پیامدهای زیست‌محیطی و اقتصادی آلودگی نفتی در جنگ

پیامدهای زیست‌محیطی و اقتصادیِ آلودگی نفتی ناشی از جنگ در خلیج فارس

۱. مقدمه

جنوب ایران یکی از مهم‌ترین کانون‌های تولید ثروت و انرژی کشور است. خوزستان، بوشهر و هرمزگان در کنار میدان‌های نفت و گاز، پالایشگاه‌ها، مجتمع‌های پتروشیمی، بنادر و پایانه‌های صادراتی، در قلب زنجیره تولید و انتقال انرژی ایران قرار دارند. موقعیت جغرافیایی این مناطق نیز اهمیت آن‌ها را دوچندان کرده است، زیرا بخش مهمی از صادرات انرژی ایران و تردد کشتی‌های حامل نفت خام، فرآورده‌های نفتی و گاز از آبراه‌های پیرامون خلیج فارس و تنگه هرمز عبور می‌کند.

همین تمرکز منابع و زیرساخت‌ها، جنوب ایران را هم‌زمان به یکی از ثروتمندترین و آسیب‌پذیرترین مناطق کشور تبدیل کرده است. فعالیت‌های نفت و گاز می‌توانند درآمد، اشتغال و سرمایه‌گذاری ایجاد کنند، اما در صورت ضعف حکمرانی زیست‌محیطی، هزینه‌های سنگینی نیز به محیط‌زیست و جوامع محلی تحمیل می‌کنند. فرسودگی خطوط لوله، نشت از تأسیسات، فلرسوزی، آلودگی آب و خاک، تخریب تالاب‌ها و فشار بر منابع آب، بخشی از این هزینه‌ها هستند.

در سال ۲۰۲۶، یک عامل جدید نیز به این مجموعه اضافه شده است: تشدید عدم‌اطمینان نظامی علیه کشتی‌های تجاری و نفتکش‌ها در خلیج فارس و تنگه هرمز. سازمان بین‌المللی دریانوردی از ده‌ها حادثه علیه کشتی‌های تجاری در این منطقه خبر داده است. در ژوئن ۲۰۲۶، نفتکش MT Settebello پس از اصابت یک پرتابه دچار آتش‌سوزی شد و سه دریانورد آن جان خود را از دست دادند. در ماه‌های بعد نیز حملات بیشتری به کشتی‌های عبوری گزارش شد؛ از جمله مواردی که شرکت ملی نفت ابوظبی اعلام کرد تعدادی از کشتی‌های آن هدف حملات موشکی و پهپادی قرار گرفته‌اند.

اهمیت اقتصادی این حوادث تنها به تهدید جان دریانوردان یا اختلال در تجارت محدود نیست. نفتکش یک مخزن عظیم متحرک نفت خام است. هنگامی که بدنه یا مخازن آن در اثر انفجار یا اصابت موشک آسیب می‌بینند، خطر آتش‌سوزی و نشت نفت خام به دریا ایجاد می‌شود. اگر چنین حادثه‌ای در نزدیکی سواحل، جزایر، جنگل‌های حرا یا مناطق حساس دریایی رخ دهد، پیامدهای آن می‌تواند برای سال‌ها باقی بماند. از این رو، حمله به یک نفتکش را باید هم‌زمان به‌عنوان یک حادثه امنیتی، یک حادثه اقتصادی و یک حادثه زیست‌محیطی تحلیل کرد.

۲. مسئله نوشتار و پرسش اصلی

مسئله اصلی این نوشتار آن است که چگونه یک اقتصاد وابسته به استخراج و انتقال نفت می‌تواند در معرض زنجیره‌ای از هزینه‌های پنهان و آشکار قرار گیرد که در حساب‌های متعارف اقتصادی به‌درستی منعکس نمی‌شوند. در یک سوی این زنجیره، استخراج نفت، انتقال، صادرات و فعالیت‌های مرتبط با آن درآمد ایجاد می‌کنند. در سوی دیگر، همین فعالیت‌ها می‌توانند موجب تخریب منابع طبیعی، افزایش آلودگی و آسیب به سلامت شوند. زمانی که تنش‌های نظامی نیز وارد این نظام می‌شوند، یک منبع جدید عدم‌اطمینان شکل می‌گیرد. حمله به نفتکش یا تأسیسات نفتی می‌تواند تولید و صادرات را مختل کند و هم‌زمان نفت خام را وارد آب‌های خلیج فارس کند.

۳. چارچوب نظری

۱.۳. توسعه پایدار و حفظ سرمایه طبیعی
توسعه پایدار بر این اصل استوار است که رشد اقتصادی نباید به قیمت نابودی ظرفیت تولیدی نسل‌های آینده حاصل شود. کمیسیون جهانی محیط‌زیست و توسعه توسعه پایدار را توسعه‌ای تعریف کرد که نیازهای نسل حاضر را بدون به خطر انداختن توانایی نسل‌های آینده برای تأمین نیازهای خود برآورده کند (World Commission on Environment and Development, 1987). بر اساس این دیدگاه، نفت تنها زمانی می‌تواند به‌عنوان ثروت تلقی شود که بخشی از درآمد حاصل از آن به شکل سرمایه‌های ماندگارتر، از جمله سرمایه انسانی، زیرساخت، فناوری و سرمایه طبیعی، به اقتصاد بازگردد. اگر نفت استخراج شود، درآمد آن مصرف شود و در عین حال آب، خاک، تالاب و زیست‌بوم دریایی تخریب شود، اقتصاد در حال تبدیل دارایی طبیعی به مصرف جاری است.

این وضعیت با مفهوم توسعه پایدار ناسازگار است.

۲.۳. اقتصاد اکولوژیک و محدودیت‌های طبیعی اقتصاد
اقتصاد اکولوژیک برخلاف رویکردهای سنتی که طبیعت را نهاده‌ای نسبتاً نامحدود برای تولید تلقی می‌کنند، اقتصاد را بخشی از یک نظام بزرگ‌تر اکولوژیک می‌داند. بنابراین، جنگل حرا، تالاب، دریا، خاک و منابع آب دارایی‌های اقتصادی هستند، حتی اگر در بازار قیمت مشخصی نداشته باشند. مطالعات مربوط به ارزش اقتصادی خدمات اکوسیستمی نشان داده‌اند که اکوسیستم‌ها خدماتی مانند حفاظت ساحلی، تولید شیلات، ذخیره کربن، گردشگری و حفظ تنوع زیستی ارائه می‌کنند (Costanza et al., 1997; Brander et al., 2015). بنابراین، هنگامی که نفت خام وارد یک اکوسیستم ساحلی می‌شود، تنها یک ماده آلاینده وارد محیط نشده است؛ بلکه ظرفیت تولید مجموعه‌ای از خدمات اقتصادی آینده نیز کاهش می‌یابد.

۳.۳. هزینه خارجی آلودگی
در اقتصاد محیط‌زیست، آلودگی نمونه کلاسیک یک هزینه خارجی است. شرکت آلاینده ممکن است هزینه استخراج، حمل یا تولید را پرداخت کند، اما هزینه بیماری، تخریب اکوسیستم، کاهش صید و پاکسازی محیط ممکن است به دولت و جامعه منتقل شود. در نتیجه، هزینه خصوصی تولید کمتر از هزینه واقعی اجتماعی آن خواهد بود. این شکاف یکی از دلایل اصلی تداوم فعالیت‌های آلاینده است. اگر شرکت نفتی هزینه واقعی تخریب محیط‌زیست را نپردازد، انگیزه اقتصادی کافی برای سرمایه‌گذاری در پیشگیری ایجاد نمی‌شود. در مورد حمله به نفتکش‌ها، این مسئله پیچیده‌تر است، زیرا عامل اولیه آلودگی ممکن است یک کنش نظامی باشد، اما هزینه پاکسازی و بازسازی محیط‌زیست در نهایت بر دولت‌ها، جوامع محلی و نسل‌های آینده تحمیل می‌شود.

۴.۳ نفرین منابع
نظریه نفرین منابع نشان می‌دهد که وابستگی شدید به منابع طبیعی می‌تواند به جای توسعه متوازن، موجب تمرکز اقتصادی، ضعف تنوع تولید و آسیب‌پذیری در برابر شوک‌های خارجی شود (Auty, 1993; Sachs & Warner, 2001). اقتصاد نفتی ممکن است به جای ایجاد مجموعه‌ای متنوع از فعالیت‌های اقتصادی، سرمایه و نیروی انسانی را به بخش استخراج هدایت کند. در جنوب ایران، این وابستگی موجب می‌شود که آسیب به نفت نه تنها به صنعت نفت، بلکه به کل اقتصاد منطقه و حتی اقتصاد ملی منتقل شود.

۵.۳ اقتصاد برون‌بوم
اقتصاد برون‌بوم (Enclave economy) به وضعیتی اشاره دارد که بخش استخراج منابع ارتباط محدودی با اقتصاد محلی دارد. در چنین الگویی، نفت در منطقه تولید می‌شود اما بخش مهمی از درآمد و ارزش افزوده در خارج از منطقه تحقق می‌یابد. در مقابل، هزینه‌های محیط‌زیستی در همان منطقه باقی می‌ماند. این ویژگی برای تحلیل جنوب ایران بسیار مهم است، زیرا امکان دارد منطقه‌ای که بخش بزرگی از درآمد انرژی کشور را تولید می‌کند، هم‌زمان با مشکلات شدید زیست‌محیطی و اجتماعی مواجه باشد.

۴. اقتصاد نفتی جنوب ایران و انباشت عدم‌اطمینان

جنوب ایران با یک عدم‌اطمینان منفرد مواجه نیست. مجموعه‌ای از عدم‌اطمینان‌ها روی یکدیگر انباشته شده‌اند. فعالیت نفت و گاز، خشکسالی، کاهش منابع آب، تخریب تالاب‌ها، گردوغبار، صنایع آب‌بر، آلودگی صنعتی، توسعه بندری، حمل‌ونقل نفت و در سال ۲۰۲۶ حملات نظامی علیه کشتی‌ها، یک نظام پیچیده از آسیب‌پذیری ایجاد کرده‌اند. مطالعات علمی درباره خوزستان نشان داده‌اند که فعالیت‌های هیدروکربنی آثار متعددی بر محیط‌زیست منطقه، از جمله زمین، آب، تالاب‌ها و کیفیت محیط، ایجاد کرده‌اند (Rajaoalison et al., 2022). در چنین شرایطی، یک حادثه جدید می‌تواند اثر بزرگ‌تری نسبت به یک حادثه مشابه در یک اکوسیستم سالم ایجاد کند. اگر یک تالاب پیشاپیش تحت فشار کم‌آبی و آلودگی قرار داشته باشد، ظرفیت آن برای جذب شوک نفتی کاهش می‌یابد.

۵. حمله به نفتکش‌ها و شکل‌گیری عدم‌اطمینان زیست‌محیطی جدید

یکی از مهم‌ترین تحولات سال ۲۰۲۶، تبدیل مسیرهای انتقال انرژی در خلیج فارس و تنگه هرمز به عرصه مستقیم درگیری و حمله به کشتی‌های تجاری بوده است.

سازمان بین‌المللی دریانوردی تا ۲۷ ژوئیه ۲۰۲۶، ۶۲ حادثه تأییدشده مرتبط با کشتی‌ها در تنگه هرمز و منطقه خاورمیانه را ثبت کرده بود. در این میان، حمله به نفتکش MT Settebello اهمیت ویژه‌ای دارد. اصابت پرتابه باعث آتش‌سوزی کشتی و مرگ سه دریانورد شد. سازمان بین‌المللی دریانوردی اعلام کرد که در آن مقطع مجموع حملات تأییدشده به کشتیرانی بین‌المللی در اطراف تنگه هرمز از ۴۶ مورد گذشته بود. در ماه ژوئیه نیز گزارش‌هایی درباره آسیب دیدن نفتکش‌های حامل نفت خام و کشتی‌های حمل LNG منتشر شد. برخی از این حوادث در نزدیکی عمان و تنگه هرمز رخ داده‌اند و خطر آتش‌سوزی، انفجار و نشت محموله‌های نفتی را افزایش داده‌اند. از منظر اقتصاد محیط‌زیست، اهمیت این حوادث در آن است که نفتکش یک منبع بالقوه بسیار بزرگ آلودگی است. حجم نفت خام موجود در مخازن یک نفتکش می‌تواند چند صد هزار بشکه باشد. در نتیجه، آسیب به یک کشتی بزرگ می‌تواند در صورت شکست مخازن، حادثه‌ای بسیار فراتر از یک نشت معمولی ایجاد کند.

۶. نشت نفت خام به‌عنوان انتقال بحران امنیتی به محیط‌زیست

نشت نفت خام در دریا یکی از مهم‌ترین مسیرهای انتقال بحران نظامی به اقتصاد محلی است. هنگامی که یک نفتکش مورد حمله قرار می‌گیرد، ابتدا زیانهای نظامی و انسانی ایجاد می‌شود. سپس در صورت آسیب دیدن مخازن، نفت خام وارد آب می‌شود. لکه نفتی تحت تأثیر باد، جریان‌های دریایی و دمای آب حرکت می‌کند و ممکن است به سواحل، تالاب‌ها، جزایر و جنگل‌های حرا برسد. در نتیجه، محل وقوع حمله لزوماً محل وقوع زیانهای اقتصادی نیست.

یک نفتکش ممکن است در آب‌های آزاد مورد اصابت قرار گیرد، اما آلودگی حاصل از آن روزها یا هفته‌ها بعد به ساحل برسد و ماهیگیران یا گردشگران را در منطقه‌ای دیگر تحت تأثیر قرار دهد. این ویژگی باعث می‌شود نشت نفت خام ماهیتی فرامرزی و بین‌منطقه‌ای داشته باشد.

۷. افزایش لکه‌های نفتی در خلیج فارس در سال ۲۰۲۶

شواهد ماهواره‌ای اهمیت این مسئله را تأیید می‌کنند. پژوهشگران دانشگاه فلوریدای جنوبی با استفاده از داده‌های ماهواره‌ای ناسا، وضعیت آلودگی نفتی خلیج فارس در فوریه و مارس ۲۰۲۶ را با دوره مشابه سال ۲۰۲۵ مقایسه کردند و افزایش چشمگیر در فراوانی و مقیاس لکه‌های نفتی را گزارش کردند. این پژوهشگران احتمال داده‌اند که بخشی از آلودگی‌ها با نفتکش‌هایی مرتبط باشد که در پی شرایط نظامی و اختلال در تردد در تنگه هرمز گرفتار شده بودند. این یافته اهمیت روش‌شناختی نیز دارد. آلودگی نفتی در خلیج فارس را نمی‌توان تنها با گزارش‌های زمینی یا شمارش حوادث کشتی‌ها اندازه‌گیری کرد. تصاویر ماهواره‌ای، داده‌های ردیابی کشتی‌ها، مدل‌های جریان دریایی و نمونه‌برداری میدانی باید در کنار یکدیگر قرار گیرند تا منشأ و مسیر لکه‌های نفتی مشخص شود. در نتیجه، جنگ و ناامنی دریایی نه تنها جریان نفت را مختل می‌کند، بلکه می‌تواند خود به منبع جدیدی از آلودگی نفتی تبدیل شود.

۸. خلیج فارس به‌عنوان اکوسیستمی آسیب‌پذیر

خلیج فارس محیطی حساس برای تجمع و انتشار آلودگی‌های نفتی است. عمق نسبتاً کم، ویژگی‌های هیدرولوژیک منطقه و تمرکز شدید فعالیت‌های نفتی و دریایی موجب شده است که آلودگی نفتی پیامدهای بالقوه گسترده‌ای داشته باشد. این مسئله زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که نشت نفت در نزدیکی زیستگاه‌های حساس اتفاق بیفتد. جنگل‌های حرا، صخره‌های مرجانی، علفزارهای دریایی و مناطق تخم‌ریزی آبزیان از جمله اکوسیستم‌هایی هستند که می‌توانند در برابر آلودگی نفتی آسیب‌پذیر باشند. از این منظر، افزایش حملات به نفتکش‌ها به معنای افزایش عدم‌اطمینان زیست‌محیطی در منطقه‌ای است که پیشاپیش تحت فشار فعالیت‌های صنعتی و تغییرات اقلیمی قرار دارد.

۹. جنگل‌های حرا و ارزش اقتصادی سرمایه طبیعی

جنگل‌های حرا از مهم‌ترین دارایی‌های طبیعی جنوب ایران هستند.

اهمیت آن‌ها تنها به تنوع زیستی محدود نمی‌شود. حرا زیستگاه و محل تغذیه و تکثیر بسیاری از گونه‌های آبزی است، به تثبیت رسوبات کمک می‌کند، از سواحل در برابر امواج و فرسایش محافظت می‌کند و ظرفیت گردشگری و آموزشی دارد. پژوهش‌های اقتصادی نشان داده‌اند که خدمات اکوسیستمی حرا می‌تواند ارزش قابل توجهی داشته باشد (Rönnbäck, 1999; Brander et al., 2015).

بنابراین، هنگامی که لکه نفتی وارد جنگل حرا می‌شود، زیانهای اقتصادی صرفاً هزینه پاکسازی درختان آلوده نیست. کاهش تولید شیلات، کاهش جذابیت گردشگری، افزایش فرسایش ساحلی و کاهش خدمات زیست‌محیطی نیز باید در محاسبات وارد شود. این همان چیزی است که در حساب‌های اقتصادی متعارف معمولاً نامرئی باقی می‌ماند.

۱۰. پیامدهای آلودگی نفتی برای صیادی و شیلات

شیلات یکی از نخستین بخش‌هایی است که از آلودگی نفتی آسیب می‌بیند. نفت خام می‌تواند به آبزیان، تخم‌ها، لاروها و زیستگاه‌های تولیدمثل آسیب برساند. حتی اگر مرگ‌ومیر فوری مشاهده نشود، آلودگی می‌تواند تولید آینده ذخایر ماهی را کاهش دهد. زیان صیاد نیز تنها کاهش مقدار صید نیست. درآمد ماهیگیر به مجموعه‌ای از فعالیت‌های مکمل وابسته است. فروش ماهی، فرآوری، حمل‌ونقل، تعمیر قایق، فروش تجهیزات و خدمات بندری همگی از حجم فعالیت شیلات تأثیر می‌پذیرند. بنابراین، یک نشت نفت خام می‌تواند اثر تکاثری در اقتصاد منطقه ایجاد کند.

۱۱. کشاورزی و آلودگی منابع آب

در خوزستان، رابطه میان نفت، آب و کشاورزی پیچیده‌تر است. کاهش منابع آب، خشکسالی و فشار صنایع آب‌بر از یک سو و خطر آلودگی منابع آب از سوی دیگر، ظرفیت تولید کشاورزی را کاهش می‌دهند. ورود نفت یا ترکیبات مرتبط با فعالیت‌های نفتی به آب و خاک می‌تواند هزینه تولید را افزایش دهد و اعتماد مصرف‌کنندگان به محصولات منطقه را کاهش دهد. در نتیجه، حتی زمانی که آلودگی مستقیماً زمین کشاورزی را نابود نکند، ادراک عدم‌اطمینان می‌تواند بازار محصولات را تحت تأثیر قرار دهد.

۱۲. گردشگری و تخریب اقتصاد ساحلی

جنوب ایران از ظرفیت قابل توجهی برای گردشگری ساحلی و اکوتوریسم برخوردار است. قشم، هرمز، سواحل هرمزگان و بوشهر از جمله مناطقی هستند که بخشی از جذابیت اقتصادی آن‌ها به محیط طبیعی وابسته است. آلودگی نفتی می‌تواند این مزیت را به سرعت تضعیف کند. تصویر یک ساحل آلوده به نفت، حتی پس از پاکسازی فیزیکی، می‌تواند برای مدتی طولانی ادراک گردشگران را تحت تأثیر قرار دهد. در نتیجه، زیانهای گردشگری ممکن است بسیار طولانی‌تر از دوره حضور لکه نفتی باشد.

۱۳. هزینه‌های سلامت و بهره‌وری نیروی کار

آلودگی نفتی و آلودگی ناشی از فعالیت‌های نفت و گاز می‌تواند هزینه‌های سلامت قابل توجهی ایجاد کند. آلودگی هوا، فلرسوزی و ذرات معلق با بیماری‌های تنفسی و قلبی ارتباط دارند. این بیماری‌ها علاوه بر هزینه درمان، موجب غیبت از کار و کاهش بهره‌وری می‌شوند. در مناطق نفتی، سلامت باید بخشی از حسابداری اقتصادی صنعت نفت محسوب شود.

اگر فعالیت اقتصادی موجب درآمد بیشتر شود اما هم‌زمان هزینه‌های سلامت را افزایش دهد، ارزیابی آن بدون محاسبه هزینه سلامت ناقص خواهد بود.

۱۴. فلرسوزی و اتلاف هم‌زمان انرژی و محیط‌زیست

فلرسوزی یکی از روشن‌ترین نمونه‌های پیوند میان ناکارآمدی اقتصادی و آلودگی زیست‌محیطی است. گازی که می‌تواند برای تولید برق، خوراک پتروشیمی یا سایر مصارف اقتصادی مورد استفاده قرار گیرد، سوزانده می‌شود و هم‌زمان آلاینده‌های مختلف وارد جو می‌شوند. گزارش‌های سال ۲۰۲۶ درباره فلرسوزی جهانی نشان می‌دهد که در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۶۷ میلیارد مترمکعب گاز در جهان سوزانده شده و ارزش اقتصادی گاز تلف‌شده حدود ۵۴ میلیارد دلار برآورد شده است. ایران نیز در میان کشورهایی قرار داشته که افزایش قابل توجه فلرسوزی را تجربه کرده‌اند. این وضعیت نشان می‌دهد که آلودگی نفتی تنها تخریب محیط‌زیست نیست؛ بلکه می‌تواند نشانه اتلاف سرمایه اقتصادی نیز باشد.

۱۵. نفتکش‌ها، صادرات انرژی و آسیب‌پذیری اقتصاد ملی

تنگه هرمز یکی از مهم‌ترین مسیرهای انتقال انرژی جهان است. بنابراین هر حادثه‌ای که در آن رخ دهد می‌تواند پیامدهایی بسیار فراتر از محیط‌زیست جنوب ایران داشته باشد.

حمله به نفتکش‌ها می‌تواند موجب افزایش هزینه بیمه، افزایش هزینه حمل‌ونقل، کاهش تردد کشتی‌ها، افزایش زمان انتقال و اختلال در صادرات شود. اما اگر حمله به نشت نفت خام نیز منجر شود، یک هزینه اضافی ایجاد می‌شود که در بازار انرژی به‌طور کامل دیده نمی‌شود. در این شرایط، یک حمله واحد می‌تواند سه نوع زیانهای ایجاد کند: زیانهای به خود کشتی و محموله، زیانهای اقتصادی ناشی از اختلال در تجارت، و زیانهای محیط‌زیستی ناشی از نشت نفت خام.

۱۶. تبدیل عدم‌اطمینان ژئوپلیتیک به عدم‌اطمینان اقتصادی

اقتصاد نفتی در برابر تنش‌های ژئوپلیتیک به‌شدت حساس است. وقتی مسیر انتقال نفت ناامن می‌شود، هزینه حمل‌ونقل افزایش می‌یابد و شرکت‌های کشتیرانی ممکن است از ورود به منطقه خودداری کنند. اما پیامدهای این وضعیت تنها افزایش قیمت نفت نیست. اگر نفتکش‌ها در منطقه متوقف شوند، مسیرهای انتقال تغییر کنند یا کشتی‌ها هدف حمله قرار گیرند، اقتصاد محلی بنادر، خدمات دریایی، تعمیرات کشتی و تجارت نیز آسیب می‌بیند. در نتیجه، امنیت دریایی بخشی از زیرساخت اقتصادی است.

۱۷. مهاجرت و فرسایش سرمایه انسانی

تخریب محیط‌زیست می‌تواند به مهاجرت منجر شود. اگر خانوارهای صیاد با کاهش صید، کشاورزان با کاهش تولید و ساکنان مناطق صنعتی با افزایش آلودگی و بیماری مواجه شوند، انگیزه مهاجرت افزایش می‌یابد. این مهاجرت خود موجب کاهش سرمایه انسانی منطقه می‌شود. در نتیجه، چرخه‌ای شکل می‌گیرد که در آن تخریب محیط‌زیست موجب کاهش درآمد می‌شود، کاهش درآمد مهاجرت را افزایش می‌دهد و مهاجرت ظرفیت توسعه اقتصادی محلی را تضعیف می‌کند.

۱۸. عدالت زیست‌محیطی و توزیع نامتقارن هزینه‌ها

مسئله اصلی تنها مقدار زیانهای نیست، بلکه این است که چه کسی هزینه آن را می‌پردازد. در اقتصاد نفتی ممکن است درآمد نفت در سطح ملی ثبت شود، اما هزینه آلودگی در یک روستا یا شهر ساحلی متمرکز شود. صیاد، کشاورز یا صاحب کسب‌وکار گردشگری ممکن است هیچ نقشی در تصمیم تولید نفت یا حمل‌ونقل نفتکش نداشته باشد، اما در صورت وقوع نشت نفت خام مستقیماً متضرر شود. این وضعیت مصداق روشنی از نابرابری زیست‌محیطی است. در اینجا عدالت زیست‌محیطی به معنای توزیع عادلانه منافع و هزینه‌های توسعه است.

۱۹. آلودگی نفتی اخیر سواحل جنوب ایران

در سال ۲۰۲۶ گزارش‌های رسمی و رسانه‌ای درباره آلودگی نفتی گسترده در سواحل جنوبی ایران منتشر شده است. در ژوئیه ۲۰۲۶، معاون محیط‌زیست دریایی و تالاب‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست ایران اعلام کرد که در جریان جنگ، حدود ۲۴۰ کیلومتر از سواحل هرمزگان به مواد نفتی آلوده شده و برخی جزایر جنوبی از جمله لاوان نیز با آلودگی شدید مواجه شده‌اند. این داده اهمیت زیادی دارد، زیرا نشان می‌دهد که آلودگی نفتی دیگر صرفاً یک مسئله نقطه‌ای در اطراف یک تأسیسات صنعتی نیست. هنگامی که صدها کیلومتر از ساحل در معرض مواد نفتی قرار می‌گیرد، مسئله به یک بحران منطقه‌ای تبدیل می‌شود. در چنین وضعیتی، هزینه‌های پاکسازی، پایش، بازسازی زیستگاه، جبران زیانهای صیادان و حمایت از جوامع محلی می‌تواند بسیار بیشتر از هزینه مستقیم حادثه باشد.

۲۰. حملات به نفتکش‌ها و پیوند آن با نشت نفت خام

در تحلیل بحران ۲۰۲۶ باید میان دو نوع آلودگی نفتی تمایز گذاشت. نوع نخست آلودگی ناشی از فعالیت عادی یا فرسودگی زیرساخت‌های نفتی است که شامل نشتی خطوط لوله، مخازن و تأسیسات می‌شود. نوع دوم آلودگی ناشی از حوادث دریایی و حمله به نفتکش‌هاست.

نوع دوم از نظر اقتصادی و امنیتی اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا در صورت آسیب به مخازن نفتکش، حجم بسیار زیادی از نفت خام می‌تواند در مدت کوتاهی وارد محیط دریایی شود.

گزارش‌های سال ۲۰۲۶ درباره حملات به کشتی‌های تجاری در اطراف تنگه هرمز نشان می‌دهد که این عدم‌اطمینان دیگر فرضی نیست. سازمان بین‌المللی دریانوردی ده‌ها حادثه تأییدشده را ثبت کرده و برخی کشتی‌ها دچار آتش‌سوزی، آسیب جدی یا رها شدن شده‌اند. بنابراین، امنیت کشتیرانی باید بخشی از سیاست حفاظت محیط‌زیست خلیج فارس تلقی شود.

۲۱. یک نمونه منطقه‌ای از فاجعه نشت نفت

برای درک مقیاس این خطر می‌توان به حادثه نفتکش Caroline Bezengi در سواحل عمان توجه کرد. این نفتکش که حامل نزدیک به یک میلیون بشکه نفت خام بود، پس از حادثه و زمین‌گیر شدن، با نشت گسترده نفت مواجه شد. تا اوت ۲۰۲۶، لکه نفتی صدها کیلومتر مربع را پوشش داده و به بخش‌هایی از ساحل عمان رسیده بود. این حادثه در آب‌های عمان رخ داده است، اما برای تحلیل اقتصادی جنوب ایران اهمیت زیادی دارد، زیرا نشان می‌دهد چگونه یک حادثه مرتبط با کشتی حامل نفت خام می‌تواند از محدوده محل حادثه فراتر رفته و مناطق ساحلی و زیستگاه‌های حساس را تهدید کند. همچنین نشان می‌دهد که در یک محیط نظامی و پرتنش، عملیات مقابله با نشت نفت نیز ممکن است دشوارتر شود.

۲۲. هزینه واقعی یک نشت نفت خام

هزینه اقتصادی نشت نفت خام را نمی‌توان با هزینه جمع‌آوری نفت از سطح آب اندازه‌گیری کرد.

هزینه واقعی شامل ارزش نفت از دست‌رفته، هزینه پاکسازی، زیانهای کشتی، زیانهای شیلات، کاهش گردشگری، آسیب به اکوسیستم، هزینه سلامت، کاهش ارزش زمین‌های ساحلی و درآمدهای از دست‌رفته آینده است. اگر اکوسیستم برای چند سال به ظرفیت قبلی خود بازنگردد، باید ارزش اقتصادی این دوره نیز محاسبه شود. در صورت آسیب دائمی به یک زیستگاه، مسئله حتی پیچیده‌تر می‌شود، زیرا بخشی از سرمایه طبیعی ممکن است دیگر قابل بازسازی کامل نباشد.

۲۳. چرا تولید ناخالص داخلی زیانهای واقعی را نشان نمی‌دهد؟

تولید ناخالص داخلی جریان ارزش افزوده ناشی از تولید طی یک سال مالی را اندازه‌گیری می‌کند، نه موجودی کامل ثروت جامعه را. اگر پس از یک نشت نفتی دولت هزینه زیادی برای پاکسازی صرف کند، بخشی از این هزینه ممکن است در حساب‌های اقتصادی به‌صورت فعالیت اقتصادی ثبت شود. اما این افزایش هزینه به معنای افزایش رفاه نیست. از سوی دیگر، اگر یک تالاب یا جنگل حرا تخریب شود، کاهش ارزش آن الزاماً در تولید ناخالص داخلی ثبت نمی‌شود. بنابراین، ممکن است یک حادثه نفتی هم‌زمان موجب افزایش برخی مخارج اقتصادی و کاهش ثروت واقعی جامعه شود. این تناقض یکی از دلایل اصلی ضرورت استفاده از حسابداری سرمایه طبیعی است.

۲۴. اقتصاد اکولوژیک و حسابداری سرمایه طبیعی

بر اساس رویکرد حسابداری ثروت، کشور باید علاوه بر درآمد جاری، تغییرات سرمایه طبیعی، انسانی و تولیدی خود را نیز اندازه‌گیری کند. در مورد جنوب ایران، این امر به معنای ثبت تغییرات ارزش جنگل‌های حرا، تالاب‌ها، منابع شیلاتی، آب، خاک و زیستگاه‌های دریایی است. اگر ارزش سرمایه طبیعی کاهش یابد، حتی افزایش تولید نفت نیز لزوماً به معنای افزایش ثروت خالص نیست. بنابراین، توسعه واقعی باید بتواند درآمد حاصل از استخراج منابع پایان‌پذیر را به دارایی‌های ماندگار تبدیل کند.

۲۵. اصل آلاینده می‌پردازد

یکی از اصول بنیادی سیاست زیست‌محیطی این است که عامل ایجاد آلودگی باید هزینه کنترل و جبران آن را بپردازد. در مورد صنعت نفت، این اصل باید به شکل بیمه اجباری، صندوق جبران خسارت، تضمین مالی، استانداردهای سختگیرانه و مسئولیت حقوقی اجرا شود. در مورد حوادث نظامی، سازوکار پیچیده‌تر است، زیرا مسئولیت حقوقی و سیاسی حادثه ممکن است مورد اختلاف باشد. با این حال، از دیدگاه سیاست محیط‌زیست، نبود قطعیت درباره مسئولیت نباید به معنای نبود سازوکار مالی برای مقابله فوری با آلودگی باشد. خلیج فارس نیازمند سازوکاری منطقه‌ای برای واکنش سریع به نشت نفت خام است که بتواند حتی در شرایط بحران سیاسی نیز فعال شود.

۲۶. نوسازی زیرساخت‌های نفتی

فرسودگی خطوط لوله و تجهیزات نفتی باید به‌عنوان یک مسئله اقتصادی و امنیتی دیده شود. سرمایه‌گذاری نکردن در تعمیر و نوسازی ممکن است در کوتاه‌مدت هزینه‌ها را کاهش دهد، اما احتمال حادثه را در بلندمدت افزایش می‌دهد. در یک نظام اقتصادی کارآمد، تصمیم سرمایه‌گذاری باید بر اساس هزینه چرخه عمر زیرساخت گرفته شود. اگر هزینه نوسازی کمتر از زیانهای مورد انتظار ناشی از یک حادثه باشد، نوسازی از نظر اقتصادی توجیه دارد.

۲۷. کاهش فلرسوزی و اصلاح ساختار انرژی

کاهش فلرسوزی یکی از سریع‌ترین اقداماتی است که می‌تواند هم‌زمان منافع اقتصادی و زیست‌محیطی ایجاد کند. گاز همراه نفت باید تا حد امکان جمع‌آوری، فرآورش و وارد چرخه اقتصادی شود. این اقدام هم انتشار آلاینده‌ها را کاهش می‌دهد و هم از اتلاف یک منبع اقتصادی جلوگیری می‌کند. در اقتصادی که با کمبود انرژی مواجه است، ادامه فلرسوزی از منظر اقتصادی نیز نشانه ناکارآمدی است.

۲۸. تنوع‌بخشی اقتصادی جنوب ایران

توسعه پایدار جنوب ایران نیازمند کاهش وابستگی اقتصاد محلی به نفت است. شیلات پایدار، گردشگری ساحلی، اکوتوریسم، صنایع دریایی، لجستیک، انرژی‌های تجدیدپذیر، صنایع پایین‌دستی و خدمات دانش‌بنیان می‌توانند بخشی از این تنوع را ایجاد کنند.

هدف حذف نفت نیست، بلکه کاهش وابستگی ساختاری به آن است. اقتصادی که درآمد خود را از چندین بخش به دست می‌آورد، در برابر شوک نفتی، جنگ، آلودگی یا تغییرات قیمت جهانی مقاوم‌تر است.

۲۹. حکمرانی یکپارچه محیط‌زیست و امنیت انرژی

یکی از ضعف‌های سیاست‌گذاری سنتی این است که امنیت انرژی، سیاست نفتی، سیاست دریایی و حفاظت محیط‌زیست در حوزه‌های جداگانه مدیریت می‌شوند. اما بحران ۲۰۲۶ نشان داده است که این حوزه‌ها به‌شدت به یکدیگر وابسته‌اند. حمله به نفتکش می‌تواند امنیت دریایی را تهدید کند، جریان صادرات نفت را مختل کند، موجب نشت نفت خام شود، شیلات را آسیب بزند و هزینه‌های عمومی را افزایش دهد. بنابراین، سیاست‌گذاری باید از رویکرد بخشی به رویکرد نظام‌مند یکپارچه تحول یابد.

۳۰. مشارکت جوامع محلی

جوامع محلی باید بخشی از نظام حکمرانی محیط‌زیست باشند. صیادان، کشاورزان و ساکنان ساحلی نخستین گروه‌هایی هستند که تغییرات محیطی را مشاهده می‌کنند. مشارکت آن‌ها در پایش آلودگی، گزارش نشت، ارزیابی زیانهای و بازسازی اکوسیستم می‌تواند کارایی سیاست‌های زیست‌محیطی را افزایش دهد. رویکردهای نهادی الینور استروم نشان داده‌اند که مشارکت کاربران محلی می‌تواند در مدیریت منابع مشترک نقش مهمی داشته باشد (Ostrom, 1990).

۳۱. ضرورت ایجاد نظام ملی پایش نشت نفت

ایران به یک نظام جامع پایش نشت نفت نیاز دارد که تصاویر ماهواره‌ای، داده‌های کشتی‌ها، سنجش زمینی و مدل‌های اقیانوسی را ترکیب کند. این نظام باید قادر باشد منشأ لکه نفتی، مسیر حرکت آن، نوع نفت، مناطق در معرض خطر و زیانهای احتمالی را مشخص کند. در شرایط جنگی، این نظام اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، زیرا ممکن است دسترسی میدانی محدود باشد. استفاده از داده‌های ماهواره‌ای در پژوهش‌های سال ۲۰۲۶ درباره خلیج فارس نشان داده است که چنین فناوری‌هایی می‌توانند افزایش و تغییر الگوی لکه‌های نفتی را آشکار کنند.

۳۲. عدالت بین‌نسلی

یکی از مهم‌ترین ابعاد توسعه پایدار مسئله نسل‌های آینده است. نفت یک منبع پایان‌پذیر است. اگر استخراج آن با تخریب منابع تجدیدپذیر مانند آب، خاک و اکوسیستم دریایی همراه شود، نسل آینده هم نفت کمتری خواهد داشت و هم محیط‌زیست ضعیف‌تری. این وضعیت نمونه‌ای از انتقال هزینه از نسل حاضر به نسل آینده است. توسعه پایدار باید برعکس عمل کند و بخشی از درآمد منابع پایان‌پذیر را به سرمایه‌هایی تبدیل کند که برای نسل‌های آینده باقی می‌مانند.

۳۳. یک چارچوب تحلیلی برای زیانهای اقتصادی

زیانهای اقتصادی آلودگی نفتی را می‌توان در چند سطح متوالی تحلیل کرد. نخست، زیانهای مستقیم شامل نفت از دست‌رفته، آسیب به کشتی یا تأسیسات و هزینه پاکسازی است. دوم، زیانهای غیرمستقیم شامل کاهش تولید شیلات، کشاورزی، گردشگری، حمل‌ونقل و خدمات است. سوم، هزینه اجتماعی شامل بیماری، بیکاری، کاهش درآمد و مهاجرت است. چهارم، کاهش سرمایه طبیعی شامل تخریب زیستگاه‌ها، تنوع زیستی، منابع ماهی و حفاظت ساحلی است. پنجم، هزینه بین‌نسلی شامل کاهش ظرفیت تولید و رفاه نسل‌های آینده است. بنابراین، ارزش واقعی زیانهای باید بسیار فراتر از هزینه پاکسازی اولیه محاسبه شود.

۳۴. از «حادثه» به «عدم‌اطمینان ساختاری»

یکی از نتایج مهم نوشتار این است که آلودگی نفتی جنوب ایران را نباید مجموعه‌ای از حوادث مستقل دانست. فرسودگی زیرساخت‌ها، تمرکز فعالیت نفتی، آسیب‌پذیری اکوسیستم، بحران آب، افزایش حمل‌ونقل نفتی و تنش‌های نظامی، همگی احتمال وقوع و شدت زیانهای را افزایش می‌دهند. در نتیجه، مسئله اصلی «حادثه» نیست؛ بلکه ساختار تولیدکننده عدم‌اطمینان است. این تفاوت از نظر سیاست‌گذاری بسیار مهم است. اگر مسئله یک حادثه تلقی شود، پاسخ دولت پاکسازی و جبران زیانهای خواهد بود. اگر مسئله یک ساختار عدم‌اطمینان تلقی شود، پاسخ باید نوسازی، پیشگیری، تنوع‌بخشی و اصلاح حکمرانی باشد.

۳۵. نتیجه‌گیری

آلودگی نفتی در جنوب ایران در نقطه تلاقی اقتصاد، محیط‌زیست و امنیت قرار گرفته است. اقتصاد نفتی با ایجاد درآمد و اشتغال، بخش مهمی از اقتصاد کشور را تأمین می‌کند، اما هم‌زمان می‌تواند هزینه‌های زیست‌محیطی گسترده‌ای ایجاد کند که در حساب‌های رسمی اقتصادی کمتر از واقعیت منعکس می‌شوند.

این مسئله با تشدید تنش‌های ژئوپلیتیک در سال ۲۰۲۶ وارد مرحله جدیدی شده است. حمله به نفتکش‌ها، آسیب به کشتی‌های حامل نفت و مشتقات نفتی، آتش‌سوزی کشتی‌ها و خطر نشت نفت خام، مسیر تازه‌ای برای انتقال بحران امنیتی به محیط‌زیست ایجاد کرده‌اند. سازمان بین‌المللی دریانوردی ده‌ها حادثه دریایی مرتبط با بحران منطقه‌ای را ثبت کرده و پژوهش‌های ماهواره‌ای نیز از افزایش لکه‌های نفتی در خلیج فارس در ماه‌های نخست جنگ ۲۰۲۶ خبر داده‌اند.

از این منظر، نفتکش دیگر صرفاً وسیله حمل انرژی نیست؛ در شرایط جنگی می‌تواند به یک منبع بالقوه آلودگی گسترده تبدیل شود. هر حمله به نفتکش حامل نفت خام، علاوه بر زیانهای انسانی و اقتصادی، احتمال ورود حجم قابل توجهی نفت به دریا را ایجاد می‌کند. اگر چنین حادثه‌ای در نزدیکی سواحل ایران یا مناطق حساس خلیج فارس رخ دهد، آثار آن می‌تواند بر شیلات، گردشگری، حراها، تنوع زیستی و معیشت جوامع ساحلی گسترده شود.

گزارش‌های مربوط به آلودگی صدها کیلومتر از سواحل هرمزگان در جریان جنگ ۲۰۲۶ نیز نشان می‌دهد که مسئله از سطح حوادث محدود فراتر رفته است.

در چنین شرایطی، توسعه پایدار مستلزم تغییر در نگاه به نفت است. نفت باید نه صرفاً به‌عنوان منبع درآمد، بلکه به‌عنوان دارایی طبیعی پایان‌پذیر دیده شود که استخراج آن باید با حفظ و افزایش سایر اشکال سرمایه همراه باشد.

اگر درآمد نفت به سرمایه انسانی، فناوری، زیرساخت، اقتصاد متنوع و حفاظت از سرمایه طبیعی تبدیل نشود، استخراج بیشتر الزاماً به معنای ثروتمندتر شدن جامعه نیست.

مسئله اصلی جنوب ایران بنابراین این نیست که چه مقدار نفت می‌توان استخراج و صادر کرد. مسئله اساسی آن است که چه مقدار از ثروت نفتی را می‌توان به ثروت پایدار تبدیل کرد، بدون آنکه هزینه آن به شکل آلودگی آب و خاک، تخریب جنگل‌های حرا، کاهش ذخایر شیلات، بیماری، مهاجرت و تخریب اکوسیستم به جامعه و نسل‌های آینده منتقل شود.

در نهایت، امنیت انرژی و امنیت زیست‌محیطی باید به‌عنوان دو جزء یک سیاست واحد دیده شوند. حفاظت از نفتکش‌ها و زیرساخت‌های انتقال نفت تنها برای تضمین صادرات انرژی اهمیت ندارد؛ برای جلوگیری از نشت نفت خام و حفاظت از اکوسیستم خلیج فارس نیز ضروری است. به همین ترتیب، حفاظت از محیط‌زیست جنوب ایران تنها یک وظیفه زیست‌محیطی نیست؛ بخشی از سیاست امنیت اقتصادی و توسعه پایدار کشور است.

بدون چنین تغییری، جنوب ایران ممکن است همچنان یکی از مهم‌ترین مناطق تولید ثروت انرژی باقی بماند، اما هم‌زمان به منطقه‌ای تبدیل شود که بخش فزاینده‌ای از هزینه‌های زیست‌محیطی، اجتماعی و ژئوپلیتیک اقتصاد نفتی را تحمل می‌کند.