تاب‌آوری جامعه، حکومت و زمانه بحران‌ها

تاب‌آوری جامعه مفهومی است که از مدتی پیش به ادبیات حکومتی و رسانه‌ها راه یافته است. به نظر می‌رسد حمله نظامی به ایران و هم‌زمانی بحران‌های بزرگ از جمله سقوط قدرت خرید دلیل اصلی ظهور این مفهوم در گفتمان رسمی و عرصه عمومی شده است.

تاب‌آوری در شرایط بحرانی از جمله به این معناست که جامعه در برابر فشارها، نابسامانی‌ها و شرایط سخت زندگی ایستادگی کند، در کارکردهای حیاتی خود دچار فروپاشی نشود و با وجود رنج‌ها و آسیب‌های ناشی از مشکلات خود را با وضعیت دشوار سازگار سازد. در زمانه مشکلات بزرگ و بحران‌ها، تاب‌آوری امکان حفظ انسجام اجتماعی و نیز توانایی بازسازی زندگی جمعی را افزایش می‌دهد.

پرسش اصلی اما چگونگی شکل‌گیری و یا ارتقای تاب‌آوری جمعی در شرایط بحرانی است. آیا تاب‌آوری کنشی درون‌زا افراد یک جامعه است یا پدیده آگاهانه و نوعی برساخت جمعی که خمیرمایه آن را تعامل میان جامعه و نظام حکمرانی تشکیل می‌دهد؟ اگر هزینه بحران به‌طور نامتناسب بر دوش بخشی از جامعه یا تهیدستان قرار گیرد، واکنش به امر تاب‌آوری چه خواهد بود؟

بخشی از تاب‌آوری، به ویژه در سویه فردی، واکنش ناگزیر، طبیعی و شرط ادامه زندگی در زمانه بحران‌های بزرگ مانند جنگ، قحطی، حوادث طبیعی و یا سقوط قدرت خرید است. انسان‌ها، بدون آن‌که منتظر فراخوان و یا یاری ساختارهای رسمی یا مدنی بمانند، به گونه فردی یا در گروه‌های کوچک با غریزه و اراده زندگی و همبستگی می‌توانند در برابر بحران‌ها مقاومت کنند.

تاب‌آوری به عنوان رفتار جمعی و آگاهانه گروه‌های بزرگ اما برساخت اجتماعی است و بازتاب شکل‌گیری نوعی هوشیاری و انگاره جمعی. بازیگران این کنش جمعی هم شهروندان و نهادهای مدنی و یا شخصیت‌های مستقل تاثیرگذار می‌توانند باشند و هم ساختارهای رسمی و نظام حکمرانی. تفاهم میان جامعه و نظام حکمرانی اما یک‌سویه نیست و در برابر تاب‌آوری مردم، حکومت هم باید نشان دهد که قرار است چه دگرگونی‌های معناداری در حوزه حکمرانی، جلب اعتماد عمومی، اصلاح سیاست‌ها و شکل‌دادن به یک آینده متفاوت به‌وجود آید چرا که در بسیاری موارد بحران‌ها نتیجه مستقیم سیاست و کارکرد دستگاه حکومتی‌اند. تاب‌آوری جمعی که پی‌آمد تعامل و “بده و بستان” جامعه و نظام حکمرانی باشد را می‌توان تفاهمی یا مشارکتی نام داد.
در فرایند شکل‌گیری تاب‌آوری تفاهمی، مشروعیت سیاسی و اخلاقی و کارایی دولت و اعتماد عمومی عوامل مهمی به شمار می‌روند و امکان بهره‌جستن از ظرفیت‌ها و منابع کشور را افزایش می‌دهند. در بحران‌های چندسویه، اعتماد عمومی نه ‌فقط شرط تعامل جامعه و نظام حکمرانی، که یکی از منابع اساسی برای مدیریت بحران نیز هست. اگر برای تاب‌آوری قرار است “گذشتی” در میان باشد همه باید بخشی از آن را به‌عهده گیرند.

حال اگر به شرایط ایران بازگردیم پرسش بر سر این است که آیا بحرانی مانند حمله نظامی به خودی‌خود نوعی از تاب‌آوری جمعی را در پی می‌آورد؟ آیا فراخوان مسئولین به تاب‌آوری کافی است؟

آن‌چه تا کنون پیش رفته است حکایت از همان رابطه آمرانه همیشگی نظام حکمرانی با جامعه می‌کند. یعنی فهم حکومت این است که با ابلاغ دستور تاب‌آوری، بدون هزینه و تغییر رفتار و سیاست‌هایی که کشور را به سوی بحران‌های بزرگ سوق داده‌اند، می‌توان از مردم چنین چیزی را خواست. روایت رسمی حکومت از خود قربانی توطئه خارجی ترسیم می‌کند و به نام منافع ملی و تهدید خارجی از مردم می‌خواهد در برابر مشکلاتی که گویا فقط بیگانان به‌وجود آوردند مقاومت کنند.

این روایت تقلیلی و یک‌سویه حکومت که سیاست‌ها و رویکردهای نادرست خود را هم به پای “دشمنان” می‌نویسد با تجربه زیسته مردم هم‌خوانی ندارد و به همین خاطر هم نمی‌تواند گوش‌های شنوای چندانی پیدا کند. گام مهم برساخت یک تاب‌آوری جمعی تفاهمی اصلاح نظام حکمرانی و سیاست‌های تنش‌آفرین و بحران‌زا در داخل و خارج از کشور برای جلب اعتماد عمومی است.

مشکل دیگر روایت حکومتی این است که در انتهای این تونل تاریک بی‌اتنها هیچ روزنه و روشنایی برای خروج از چرخه بحران‌ها به چشم نمی‌خورد. نبودن امید به تغییر و آینده می‌تواند شرایط تاب‌آوری را به یک فرسایش و خستگی اجتماعی همگانی تبدیل ‌کند.

وقتی حکومت حتا حاضر نیست از برخی اقدامات خود مانند تحمیل حجاب اجباری، متوقف کردن اعدام‌ها، دستگیری‌ها، اذیت و آزارها دست بکشد و یا به سیاست‌های تبعیض‌آمیز پایان دهد چگونه مردم می‌توانند به فراخوان‌های یک‌سویه مسئولین روی خوش نشان دهند؟

نظرخواهی‌ها در ایران پس از ترومای کشتار دی‌ماه و حمله اسرائیل و امریکا نشان می‌دهند که برخلاف ادعای رسمی بی‌اعتمادی گسترده و شکاف میان بخش‌های بزرگی از مردم با نظام حکمرانی ترمیم نشده و ۷۵ درصد مردم در نظرخواهی که آقای ربیعی برای نهادهای رسمی بازگو کرده، خواهان تغییرات ساختاری و یا تغییر نظام هستند.

تاب‌آوری اگر تفاهمی و مشارکتی نباشد می‌تواند جایش را به فرسایش اجتماعی، افزایش خستگی روحی خشم عمومی بدهد. حکومت باید میان داغ و درفش و صلح اجتماعی انتخاب کند.

لینک گفتگو با رویا کریمی‌مجد
https://www.radiofarda.com/a/33883578.html
کانال شخصی سعید پیوندی
https://t.me/paivandisaeed