سرمایه انسانی، نوسازی نهادی و تولد دوباره ایران
هدف تمدن سیاسی / یک
کمال آذری
 |
مقدمه
بحران، تمدن و فرصت نوسازی
تاریخ گاه ملتها را در برابر لحظاتی قرار میدهد که مسیر تمدن آنان را از نو تعریف میکند. چنین لحظاتی بهندرت از دل صلح و رفاه پدید میآیند. در بیشتر موارد، آنها محصول دورههایی از رنج عمیق، فداکاری ملی، عدم قطعیت سیاسی و گذارهای تاریخی هستند. این لحظات بهخودیخود تضمینکننده نوسازی و احیا نیستند؛ بلکه صرفاً امکان آن را فراهم میکنند. اینکه یک ملت وارد دورهای از افول شود یا فرآیند تولدی دوباره را آغاز کند، نه فقط به نتیجه جنگها یا کشمکشهای سیاسی، بلکه به توانایی آن در بازاندیشی رابطه میان دولت، جامعه و انسان بستگی دارد.
من معتقدم ایران اکنون وارد چنین لحظهای در تاریخ خود شده است.
بیش از چهار دهه، مهمترین چالش سیاسی پیش روی جمهوری اسلامی، بقا بود. جنگ، تحریمها، درگیریهای منطقهای، انزوای دیپلماتیک، دشواریهای اقتصادی و فشارهای مستمر خارجی، هم نهادهای دولت و هم انتظارات جامعه را شکل دادند. در این دوره، مشروعیت سیاسی بهطور نزدیک با مقاومت ملی، حاکمیت ملی و حفظ موجودیت دولت گره خورده بود. این اولویتها قابل درک و از بسیاری جهات اجتنابناپذیر بودند.
اما تاریخ نشان میدهد که پیروزی، پرسشهایی را که ملتها باید به آنها پاسخ دهند، تغییر میدهد.
زمانی که بقا دیگر دغدغه اصلی نباشد، شهروندان بهطور طبیعی پرسشهای متفاوتی مطرح میکنند. آنان میپرسند آیا صلح به رفاه خواهد انجامید؟ آیا فداکاریها با فرصتهای جدید پاداش داده خواهند شد؟ آیا نهادها پاسخگوتر خواهند شد؟ و آیا نسلهای آینده جامعهای را به ارث خواهند برد که کرامت، آزادی، خلاقیت و امید بیشتری در اختیار آنان قرار دهد؟
این پرسشها صرفاً با موفقیت نظامی پاسخ داده نمیشوند. پاسخ به آنها نیازمند تخیل سیاسی، انطباق نهادی و درکی تازه از هدف و کارکرد حکومت است.
این مقاله بر این فرض استوار است که ایران اکنون ممکن است از فرصتی کمنظیر برای آغاز چنین تحولی برخوردار باشد. این دیدگاه نه بر حتمی بودن چنین نتیجهای تأکید دارد و نه معتقد است تاریخ از مسیری از پیش تعیینشده پیروی میکند. بلکه استدلال میکند که بحرانهای عمیق گاهی فرصتهای منحصربهفردی برای نوسازی نهادی ایجاد میکنند. موفقیت ایران کمتر به توزیع قدرت نظامی وابسته خواهد بود و بیشتر به توانایی آن در تبدیل پیروزی به مشروعیت، اقتدار متمرکز به حکمرانی مشارکتی، ثروت طبیعی به توسعه انسانی، و بیاعتمادی عمومی به اعتماد ملی بستگی خواهد داشت.
استدلالی که در اینجا مطرح میشود، اساساً درباره جمهوری اسلامی نیست و همچنین درباره هیچ جناح سیاسی، رهبر یا جنبش مخالف خاصی نیز نیست. این بازیگران اهمیت دارند، زیرا بر روند رویدادها اثر میگذارند، اما موضوع نهایی این پژوهش نیستند. موضوع این مقاله، ایران بهمثابه یک تمدن و شرایط سیاسیای است که تمدنها در پرتو آنها پس از دورههای بحران عمیق، خود را نوسازی میکنند.
این تمایز از اهمیت بنیادین برخوردار است.
علم سیاست توجه گستردهای به انقلابها، جنگها، دموکراتیزاسیون، شکلگیری دولتها و توسعه نهادها معطوف کرده است. این رشته نظریههای غنی و متنوعی برای توضیح چگونگی کسب اقتدار توسط حکومتها، دلایل فروپاشی دولتها و شیوه حفظ نظم سیاسی ارائه داده است (هانتینگتون، ۱۹۶۸؛ نورث، ۱۹۹۰؛ فوکویاما، ۲۰۱۱). با این حال، توجه بسیار کمتری به پرسشی دیگر شده است:
تمدنها چگونه پس از آنکه از آزمونهای بزرگ تاریخی جان سالم به در بردند، خود را نوسازی میکنند؟
به باور من، این پرسش شایسته توجه بیشتری است، زیرا کانون پژوهش سیاسی را از حفظ قدرت به هدف قدرت منتقل میکند. حکومتها به دلایل گوناگونی وجود دارند. آنها از مرزها دفاع میکنند، قوانین را اجرا میکنند، عدالت را برقرار میسازند و کالاها و خدمات عمومی ارائه میدهند. اما این وظایف، هرچند مهم، وسیله هستند نه هدف.
به باور من، عالیترین هدف تمدن سیاسی آن است که نهادهایی ایجاد کند که بهطور پیوسته رنج انسانی را از طریق آزادسازی ظرفیتهای اخلاقی، فکری، خلاقانه، اقتصادی و مدنی هر انسان کاهش دهند.
این گزاره، بنیان نظری پژوهش حاضر را تشکیل میدهد.
از این منظر، مشروعیت نهادهای سیاسی را نمیتوان صرفاً با طراحی قانون اساسی، سازوکارهای انتخاباتی، توان نظامی یا عملکرد اقتصادی سنجید. اینها شاخصهای مهمی هستند، اما کافی نیستند. در نهایت، نهادهای سیاسی باید بر اساس میزان موفقیتشان در تشویق مردم عادی به اندیشیدن آزادانه، خلق مسئولانه، نوآوری با اعتمادبهنفس، همکاری داوطلبانه و مشارکت معنادار در ساختن آینده جوامع و کشورشان ارزیابی شوند.
ایران نمونهای کمنظیر و معاصر برای بررسی این پرسش نظری گستردهتر فراهم میکند.
این کشور دارای یکی از کهنترین تمدنهای پیوسته جهان، جمعیتی با سطح آموزش بالا، منابع طبیعی فراوان، سنتی غنی در حوزه علم و فرهنگ، موقعیتی راهبردی در جغرافیای جهان و یکی از موفقترین جوامع مهاجر در دنیای معاصر است. در عین حال، دههها درگیری، تحریم، قطبیشدن سیاسی، دشواریهای اقتصادی و بیاعتمادی اجتماعی، بار سنگینی بر جامعه ایران تحمیل کردهاند. بهندرت پیش آمده است که چنین فرصتهای عظیمی و چنین چالشهای عمیقی بهطور همزمان در کنار یکدیگر وجود داشته باشند.
این مقاله استدلال میکند که تولد دوباره ایران، اگر رخ دهد، نه صرفاً به پیروزی نظامی وابسته خواهد بود و نه تنها به اصلاحات نهادی. بلکه به شکلگیری مشارکتی نوین میان دولت و جامعه بستگی خواهد داشت. چنین مشارکتی مستلزم مشروعیت سیاسی مبتنی بر اعتماد عمومی، توسعه اقتصادی برخاسته از خلاقیت جامعه بهجای گسترش دولت مرکزی، نهادهای مشارکتی که ضمن حفظ وحدت ملی جوامع محلی را تقویت کنند، و ترتیبات قانون اساسیای است که ثروت ملی را از قدرت سیاسی جدا سازند تا فساد کاهش یابد و فرصتها گسترش پیدا کنند.
این اصول نه بهعنوان ترجیحات ایدئولوژیک، بلکه بهمثابه گزارههایی در چارچوب نظریهای گستردهتر در علم سیاست درباره نوسازی تمدنی مطرح میشوند.
ایران، نمونه معاصر این نظریه است.
اما خود نظریه، متعلق به بشریت است.
اگر این پژوهش موفق باشد، ارزش آن صرفاً در توضیح وضعیت یک کشور در یک مقطع تاریخی خاص نخواهد بود. سهم بزرگتر آن در بررسی این موضوع خواهد بود که چگونه نهادهای سیاسی میتوانند رنج را به نوسازی، قدرت را به مشروعیت، ثروت را به توسعه انسانی و بقای ملی را به شکوفایی تمدنی تبدیل کنند.
از این رو، اصول مطرحشده در این مقاله نه بهعنوان ترجیحات ایدئولوژیک یا نسخههای سیاسی، بلکه بهعنوان گزارههایی در چارچوب نظریهای گستردهتر درباره نوسازی تمدنی ارائه میشوند. ایران نمونه معاصری است که این گزارهها از طریق آن مورد بررسی قرار میگیرند. با این حال، پرسشهای بنیادین مطرحشده در اینجا بسیار فراتر از مرزهای هر کشور خاصی هستند.
در طول تاریخ، بشریت بارها توانایی شگفتانگیز خود را برای بازسازی پس از دورههای رنج عمیق نشان داده است. تمدنها پس از جنگ، فروپاشی اقتصادی، تکهتکه شدن سیاسی و آشفتگیهای اجتماعی، دوباره برخاستهاند و نهادهای جدید، اندیشههای نو و چشماندازهای تازهای برای آینده خلق کردهاند. عامل تعیینکننده بهندرت انباشت قدرت بیشتر بوده است. در بیشتر موارد، آنچه اهمیت داشته آمادگی برای بازاندیشی در رابطه میان حکومت و جامعه، اقتدار و مسئولیت، ثروت و فرصت، و در نهایت میان نهادهای سیاسی و انسانهایی بوده که این نهادها برای خدمت به آنان ایجاد شدهاند.
من معتقدم ایران اکنون در برابر چنین لحظهای قرار گرفته است.
رنجی که مردم ایران در دهههای اخیر متحمل شدهاند، هرگز نباید بهخودیخود یک دستاورد تلقی شود. رنج انسانی همواره یک تراژدی است. اما تاریخ گاه این فرصت را در اختیار جوامع قرار میدهد که رنج را به خرد، فداکاری را به نوسازی و بحران را به تخیل نهادی تبدیل کنند. اینکه ایران بتواند چنین کاری انجام دهد یا نه، همچنان نامشخص است. این انتخاب به مردم ایران و به کسانی تعلق دارد که آینده کشور را شکل میدهند. علم سیاست نمیتواند نتیجه این انتخاب را تعیین کند.
اما میتواند به روشنتر شدن شرایطی کمک کند که در آن نوسازی امکانپذیر میشود.
این مقاله با همین رویکرد ارائه شده است.
هدف آن نه دفاع از یک نظم سیاسی خاص است و نه مخالفت با آن. هدف این است که بررسی شود آیا یکی از کهنترین تمدنهای جهان میتواند از یک لحظه گذار تاریخی عمیق برای آغاز فصلی تازه در تاریخ بلند خود بهره بگیرد یا نه. اگر ایران بتواند تابآوری نظامی را به مشروعیت سیاسی، اقتدار متمرکز را به حکمرانی مشارکتی، ثروت طبیعی را به توسعه انسانی و اعتماد عمومی را به یک هدف مشترک ملی تبدیل کند، بزرگترین دستاورد آن صرفاً حفظ دولت نخواهد بود؛ بلکه نوسازی یک تمدن خواهد بود.
این امکان، موضوع اصلی این پژوهش است.
معرفی نظریه
استدلال اصلی این مقاله در شکل شماره ۱ خلاصه شده است. این نظریه، برخلاف دیدگاههایی که نوسازی تمدنی را حاصل یک اصلاح یا رویداد سیاسی واحد میدانند، نوسازی را یک فرآیند نهادی تلقی میکند.
در این چارچوب، ارزشهای تمدنی الهامبخش رهبری اخلاقی و خرد سیاسی هستند. رهبری خردمندانه نهادهایی را طراحی میکند که اعتماد عمومی را پرورش میدهند، مشارکت را تشویق میکنند، از ثروت ملی حفاظت میکنند و فرصتها را گسترش میدهند. این نهادها بهتدریج همه اشکال سرمایه ملی را به سرمایه انسانی تبدیل میکنند؛ یعنی ظرفیتهای اخلاقی، فکری، علمی، خلاقانه، کارآفرینانه، مدنی و فرهنگی مردم.
با توسعه این ظرفیتهای انسانی، شکوفایی انسان گسترش مییابد، رنجهای غیرضروری کاهش پیدا میکند و خود تمدن نیز نوسازی میشود.
فصلهای بعدی این مقاله هر یک از عناصر این چارچوب را بررسی میکنند. ایران نمونه معاصری است که از طریق آن این نظریه مورد مطالعه قرار میگیرد، اما اصول مطرحشده با هدف کمک به درک گستردهتر این مسئله تدوین شدهاند که چگونه جوامعی که از بحرانهای عمیق بیرون میآیند میتوانند بقا را به نوسازی و قدرت را به توسعه انسانی تبدیل کنند.
————-
منابع:
▪️ فوکویاما، فرانسیس. ۲۰۱۱. «خاستگاه نظم سیاسی: از دوران پیشاانسانی تا انقلاب فرانسه»، نیویورک: انتشارات فارار، استراوس و ژیرو.
▪️ هانتینگتون، ساموئل. ۱۹۶۸. «نظم سیاسی در جوامع در حال دگرگونی»، نیوهیون، کنتیکت: انتشارات دانشگاه ییل.
▪️ نورث، داگلاس سی. ۱۹۹۰. «نهادها، تغییرات نهادی و عملکرد اقتصادی»، کمبریج: انتشارات دانشگاه کمبریج.
ادامه دارد
▪️دکتر کمال آذری، پژوهشگر در حوزه اندیشه سیاسی، حکمرانی مشارکتی و ریشههای فرهنگی و تاریخی نظامهای اجتماعی است. فعالیتهای او بر پیوند میان سنتهای فکری ایرانی و مفاهیم معاصر حکمرانی و جامعه متمرکز است.
