توقف موج راست‌گرایی در آمریکای لاتین؟

رئیس‌جمهور برزیل، لوئیز ایناسیو لولا دا سیلوا‌، معروف به «لولا»، در دور دوم انتخابات ریاست‌جمهوری و در رقابتی تنگاتنگ با رقیب راست‌گرای خود، فلاویو بولسونارو‌، به پیروزی رسید. او ۵۱٫۸ درصد از آرای معتبر را به دست آورد، در حالی که فلاویو بولسونارو ۴۸٫۲ درصد آرا را کسب کرد. در دور نخست انتخابات، سه هفته پیش، بولسونارو‌ با کسب ۴۷ درصد آرا از لولا که ۴۵ درصد آرا را به دست آورده بود، پیشی گرفته بود.

روز یکشنبه، پس از تلاش‌های فشرده و لحظه‌آخریِ موسیقی‌دانان، چهره‌های سرشناس و فعالان سیاسی برای ترغیب کسانی که در دور نخست رأی نداده بودند به شرکت در انتخابات و کمک به تضمین پیروزی لولا، صدای شادی و هلهله از پنجره‌های آپارتمان‌ها به گوش رسید و بوق خودروها در سراسر سائوپائولو به صدا درآمد.

با وجود بی‌تفاوتی گسترده مردم در آغاز کارزار انتخاباتی، میزان عدم مشارکت در انتخابات روز یکشنبه تنها ۱۹ درصد بود؛ رقمی که در زمره پایین‌ترین نرخ‌های ثبت‌شده قرار می‌گیرد و نقشی اساسی در پیروزی لولا ایفا کرد.

بدین ترتیب، لولا پس از کارزاری انتخاباتی که با حملات شخصی و اتهام‌های فساد همراه بود، به پیروزی رسید و برای یک دوره چهار‌ساله دیگر در مقام ریاست‌جمهوری باقی ماند.

پیروزی با اهمیت تاریخی

پیروزی لولا از جنبه‌های مختلف تاریخی است.

از زمان بازگشت برزیل به انتخابات مستقیم ریاست‌جمهوری در سال ۱۹۸۹، این نخستین بار است که نامزدی توانسته عقب‌ماندگی خود در دور نخست را جبران کند. در هر یک از ۹ انتخابات پیشین برزیل، نامزدی که در دور نخست پیشتاز شده بود، در نهایت به ریاست‌جمهوری رسید؛ چه با پیروزی قاطع در همان دور و چه با پیروزی در دور دوم.

بنابراین، پیروزی لولا برخلاف روندی بود که در انتخابات پارلمانی و منطقه‌ای سه هفته پیش نیز مشاهده شده بود؛ انتخاباتی که در آن، جریان سیاسی وابسته به خانواده بولسونارو موفقیت‌های چشمگیری کسب کرده بود.

لولا برای چهارمین بار به ریاست‌جمهوری انتخاب شد؛ موفقیتی بی‌سابقه در تاریخ انتخابات ریاست‌جمهوری برزیل. بدین ترتیب، او جایگاه خود را در میان رهبران منتخب در انتخابات دموکراتیک که طولانی‌ترین سابقه زمامداری را دارند، در کنار چهره‌هایی چون آنگلا مرکل، صدراعظم پیشین آلمان، تثبیت کرد.

فراز و نشیب‌های یک زندگی سیاسی استثنایی

پیروزی لولا نقطه عطف دیگری در کارنامه سیاسی پرفرازونشیب اوست؛ سیاستمداری که چند روز دیگر ۸۱ ساله خواهد شد.

لولا در خانواده‌ای از کارگران کشاورزی بی‌سواد در منطقه فقیرنشین شمال‌شرقی برزیل به دنیا آمد. او در یک کارخانه فلزکاری مشغول به کار شد و در همان دوران یکی از انگشتان خود را از دست داد. سپس، در دوران دیکتاتوری نظامی برزیل، به‌عنوان رهبر اتحادیه‌های کارگری فعالیت کرد و در تأسیس حزب کارگران برزیل نقش داشت. لولا پیش از آنکه سرانجام در سال ۲۰۰۲ به پیروزی برسد، در سه انتخابات ریاست‌جمهوری شکست خورده بود.

او در طول زندگی سیاسی خود با چالش‌های بسیاری روبه‌رو شده و از آن‌ها جان سالم به در برده است؛ از ابتلا به سرطان گلو و سرطان پوست گرفته تا محکومیت در پرونده‌های فساد که در سال ۲۰۱۸ به زندانی شدن او انجامید. همچنین، توطئه‌ای از سوی متحدان ژائیر بولسونارو برای ترور او نیز از دیگر تهدیدهایی بود که با آن روبه‌رو شد.

لولا در سال ۲۰۱۸، به‌دلیل محکومیت قضایی، از نامزدی در انتخابات ریاست‌جمهوری محروم شد. اما پس از آنکه این محکومیت‌ها در سال ۲۰۲۱ لغو شدند، به عرصه سیاست بازگشت و در سال ۲۰۲۲ ژائیر بولسونارو‌ را شکست داد.

حتی در میان برزیلی‌های کم‌درآمدی که لولا را با فساد مرتبط می‌دانند، بسیاری همچنان او را مدافع اصلی منافع خود می‌شمارند؛ آن هم در کشوری که نابرابری اقتصادی در آن بسیار عمیق است و نیمه فقیرتر جمعیت، یعنی بیش از ۱۰۰ میلیون نفر، کمتر از ۳ درصد از کل ثروت خانوارها را در اختیار دارند.

ایستادگی در برابر موج راست‌گرایی در آمریکای لاتین

لولا با پیروزی دوباره، به‌عنوان یکی از آخرین چهره‌های برجسته و بانفوذ جریان چپ در آمریکای جنوبی، در برابر روند فزاینده گرایش به راست در آمریکای لاتین ایستادگی کرده است.

در حالی که در چندین کشور این منطقه، سیاستمداران راست‌گرا به قدرت رسیده‌اند و با دولت کنونی ایالات متحده همسو هستند، لولا توانست برخلاف این روند، قدرت را حفظ کند. پیروزی او مانع از آن شد که موج موفقیت‌های اخیر جریان‌های راست‌گرا در آمریکای لاتین به برزیل نیز گسترش یابد.

دونالد ترامپ، برخلاف موضع‌گیری‌هایش در دو انتخابات دیگر آمریکای لاتین، در برزیل آشکارا از هیچ‌یک از نامزدها حمایت نکرد؛ با این حال، دولت او به شیوه‌هایی غیرمستقیم و ظریف تلاش کرد کارزار انتخاباتی فلاویو بولسونارو را تقویت کند.

لولا که بارها در برابر دونالد ترامپ ایستادگی کرده است، پس از پیروزی گفت افزایش چشمگیر شمار شرکت‌کنندگان در تجمع‌های انتخاباتی طی هفته گذشته «نشان داد که این کشور حاضر نیست حیاط‌خلوت هیچ‌کس باشد».

این اظهارات کنایه‌ای به دونالد ترامپ بود؛ رئیس‌جمهوری که می‌کوشد با اقداماتی همچون وضع تعرفه‌های گمرکی، اعمال تحریم‌ها و مداخله در انتخابات، سطح تازه‌ای از کنترل و نفوذ آمریکا را بر آمریکای لاتین اعمال کند.

دفاع از دموکراسی و مقابله با بازگشت خانواده بولسونارو

برای بسیاری از برزیلی‌ها، این انتخابات چیزی فراتر از حفظ قدرت لولا دا سیلوا بود. آن‌ها رای دادن به لولا را راهی برای جلوگیری از بازگشت خانواده بولسونارو‌ به قدرت و پاسداری از دموکراسی می‌دانستند؛ دموکراسی‌ای که کشورشان برای دستیابی به آن، مبارزه‌ای دشوار و طولانی را پشت سر گذاشته بود.

از همین رو، لولا نامزدی خود را فرصتی برای دفاع از دموکراسی، حفاظت از حاکمیت ملی برزیل و جلوگیری از بازگشت خانواده بولسونارو‌ به قدرت معرفی کرد.

در مقابل، فلاویو بولسونارو، ۴۵ ساله، وعده داده بود برنامه‌های محافظه‌کارانه پدرش را احیا کند. او تلاش کرد خود را جانشینی میانه‌روتر و معتدل‌تر از پدرش نشان دهد، اما به نظر می‌رسد برنامه‌هایش چنان نگرانی‌ای در میان بخش بزرگی از جامعه برزیل ایجاد کرده بود که شمار زیادی از کسانی که در دور نخست از شرکت در انتخابات خودداری کرده بودند، این بار به پای صندوق‌های رای رفتند. در نتیجه، لولا توانست بیش از ۱۰ میلیون رای جدید به دست آورد.

بر اساس نتایج رسمی، لولا تقریباً در سراسر کشور آرای بیشتری کسب کرد و از حمایت گسترده‌ای در شهرهای بزرگ، از جمله سائوپائولو، و نیز در پایگاه‌های اصلی هوادارانش در مناطق شمال‌شرقی برزیل برخوردار شد.

ضعف‌های رقیب و عوامل پیروزی لولا

فلاویو بولسونارو‌ حتی نتوانست حمایت گسترده‌ای را که جریان راست‌گرا از آن برخوردار بود، به‌طور کامل به سود خود جلب کند. از این رو، پیروزی لولا احتمالاً تا حدی نیز ناشی از ضعف‌های رقیبش بود.

تحقیقات درباره تامین مالی فیلمی درباره پدر فلاویو بولسونارو و همچنین رسوایی‌های دیگری که در جریان کارزار انتخاباتی آشکار شدند و مخالفان او از آن‌ها بهره‌برداری کردند، ظاهراً بیش از کارزار تبلیغاتی منفی علیه لولا بر نتیجه انتخابات تأثیر گذاشتند.

پس از شکست در دور نخست انتخابات، لولا مسیر کارزار خود را تغییر داد. او به‌جای تأکید بر هشدار درباره مداخله ایالات متحده در انتخابات برزیل، تمرکز خود را بر نارضایتی‌های اقتصادی رأی‌دهندگان عادی گذاشت.

لولا وعده داد پرداخت‌های برنامه حمایتی دولتی «بولسا فامیلیا»* (Bolsa Família) را افزایش دهد، از کاهش ساعات کار هفتگی بدون کاهش دستمزد حمایت کرد و طرحی گسترده برای بخشودگی بدهی خانوارهای گرفتار مشکلات مالی پیشنهاد داد. او همچنین ایده رایگان‌کردن حمل‌ونقل عمومی در روزهای آخر هفته را مطرح کرد تا بار دیگر حمایت رأی‌دهندگان کم‌درآمدی را جلب کند که مدت‌ها از ستون‌های اصلی پایگاه رأی او بوده‌اند.

در همین راستا، حامیان لولا قانونی را با سرعت از تصویب پارلمان گذراندند که بر اساس آن، ساعات کار هفتگی از ۴۴ ساعت به ۴۰ ساعت کاهش می‌یافت و هفته کاری پنج‌روزه به‌عنوان قاعده تثبیت می‌شد. پیش از این، در برخی بخش‌ها، از جمله خرده‌فروشی، کارکنان برزیلی اغلب ناچار بودند شش روز در هفته کار کنند.

لولا همچنین در جریان کارزار انتخاباتی، کاهش هزینه‌های عمومی پیشنهادی بولسونارو را تهدیدی برای خدمات عمومی و مزایای اجتماعی معرفی کرد و تلاش‌های خود را برای بسیج رأی‌دهندگانی که در دور نخست شرکت نکرده بودند، افزایش داد. کارزار او با استفاده گسترده از شبکه‌های اجتماعی کوشید این رأی‌دهندگان ــ که شمارشان به ۳۳ میلیون نفر از مجموع ۱۶۰ میلیون واجد شرایط رای دادن می‌رسید ــ و نیز کسانی را که در دور نخست به نامزدهای دیگر رای داده بودند، به حمایت از لولا ترغیب کند.

لولا همچنین موضع خود را در قبال جرم و جنایت سخت‌گیرانه‌تر کرد. او با فاصله‌گرفتن از موضع سنتی حزبش، از محاکمه افراد ۱۶ ساله به‌عنوان بزرگسال در پرونده‌های مربوط به جرایم بسیار سنگین حمایت کرد.

تمدید زمان رأی‌گیری، اعتراض بولسونارو‌ و درخواست ابطال دور دوم انتخابات

تصمیم قاضی ارشد مسئول رسیدگی به انتخابات، تنها چند دقیقه پیش از بسته‌شدن شعب اخذ رأی، جنجال زیادی به پا کرد. او دستور داد زمان رأی‌گیری در تمام شعب به مدت دو ساعت تمدید شود.

دلیل این تصمیم، ازدحام و اختلال شدید در حمل‌ونقل عمومی چندین شهر و همچنین شرایط نامساعد جوی در برخی مناطق بود؛ عواملی که رفتن بسیاری از رأی‌دهندگان به شعب اخذ رأی را دشوار کرده بود.

بااین‌حال، تا زمان اعلام این تصمیم، برخی مراکز رأی‌گیری تعطیل شده و دستگاه‌های رأی‌گیری آن‌ها نیز خاموش شده بودند؛ در نتیجه، امکان بازگشایی دوباره این مراکز وجود نداشت. همچنین، پس از ساعت پنج عصر به وقت محلی، افزایش چشمگیری در تعداد رأی‌دهندگان مشاهده نشده بود.

از سوی دیگر، لولا در مجموع ۴٫۵ میلیون رای بیشتر از بولسونارو‌ به دست آورده بود و بعید به نظر می‌رسید که چنین اختلافی صرفاً در نتیجه تمدید ساعات فعالیت شعب اخذ رأی ایجاد شده باشد.

با وجود این، بولسونارو‌ در یک نشست خبری از پذیرش نتیجه انتخابات خودداری کرد و گفت که به‌هیچ‌وجه نمی‌تواند این نتیجه را بپذیرد و از طریق مراجع قانونی برای ابطال آن اقدام خواهد کرد. او تصمیم دادگاه برای تمدید زمان رأی‌گیری را «ترفندی کثیف» توصیف کرد و افزود: «آنچه امروز اتفاق افتاد، عادی نبود و حتی غیرقابل‌قبول بود.»

البته، ستاد انتخاباتی بولسونارو‌ نیز درخواست تمدید زمان رأی‌گیری را مطرح کرده بود، اما درخواست آن شامل همه شعب اخذ رای نمی‌شد. بولسونارو‌ گفت سیل در بخشی از کشور که از حمایت گسترده‌ای در آن برخوردار بود، به زیان او تمام خواهد شد و این وضعیت ناعادلانه است.

در مقابل، لولا برخی دولت‌های محلی را متهم کرد که عمداً باعث اختلال در حمل‌ونقل عمومی در مناطقی شده‌اند که رأی‌دهندگان کم‌درآمد در آن‌ها زندگی می‌کنند و او در دور نخست انتخابات در این مناطق پیروز شده بود.

بعدتر، رئیس دادگاه عالی انتخابات برزیل اعلام کرد که تمدید ساعات فعالیت شعب اخذ رأی هیچ مشکلی در شمارش آرا ایجاد نکرده است. او همچنین گفت که نهاد قضایی مسئول برگزاری انتخابات، نتیجه اعلام‌شده را به رسمیت می‌شناسد.

دوره چهارم ریاست‌جمهوری لولا؛ چالش‌های دشوار پیش رو

بااین‌حال، لولا دا سیلوا در چهارمین دوره ریاست‌جمهوری خود برای اداره کشور با دشواری‌های زیادی روبه‌روست؛ زیرا جریان راست‌گرا در انتخابات پارلمانی که هم‌زمان با دور نخست انتخابات ریاست‌جمهوری در همین ماه برگزار شد، پیروزی چشمگیری به دست آورد.

جریان چپ‌گرا در کنگره برزیل در اقلیت قرار دارد و در مقابل، حزب لیبرالِ وابسته به خانواده بولسونارو به بزرگ‌ترین حزب در هر دو مجلس تبدیل شده است. این جریان همچنین در چندین ایالت برزیل نفوذ بیشتری پیدا کرده است. حزب لیبرال ۱۲۱ کرسی از مجموع ۵۱۳ کرسی مجلس نمایندگان را به دست آورد و در مجلس سنای ۸۱ نفره نیز بلوکی متشکل از ۲۸ سناتور تشکیل داد. در نتیجه، لولا برای پیشبرد برنامه‌های خود بیش از پیش ناچار خواهد بود با نمایندگان محافظه‌کار و میانه‌رو به توافق برسد.

یکی از مهم‌ترین زمینه‌های اختلاف، احتمالاً سیاست‌های اقتصادی خواهد بود. بدهی بالای دولت و افزایش هزینه‌های الزام‌آور بودجه‌ای، فضای مانور اقتصادی را محدود کرده است. لولا وعده داده است که به‌تدریج توازن بودجه را برقرار کند، بی‌آنکه از مزایای اجتماعی و کمک‌های دولتی بکاهد.

از سوی دیگر، جامعه برزیل همچنان به‌شدت دوقطبی است. کارزار انتخاباتی با اتهام‌های متقابل فساد، توهین‌های شخصی و درگیری‌های شدید در شبکه‌های اجتماعی همراه بود. در حال حاضر، نشانه روشنی از نزدیک‌شدن دو جریان سیاسی به یکدیگر دیده نمی‌شود. پس از پیروزی پیشین لولا در برابر ژائیر بولسونارو‌ نیز برزیل شاهد موجی از اعتراض‌های هواداران بولسونارو بود؛ معترضانی که از جمله خواستار مداخله ارتش شده بودند.

پیروزی لولا و احتمال افزایش تنش‌ها با واشنگتن

پیروزی لولا دا سیلوا می‌تواند زمینه را برای افزایش دوباره تنش‌ها میان برزیل و ایالات متحده فراهم کند؛ به‌ویژه با توجه به اختلاف‌نظرهای پیشین دو کشور بر سر مسائل تجاری، روابط سیاسی و نحوه برخورد با رهبر سابق برزیل. بااین‌حال، مسیر روابط دوجانبه تنها به این اختلاف‌ها بستگی ندارد و منافع اقتصادی و راهبردی مشترک نیز می‌تواند دو طرف را به ادامه گفت‌وگو و مذاکره سوق دهد.

در سال‌های اخیر، جریان‌های محافظه‌کار در شماری از کشورهای آمریکای لاتین، از جمله آرژانتین و شیلی، به موفقیت‌های انتخاباتی دست یافته‌اند. در چنین شرایطی، ادامه مسیر سیاسی چپ‌گرا در برزیل، به‌عنوان بزرگ‌ترین اقتصاد آمریکای لاتین، می‌تواند معادلات سیاسی منطقه را پیچیده‌تر کرده و مانع از آن شود که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، متحدی قدرتمند و همسو با دیدگاه‌های خود در برزیل داشته باشد. اختلاف دیدگاه‌های لولا و ترامپ درباره سیاست‌های اقتصادی، نقش دولت در حمایت اجتماعی و مناسبات بین‌المللی نیز می‌تواند بر روابط دو کشور تأثیر بگذارد.

اهمیت برزیل برای واشنگتن تنها به جایگاه سیاسی آن در آمریکای لاتین محدود نمی‌شود. این کشور از منابع مهم مواد معدنی و مواد خام راهبردی برخوردار است که در زنجیره تامین صنایع مختلف، از جمله تولید خودروهای برقی، تجهیزات الکترونیکی و سامانه‌های دفاعی، نقش دارند. دسترسی به این منابع و توسعه همکاری‌های صنعتی و تجاری با برزیل می‌تواند برای آمریکا اهمیت اقتصادی و امنیتی داشته باشد. ازاین‌رو، روابط دو کشور علاوه بر رقابت‌های سیاسی، تحت تأثیر نیازهای اقتصادی و ملاحظات راهبردی نیز قرار خواهد گرفت.

ترامپ پیش‌تر از ژائیر بولسونارو، رئیس‌جمهور پیشین برزیل، تمجید کرده و با لولا بر سر موضوعاتی چون تجارت، پیگرد قضایی بولسونارو‌ و نقش آمریکا در تحولات سیاسی برزیل اختلاف داشته است. لولا نیز برخی اقدامات واشنگتن را مداخله در امور داخلی کشورش توصیف کرده است. این اختلاف‌ها نشان می‌دهند که روابط دو دولت ممکن است با چالش‌هایی جدی روبه‌رو شود؛ به‌ویژه اگر مسائل داخلی برزیل و اختلاف‌نظرها درباره استقلال نهادهای قضایی به موضوعی برای تقابل دیپلماتیک تبدیل شوند.

با وجود این، اختلاف‌های سیاسی تاکنون مانع از ادامه همه تعاملات اقتصادی دو کشور نشده است. تنش‌های تجاری به طرح یا اعمال تعرفه‌های گمرکی انجامیده و اختلاف‌ها بر سر صدور روادید نیز روابط دیپلماتیک را تحت فشار قرار داده است؛ بااین‌حال، دو طرف همچنان مذاکرات خود را برای دستیابی به توافق‌های تجاری و کاهش موانع اقتصادی ادامه داده‌اند. این وضعیت نشان می‌دهد که حتی در شرایط اختلاف سیاسی، منافع مشترک می‌تواند انگیزه‌ای برای حفظ کانال‌های ارتباطی و جلوگیری از تشدید تنش‌ها باشد.

در مجموع، پیروزی لولا می‌تواند به تداوم اختلاف دیدگاه‌های برزیل و آمریکا در برخی حوزه‌های سیاسی و اقتصادی بینجامد، اما لزوماً به معنای رویارویی دائمی دو کشور نیست. چگونگی مدیریت اختلاف‌های تجاری، همکاری در زمینه مواد معدنی راهبردی و احترام متقابل به حاکمیت ملی، از جمله عواملی خواهد بود که بر آینده روابط برازیلیا و واشنگتن تأثیر می‌گذارد.

_______________________
* بولسا فامیلیا یکی از مهم‌ترین برنامه‌های حمایت اجتماعی دولت برزیل است که با هدف کاهش فقر، مقابله با گرسنگی و ارائه کمک مالی به خانواده‌های کم‌درآمد اجرا می‌شود.