‌وهوای دانشجویان و استادان را زیر نظر می‌گیرد. و قطع گستردهٔ اینترنت همراه در شهرهای بزرگ روسیه، به گفتهٔ آنین، نه به FSB، بلکه به «سرویس حفاظت فدرال» (FSO) نسبت داده می‌شود — سرویسی که پوتین پس از آغاز جنگ اوکراین، اختیارات گسترده‌ای به آن داد.

اما مهم‌ترین بخش مصاحبه، تحلیل آنین از وضعیت پوتین است. او می‌گوید: «اگر نظامی سلطه‌گر بر خشونت استوار باشد، ناگزیر به کسانی وابسته می‌شوی که آن را اعمال می‌کنند.» و هرچه پوتین پیرتر می‌شود و در جنگ پس‌رفت می‌کند، حفظ تعادل میان دستگاه‌های امنیتی برایش دشوارتر می‌شود. آنین این وضعیت را «بازی‌های گرسنگی در جزیره‌ای متروک» می‌نامد: همه از یکدیگر متنفرند، همه درمی‌یابند که رهبر ضعیف‌تر می‌شود، و هر کس بیم دارد رقیبی بر او پیشی گیرد. و در این وضعیت، پوتین تنها یک راه خروج دارد: تشدید خشونت. به باور آنین، روسیه«شب دشنه‌های بلند» خودش را در پیش دارد.

این مصاحبه دعوتی است به خواندن روسیه نه از دریچهٔ کلیشه‌ها و شعارها، بلکه از دریچهٔ سازوکارهای واقعی قدرت — سازوکارهایی که در آن، خشونت نه ابزاری در دست رهبر، بلکه نیرویی است که خود رهبر را نیز در خود فرو می‌برد. و پرسشی که در برابر خواننده می‌گذارد، پرسشی است که روسیه خود با آن روبروست: آیا نظامی که بر ترس و خشونت بنا شده، می‌تواند بدون فروپاشی از درون، به بقای خود ادامه دهد؟

بزرگ‌ترین قدرت در روسیه را سازمان‌های اطلاعاتی تشکیل می‌دهند. حتی پوتین هم نمی‌تواند از کنترل آن‌ها بگریزد، این را رومان آنین (Roman Anin)، روزنامه‌نگار پژوهشی و افشاگر در مصاحبه با اشترن می‌گوید.

مصاحبه با آلکسی برگمان

آقای آنین، «سرویس امنیت فدرال»، به‌اختصار FSB، جانشین کاگ‌ب شوروی است. چه تفاوتی میان این دو سازمان اطلاعاتی وجود دارد؟

نیروهای امنیتی روسیه، به‌اصطلاح «سیلوویکی» (Silowiki) [مقام‌ها و چهره‌های بانفوذ با پیشینه‌ای در نهادهای امنیتی و اطلاعاتی. م]، امروز به‌مراتب قدرت بیشتری از دوران شوروی دارند. آن زمان دست‌کم تلاش می‌شد نوعی توازن برقرار شود: کاگ‌ب تابع حزب کمونیست بود که در آن گروه‌های مختلف برای نفوذ می‌جنگیدند. با وجود ایدئولوژی شوروی، این توازن کار می‌کرد. در روسیهٔ امروز چنین توازنی دیگر وجود ندارد. نهادهای امنیتی و قبایل قدرت گوناگون با یکدیگر رقابت می‌کنند و می‌توانند تقریباً بی‌هیچ محدودیتیخشونت اعمال کنند. ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور، به‌عنوان داور عالی عمل می‌کند و در منازعات تصمیم می‌گیرد. روش‌های آنان بی‌رحمانه‌تر از روش‌های سازمان‌های اطلاعاتی شوروی است. من مطمئنم که سرکوب‌ها به‌زودی به ابعادی خواهند رسید که به دوران شوروی نزدیک شود.

گفته می‌شود FSB عملاً بر همهٔ عرصه‌های زندگی عمومی در روسیه کنترل دارد. این ارزیابی چقدر درست است؟

این فقط یک ارزیابی نیست، بلکه واقعیت است. به هر بخش FSB، عرصهٔ مشخصی از زندگی عمومی اختصاص یافته است. برخلاف یک سازمان اطلاعاتی کلاسیک که بر ضدجاسوسی و مبارزه با تروریسم تمرکز دارد، FSB در عملاً همهٔ عرصه‌ها حاضر است، از اقتصاد و مالی تا سیاست و حتی هنر.

بنای یادبود و هراس‌انگیز: لوبیانکا، مرکز سازمان اطلاعات روسیه FSB در مسکو

می‌توانید نمونه‌های مشخصی بیاورید؟

ادارهٔ «پ» (Verwaltung P) سرویس امنیت اقتصادی FSB مسئول صنعت است. در همهٔ شرکت‌های بزرگ، کارمندان FSB حضور دارند. به‌طور رسمی آنان در آنجا استخدام‌اند و از سوی شرکت‌ها حقوق می‌گیرند. در واقع آنان برای سازمان اطلاعاتی کار می‌کنند و دربارهٔ هر آنچه در آنجا می‌گذرد گزارش می‌دهند. نمونهٔ دیگر، سرویس تأثیرگذار حفاظت از نظم قانون اساسی و مبارزه با تروریسم است که «سرویس دوم» یا «دوویکا» (Dwoika) نیز نامیده می‌شود. این سرویس به خاطر تعقیب مخالفان سیاسی کرملین بدنام است. مسمومیت آلکسی ناوالنی (Alexej Nawalnys) به دوویکا نسبت داده می‌شود. علاوه بر این، سرویس دوم مسئول آموزش است. در دانشگاه‌های روسیه، کارمندان FSB مستقر هستند که حال‌وهوای میان دانشجویان و استادان را زیر نظر می‌گیرند. آنان باید تضمین کنند که طرز فکر آنان از ایدئولوژی رسمی منحرف نشود.

آلکسی ناوالنی، مخالف سیاسی، هنگام بازگشت به مسکو در ژانویهٔ ۲۰۲۱. سازمان‌های اطلاعاتی در مسمومیت بعدی او نقشی تعیین‌کننده داشتند.

قطع گستردهٔ اینترنت همراه در شهرهای بزرگ روسیه نیز به سرویس دوم نسبت داده می‌شود.

بر پایهٔ منابع من، مسئول این کار نه FSB، بلکه سرویس حفاظت فدرال FSO بود. پس از آغاز جنگ اوکراین، پوتین از نگرانی برای امنیت خود، اختیارات گسترده‌ای به FSO داد. این سرویس اکنون می‌تواند بدون حکم دادگاه دسترسی به اینترنت را قطع کند. یک درخواست از سوی ارائه‌دهندگان خدمات مخابراتی کافی است. چنین قطعی‌هایی هنگامی رخ می‌دهد که پوتین به شهرهای بزرگ‌تر سفر می‌کند یا در مسکو رویدادهایی برگزار می‌شود.

آیا FSO و FSB با یکدیگر رقابت می‌کنند؟

در سازمان‌های اطلاعاتی روسیه، نبردی دائمی بر سر حوزه‌های نفوذ و اختیارات در جریان است. رقابت میان FSO و FSB با این واقعیت پیوند دارد که پوتین از ۲۰۱۲ به این سو، محافظان سابق خود را که در سرویس حفاظت فدرال کار می‌کنند، هدفمند به مناصب عالی دولتی می‌فرستد. مردان FSB از این امر خوششان نمی‌آید.

ولادیمیر پوتین در ژوئن ۱۹۹۹ — آن زمان خودش مدیر FSB بود.

شما پوتین را به‌عنوان داور میان مراکز مختلف قدرت در کرملین توصیف کردید. آیا او هنوز می‌تواند FSB را کنترل کند؟

هنگامی که نظامی سلطه‌گر چون امروز روسیه بر خشونت استوار باشد، ناگزیر به کسانی وابسته می‌شوی که آن را اعمال می‌کنند. هرچه مارپیچ خشونت را بیشتر به پیش برانی، این وابستگی بزرگ‌تر می‌شود. اگر نیروهای امنیتی از ادامهٔ اعمال خشونت خودداری کنند، یا آن را حتی علیه خود حاکم بچرخانند، در چنین نظامی که از تعادل خارج شده، گروگان آنان می‌شوی. به همین دلیل پوتین باید دستگاه‌های امنیتی مختلف را در برابر یکدیگر متعادل نگه دارد و مانع شود که یکی از آنان بیش از حد قدرت بگیرد. اما هرچه پوتین پیرتر می‌شود و در جنگ بیشتر پس‌رفت می‌کند، حفظ این تعادل برایش دشوارتر می‌شود.

برخی کارشناسان روسیه می‌گویند که ادارهٔ ریاست‌جمهوری، وزارت امور خارجه و نهادهای اقتصادی و مالی دیگر فقط خدمتگزار FSB هستند. چقدر این درست است؟

من همیشه در برابر این تصور مقاومت کرده‌ام که در روسیه بوروکراسی یا تکنوکرات‌های بانفوذی وجود دارند که روزی قدرت را در دست بگیرند و اوضاع را به حالت عادی بازگردانند. در این پیوند غالباً از الوییرا نابیولینا (Elwira Nabiullina)، رئیس بانک مرکزی، یا میخائیل میشوستین (Elwira Nabiullina)، نخست‌وزیر،نام برده می‌شود. اما در واقعیت آنان چیزی بیش از کارکنان خدماتی نیستند. «خدمتگزاران اطلاعاتی» وجود دارند، یعنی تبلیغات، و «همکاران اقتصادی» نیز وجود دارند. آنان باید اقتصاد را فقط تا آن حد سر پا نگه دارند که جمعیت غذای کافی داشته باشد و پوتین بتواند جنگش را ادامه دهد. به همین دلیل این افراد در «بازی تاج و تخت» (Thrones Game of) روسیه هیچ شانسی برای رسیدن خودشان به قدرت ندارند.

چه چیزی وفاداری رهبری FSB را برای پوتین تضمین می‌کند؟

مردان در رأس FSB مانند پوتین می‌اندیشند. خود پوتین، الکساندر بورتنیکوف (Alexander Bortnikow) رئیس کنونی FSB ، نیکولای پاتروشف (Nikolai Patruschew) رئیس پیشین و آلکسی سدوف (Alexej Sedow) (رئیس سرویس دوم) — همه‌شان سربازان بازنده  جنگ سرد میان جهان غرب و شوروی سابق هستند. آنان را تلخی عمیقی به هم پیوند می‌دهد. من توانستم با بسیاری از افسران اطلاعاتی صحبت کنم، از جمله با مردانی که با پوتین خدمت کرده‌اند. با وجود دیدگاه‌های متفاوت، آرزوی مشترکشان انتقام از غرب برای شکست تحقیرآمیز در جنگ سرد است. علاوه بر این، پوتین با ترس بازی می‌کند. این مردان می‌دانند که نظام چقدر بی‌رحمانه است و اینکه یک اشاره کافی است تا کسی ناگهان از پنجره به پایین پرت شود. ترس، نظام را در تعادل نگه می‌دارد. خشونت ابزار بسیار مؤثری برای فرمانروایی است — دست‌کم در کوتاه‌مدت. همچنین بسیاری از آنان از نظام موجود سود می‌برند. آنان از آن درآمد دارند، پیشرفت می‌کنند و می‌توانند تصورات خودشان از یک روسیهٔ بزرگ را محقق سازند.

شما از ترس سخن می‌گویید. اما کسانی که از پنجره به پایین می‌افتند معمولاً از محافل نخبگان دیگرند.

این‌طور نیست. در ۲۵ سال حکومت پوتین، سازمان‌های امنیتی مختلف با یکدیگر بی‌رحمانه جنگیده‌اند. بسیاری از نمایندگانشان قدرت و آزادی خود را از دست داده‌اند. نمونهٔ به‌ویژه روشن، ویکتور چرکسوف (Wiktor Tscherkessow)، از نزدیکان پوتین است. او معاون FSB و سپس رئیس ادارهٔ مبارزه با مواد مخدر روسیه بود. او با پاتروشف و بورتنیکوف بر سر کنترل تجارت قاچاق دچار اختلاف شد. در پایان او ناچار شد مقام خود را ترک کند. پوتین او را خائن می‌دانست، نه به این دلیل که علیه کارمندان FSB تحقیق کرده بود، بلکه به خاطر مقاله‌ای انتقادی دربارهٔ آنان. نمونهٔ دیگر کیریل چرکالین (Kirill Tscherkalin) است که ریاست ادارهٔ «ک» در سرویس امنیت اقتصادی FSB را بر عهده داشت و بر کل بخش بانکی روسیه کنترل داشت. او شکست‌ناپذیر به نظر می‌رسید، اما در نهایت به هفت سال زندان محکوم شد. و سرانجام نیکولای پاتروشف پس از شورش یوگنی پریگوژین (Jewgeni Prigoschin)، رئیس واگنر (Wagner-Chef) [گروه واگنر یا سازمان نظامی خصوصی روسیه. م]، مقام خود را به‌عنوان دبیر شورای امنیت از دست داد. او به مشاور رئیس‌جمهور در امور کشتی‌سازی منصوب شد. تحقیری کاملاً آشکار.

پوتین با الکساندر بورتنیکوف، رئیس کنونی FSB

گفته می‌شود FSB قرار است بازسازی شود. در این مورد چه می‌دانید؟

بر پایهٔ اطلاعات من، FSB به‌زودی بازسازی گسترده‌ای در پیش دارد، از جمله انتصاب رئیس جدید. بورتنیکوف به دلایل سلامتی غالباً در آسایشگاه به سر می‌برد. وظایفش را سرگئی کورولف (Sergej Koroljow)، معاون اول او، بر عهده می‌گیرد که پیش‌تر ریاست سرویس امنیت اقتصادی FSB را بر عهده داشت. او امیدوارکننده‌ترین نامزد برای مقام ریاست است. کورولف پیش‌تر مسئول پروندهٔ سندیکاهای جرایم سازمان‌یافته در سن‌پترزبورگ بود. اصلان گاگیف (Aslan Gagijew)، رئیس پیشین یک گروه آدمکش، در ۲۰۱۵ در اتریش بازداشت شد. باند او بیش از یکصد عضو در سراسر روسیه داشت، از جمله مقامات عالی‌رتبه. گاگیف در دادگاه وین اعلام کرد که کورولف به او کمک کرده از روسیه بگریزد. با این حال، در FSB قبایل مختلف قدرت با یکدیگر رقابت می‌کنند. نامزد دیگر ایوان تکاچوف (Iwan Tkatschow) است، رئیس ضدجاسوسی نظامی و از نزدیکان ایگور سچین (Igor Setschin)، رئیس شرکت انرژی روس‌نفت و دوست نزدیک پوتین. اگر تکاچوف ریاست FSB را بر عهده بگیرد، نشانهٔ آن خواهد بود که کرملین بر سرکوب گسترده تکیه می‌کند.

چرا؟

من دربارهٔ تکاچوف و دسیسه‌هایش نوشته‌ام و شخصاً با او دیدار کرده‌ام. او از هیچ عمل بی‌رحمانی‌ای رویگردان نیست. اگر دستور بگیرد صدها هزار انسان را تیرباران کند یا به زندان بیندازد، بدون هیچ تردیدی این کار را خواهد کرد.

پس سرکوب‌ها افزایش خواهند یافت، فارغ از اینکه چه کسی در آینده رهبری FSB را بر عهده بگیرد؟

با وجود آنکه کرملین چنان قدرتمند به نظر می‌رسد و سازمان‌های اطلاعاتی از اختیارات بی‌سابقه‌ای برخوردارند، پوتین در وضعیتی به‌شدت آسیب‌پذیر است. پس‌رفت‌های جنگ، اعتبار او را در میان نیروهای امنیتی تضعیف می‌کند و هیچ نقشهٔ روشنی برای ادامهٔ کار وجود ندارد. من این را «بازی‌های گرسنگی در جزیره‌ای دورافتاده» می‌نامم: همه از یکدیگر متنفرند، همه درمی‌یابند که رهبر ضعیف‌تر می‌شود، و هر کس بیم دارد رقیبی بر او پیشی گیرد. بدین‌سان ویکتور زولوتوف (Wiktor Solotow)، رئیس گارد ملی روسیه (Rosgwardija) ، می‌داند اگر نیکولای پاتروشف به قدرت برسد چه خطرهایی در انتظار اوست: ممکن است دارایی، خانواده و آزادی خود را از دست بدهد. دمیتری مدودف نیز اگر ایگور سچین قدرت را به دست گیرد، باید همان را بیم داشته باشد. در این وضعیت، پوتین تنها یک راه خروج دارد: باید خشونت را بیشتر کند. روسیه «شب دشنه‌های بلند» خودش را در پیش دارد (موجی از قتل‌های سیاسی؛ این اصطلاح از جمله در دوران نازیسم به کار رفت، هنگامی که رهبران SA به رهبری ارنست روم کشته شدند — توضیح سردبیر). نخستین نشانه‌های آن پیش‌تر در محافل سرگئی شویگو (Sergej Schoigu)، وزیر دفاع پیشین، دیده می‌شود؛ کسی که روزگاری دومین سیاستمدار محبوب روسیه به شمار می‌رفت. همهٔ اعضای قبیلهٔ قدرت او در زندان‌اند.

رژیم هرچه بیشتر بر سازمان‌های اطلاعاتی تکیه خواهد کرد. اما آیا آنان واقعاً می‌توانند روسیه را اداره کنند؟

فرمانروایی بر یک کشور با خشونت، هوش چندانی نمی‌طلبد. در کره شمالی و ایران نیز همین‌طور کار می‌کند: مردم اعدام و ارعاب می‌شوند. جمعیت فقیرتر می‌شود و کشور بیشتر فرو می‌پاشد. اما حاکمان راه دیگری برای تضمین قدرت خود ندارند. آنان روابط با غرب را عادی نخواهند کرد. نمی‌توانند بگریزند. آنان در نظام خودشان گرفتارند و می‌دانند که با از دست دادن قدرت، آزادی و اگر نه زندگی‌شان را نیز به خطر می‌اندازند. به همین دلیل سرکوب‌ها را تشدید خواهند کرد. به گمان من، رویارویی با اروپا نیز افزایش خواهد یافت. غالباً این را با جاه‌طلبی‌های سیاست خارجی پوتین و تلاشش برای تضعیف ناتو توضیح می‌دهند. اما دلیل اصلی داخلی است: پوتین می‌خواهد قدرت خود را نجات دهد. هر تشدید تنش تازه‌ای به او امکان می‌دهد اعلام کند که غرب در حال جنگ با روسیه است. با این بهانه، اختیارات سازمان‌های اطلاعاتی را بیشتر گسترش خواهد داد، کشور را منزوی خواهد کرد و هر مقاومتی را با بی‌رحمانه‌ترین شکل سرکوب خواهد نمود.

———————
* رومان آنین (Roman Anin) روزنامه‌نگار پژوهشی و افشاگر مولداویایی- روسی است. او ۱۵ سال برای روزنامهٔ نوایا گازتا (پژوهشی و افشاگر) — که آن زمان مستقل بود و اکنون تعطیل شده — دربارهٔ سازمان‌های اطلاعاتی روسیه پژوهش کرد. در ۲۰۲۰ رسانهٔ مستقل iStories را بنیاد گذاشت. روسیه او را «عامل خارجی» اعلام کرد. آنین کشور را ترک کرد. در ۲۰۲۵ او به‌طور غیابی به اتهام اخبار جعلی ادعایی دربارهٔ ارتش روسیه در پیوند با کشتار بوچا در اوکراین، به هشت سال و نیم زندان محکوم شد. همچنین شهروندی روسی او را سلب کردند.