آینده جمهوری اسلامی از منظر واقعگرایی سیاسی
ایران پس از جنگ
محمد عثمانی
جنگ، در منطق سیاست بینالملل، نه یک استثنا بلکه ادامه سیاست با ابزارهای دیگر است. از همین رو، هر جنگی پیش از آنکه صرفاً یک رخداد نظامی باشد، آزمونی برای سنجش ظرفیت دولتها در حفظ قدرت، بازتولید بازدارندگی و انطباق با محیط راهبردی جدید است. تحولات اخیر و درگیری نظامی میان ایران و اسرائیل نیز باید در همین چارچوب تحلیل شود؛ نه از منظر پیروزی یا شکست مطلق، بلکه از زاویه تأثیر آن بر موازنه قدرت و آینده دولت ایرانی.
واقعگرایی، از هانس مورگنتاو تا کنت والتز و جان مرشایمر، بر این فرض استوار است که بازیگران اصلی نظام بینالملل دولتها هستند و بقای آنها مهمترین هدف سیاست خارجی است. در این نگاه، دولتها نه بر اساس آرمانها، بلکه بر پایه محاسبه قدرت، امنیت و منافع ملی تصمیم میگیرند. بنابراین، پرسش اصلی درباره آینده جمهوری اسلامی این نیست که چه کسی در جنگ «برنده» یا «بازنده» بوده است، بلکه این است که این رویارویی چه تأثیری بر ظرفیت قدرت و امنیت ایران بر جای گذاشته است.
طی چهار دهه گذشته، جمهوری اسلامی راهبرد امنیت ملی خود را بر نوعی بازدارندگی چندلایه استوار کرده بود. توسعه توان موشکی، پیشبرد برنامه هستهای، ایجاد شبکهای از نیروهای همپیمان در منطقه و گسترش قابلیتهای نامتقارن، مجموعهای را شکل داده بود که هدف آن افزایش هزینه هرگونه حمله مستقیم به ایران بود. این راهبرد، هرچند هزینههای سنگینی بر اقتصاد و سیاست خارجی کشور تحمیل کرد، اما در عین حال برای سالها مانع از وقوع جنگ مستقیم شد.
با این حال، درگیریهای اخیر نشان داد که بازدارندگی، برخلاف تصور رایج، یک وضعیت ثابت نیست، بلکه رابطهای پویا میان تواناییهای یک دولت و ارزیابی رقیب از آن تواناییهاست. هرگاه این ارزیابی تغییر کند، موازنه بازدارندگی نیز دگرگون میشود. از این منظر، مهمترین پیامد جنگ اخیر، نه صرفاً خسارتهای نظامی، بلکه ورود ایران به مرحلهای تازه از بازتعریف راهبرد امنیت ملی است.
واقعگرایی به ما میآموزد که دولتها پس از تجربه یک بحران امنیتی معمولاً یکی از سه مسیر را انتخاب میکنند: افزایش قدرت، تغییر ائتلافها یا اصلاح راهبرد. بر همین اساس، میتوان آینده جمهوری اسلامی را در قالب چند سناریوی واقعبینانه بررسی کرد.
نخستین و محتملترین سناریو، تداوم جمهوری اسلامی همراه با بازسازی قدرت است. تجربه تاریخی نشان میدهد که بسیاری از دولتها پس از تحمل ضربات امنیتی، نه فروپاشیدهاند و نه سیاستهای پیشین خود را بدون تغییر ادامه دادهاند؛ بلکه با اصلاح ساختارهای نظامی، اطلاعاتی و دیپلماتیک، تلاش کردهاند قدرت از دسترفته را بازیابی کنند. در این چارچوب، انتظار میرود جمهوری اسلامی نیز به تقویت سامانههای دفاعی، بازنگری در سازمان امنیتی، افزایش توان فناوری و بازسازی ظرفیت بازدارندگی روی آورد. چنین روندی الزاماً به معنای تغییر ایدئولوژی نظام نیست، بلکه تلاشی برای سازگاری با محیط امنیتی جدید است.
سناریوی دوم، حرکت به سوی نوعی تنشزدایی راهبردی است. واقعگرایی برخلاف برداشتهای رایج، صرفاً نظریه جنگ نیست؛ بلکه نظریه مدیریت قدرت نیز هست. دولتها زمانی که هزینه تقابل از منافع آن فراتر رود، معمولاً به سوی مصالحه و مذاکره حرکت میکنند. اگر فشارهای اقتصادی، تهدیدهای امنیتی و تغییرات منطقهای ادامه یابد، ممکن است جمهوری اسلامی به این جمعبندی برسد که حفظ قدرت، بیش از هر چیز مستلزم کاهش تنشهای خارجی و بازسازی اقتصاد داخلی است. چنین تغییری، اگر رخ دهد، نه از سر دگرگونی ایدئولوژیک، بلکه بر پایه محاسبه منافع ملی خواهد بود.
سناریوی سوم، تداوم وضعیت فرسایشی است؛ وضعیتی که نه جنگی تمامعیار در آن رخ میدهد و نه صلحی پایدار برقرار میشود. این سناریو شاید از منظر امنیتی قابل مدیریت باشد، اما در بلندمدت آثار عمیقی بر اقتصاد، سرمایه اجتماعی و توان دولت خواهد گذاشت. واقعگرایان کلاسیک همواره تأکید کردهاند که قدرت نظامی بدون پشتوانه اقتصادی پایدار نمیماند. از این رو، اگر اقتصاد ایران همچنان تحت فشار باقی بماند، ظرفیت بازدارندگی نیز به تدریج تضعیف خواهد شد.
سناریوی چهارم، تغییرات عمیق در ساختار سیاسی است. هرچند این احتمال در فضای رسانهای بسیار مطرح میشود، اما واقعگرایی نسبت به چنین پیشبینیهایی محتاط است. دولتها معمولاً از ظرفیتهای نهادی و امنیتی قابل توجهی برای مدیریت بحران برخوردارند و فروپاشی آنها تنها در شرایطی رخ میدهد که همزمان شکاف نخبگان، بحران اقتصادی، فشار خارجی و نارضایتی اجتماعی به نقطهای بحرانی برسد. بنابراین، از منظر تحلیلی، نمیتوان چنین سناریویی را محتملترین گزینه دانست، هرچند امکان آن را نیز نمیتوان به طور کامل منتفی دانست.
در این میان، شاید مهمترین تحول، تغییر در مفهوم قدرت باشد. در قرن بیستویکم، قدرت دیگر صرفاً به تعداد موشکها یا حجم نیروهای نظامی محدود نمیشود. کشوری که اقتصاد رقابتی، فناوری پیشرفته، مشروعیت سیاسی، سرمایه انسانی و دیپلماسی فعال نداشته باشد، حتی با برخورداری از توان نظامی بالا نیز در حفظ موقعیت خود با دشواری روبهرو خواهد شد. از این منظر، تجربه جنگ اخیر میتواند نقطه آغازی برای بازاندیشی در مفهوم امنیت ملی ایران باشد.
واقعگرایی همچنین یادآور میشود که محیط بینالمللی همواره در حال تغییر است. ظهور رقابت فزاینده میان ایالات متحده و چین، کاهش نسبی نفوذ آمریکا در برخی مناطق، گسترش نقش بازیگران منطقهای و تحول فناوریهای نظامی، همگی شرایط تازهای را ایجاد کردهاند که ایران ناگزیر است خود را با آن تطبیق دهد. موفقیت یا ناکامی جمهوری اسلامی در سالهای آینده، بیش از آنکه به نتایج یک جنگ وابسته باشد، به توانایی آن در فهم این دگرگونیهای ساختاری و تنظیم راهبردی متناسب با آنها بستگی دارد.
از منظر واقعگرایی، آینده جمهوری اسلامی نه با فروپاشی ناگهانی قابل توضیح است و نه با تداوم بدون تغییر. محتملترین مسیر، مرحلهای از بازسازی، بازتعریف و سازگاری است؛ مرحلهای که در آن حکومت خواهد کوشید میان الزامات امنیتی، فشارهای اقتصادی و ضرورتهای سیاست خارجی تعادل تازهای برقرار کند. اینکه این تلاش تا چه اندازه موفق باشد، به کیفیت حکمرانی، انسجام نخبگان، ظرفیت اقتصاد ملی و توانایی دولت در تبدیل منابع قدرت بالقوه به قدرت بالفعل بستگی دارد.
در نهایت، شاید مهمترین درس جنگ اخیر این باشد که در سیاست بینالملل، هیچ قدرتی از آزمون بازنگری در امان نیست. دولتهایی که از تجربه بحران برای اصلاح راهبردهای خود بهره میگیرند، شانس بیشتری برای بقا و افزایش قدرت دارند؛ اما دولتهایی که تحولات محیطی را نادیده میگیرند، حتی اگر در کوتاهمدت پابرجا بمانند، در بلندمدت با فرسایش قدرت مواجه خواهند شد. آینده ایران نیز، بیش از آنکه در میدان نبرد تعیین شود، در کیفیت تصمیمهای راهبردی آن در سالهای پیش رو رقم خواهد خورد.
