شهروندان دیجیتال

گسترش اینترنت یکی از سریع‌ترین تحولات تاریخ بشر است که از یک شبکه تحقیقاتی نظامی در دهه ۱۹۶۰ به شبکه ارتباطی جهان‌شمول امروزی تبدیل شده است. امروزه بیش از ۵,۶ میلیارد نفر در جهان به اینترنت متصل هستند. این فناوری دیجیتال، انقلابی در آموزش، اقتصاد و فرهنگ ایجاد کرده است.

اما به‌رغم سیاره‌ای شدن فناوری دیجیتال و ارتباطات در دهه ۶۰، دسترسی هم‌زمان و یکسان به این فناوری در جوامع مختلف امکان‌پذیر نبوده است.

برای نمونه، اینترنت در ایران به‌طور رسمی از اوایل دهه ۹۰ وارد کشور شد. در سال ۱۹۹۳، اولین ارتباط اینترنتی بین ایران و شبکه جهانی اینترنت برقرار شد؛ (از اواخر دهه ۱۳۶۸ تا اواخر ۱۳۷۱)، و در سال ۱۹۹۷ شرکت مخابرات ایران خدمات اینترنتی را به صورت تجاری آغاز کرد.

اینترنت در ایران در حال حاضر با فیلترینگ شدید، محدودیت‌های گسترده در دسترسی به پلاتفرم‌های بین‌المللی و اختلالات مقطعی در مسیرهای بین‌المللی دست‌به‌گریبان است. بنابراین، برای دور زدن این محدودیت‌ها، اکثر کاربران نیازمند استفاده از ابزارهای تغییر IP و VPN هستند.

شهروندان دیجیتال

نسل Z: عبارتی که در دهه‌های اخیر زیاد شنیده می‌شود. نسل Z چه مقوله‌ای است؟ آیا ‌می‌دانیم که در این سیاره هم‌زمان داریم با نسل‌هایی از نوع دیگر زندگی می‌کنیم؟ یا داریم انکارشان می‌کنیم و زیرسبیلی نادیده‌شان می‌گیریم؟ ما از این نسل‌ها چه می‌فهمیم؟ آیا با جهان آن‌ها آشنا هستیم؟ چه ویژگی‌های مشترکی با این نسل داریم؟ یا، می‌توانیم داشته باشیم؟ فاصله نگاه ما به زیستن با دیگران و جهان بینی ما با این نسل تا چه حد است؟

امروزه تعداد جمعیت «نسلZ» (افراد متولد ۱۹۹۷ تا ۲۰۱۲) در جهان به حدود ۲ میلیارد نفر می‌رسد. این گروه سنی تقریباً ۲۳ درصد از کل جمعیت جهان را تشکیل می‌دهد. از این تعداد (متولدین سال‌های ۱۳۷۴ تا ۱۳۸۹/ دهه هفتاد و هشتاد) حدود ۲۵ میلیون نفر (معادل تقریبی ۲۵ درصد از کل جمعیت بین ۱۵ تا ۳۰ ساله) در ایران زندگی می‌کنند.

نام و نشان نسل‌ها معمولا نماد و نشان دوره‌ای است که در آن زیست می‌کنند. بنابراین، برای فهم تاریخی «نسل Z» ناگزیر باید به چند نسل‌ شناخته شده قبلی مروری بکنیم.

نسل گم‌شده: اصطلاحی که در دوره‌ها ودر جوامع مختلف از فرانسه و بریتانیا تا چین و به طور کلی برای دوره تاریخی پایان جنگ جهانی اول تا آغاز رکود بزرگ، به مفاهیم گوناگون اشاره می‌کرد. در آمریکا برای نسلی از جوانان به کار برده می‌شد که طی جنگ جهانی اول و مدت کوتاهی پس از آن بزرگ شدند.ین فناوری به ا در فرانسه، کشوری که بعد از جنگ جهانی اول، مهاجران بسیاری در آن ساکن شدند، آن‌ها را «نسل در آتش» می‌خواندند.

در بریتانیا، این اصطلاح در اصل برای کشته شدگان جنگ جهانی اول به کار می‌رفت و اغلب به‌طور ضمنی به تلفات طبقات بالای اجتماعی که به صورت نامتناسبی کشته شده‌اند و «غارت نخبگان آیندهٔ کشور» اشاره می‌کرد. بسیاری احساس می‌کردند که «گل جوانی» و «بهترین‌های ملت» نابود شدند.

در چین برای بازتاب افرادی که در انقلاب فرهنگی دههٔ ۱۹۶۰ و ۷۰ نقش داشته‌اند، بکار رفته است. بسیاری از «گاردهای سرخ» دانش‌جویانی بودند که از تحصیل، محروم شدند تا مطابق با دستورالعمل‌های رسمی به دنبال یک سبک زندگی روستایی باشند، یا جوانان حرفه‌ای بودند که به توسعهٔ «اردوگاه‌های کار» کشاورزی، مجازات و از کار بیکار شدند یا به زندان افکنده شدند.

به هر حال، عنوان «نسل گمشده» در چین، اشاره به قربانیان و مشارکت کنندگانی دارد که آموزش و فرصت‌هایی که نسل‌های دیگر تا حدودی از آن برخوردار بودند، برای این افراد، از دست رفته بود.

▪️نسل خاموش: نسلی که در سال‌های ۱۹۲۵ تا ۱۹۴۲؛ سال‌های وقایع تلخ هم‌چون رکود بزرگ (۱۹۳۹–۱۹۲۹) و جنگ جهانی دوم (۱۹۴۵–۱۹۳۹) به دنیا آمدند و بزرگ شدند، دوره‌ای که افراد این نسل نقشی در جامعه و حضور اجتماعی نداشتند: نسل خاموش.
▪️بیبی بومرز (Baby Boomers) ، نسل پر نوزاد، نسلی که از سال ۱۹۴۶ تا ۱۹۶۴ در طی دوران انفجار جمعیت، پس از جنگ جهانی دوم زاده شدند. «بیبی بوم»ها با عنوان «موج شوک» نیز نامیده می‌شوند.
▪️نسل ایکس: نسلی که بعد از پایان دوران انفجار جمعیت پس از جنگ جهانی دوم و قبل از نسل وای زاده شده‌اند. مطالعهٔ «دفتر مرجع جمعیّت»، سازمان پژوهشی آمارگیری نفوس مستقر در واشینگتن نشان داد که اعضای نسل ایکس در آمریکا بین سال‌های ۱۹۶۵ و ۱۹۸۲ زاده شده‌اند. این سا‌ل‌ها در ایران با دههٔ ۴۰ تا اوایل دهه ۶۰ برابر است.

با توجه به این که این نسل در زمان پر تلاطم جهانی متولد شده‌اند، تغییر برای آنان یک مسئلهٔ عادی تلقی می‌شود. این نسل. برخلاف نسل خاموش که تا پایان عمر نسبت به یک سیستم متعهد باقی می‌ماندند، به ندرت ممکن است بیشتر از ۱۰ سال در یک محل کار کنند. این نسل بیشتر متکی به خود است.

از طرفی، نسل ایکس به دلیل ظهور رایانه‌های شخصی، آغاز عصر بازی‌های رایانه‌ای، تلویزیون کابلی، و اینترنت به امکانات جدید دسترسی دارند، اطلاعات آن‌ها تنها محدود به شهر یا کشور محل زندگیشان نیست، بلکه اطلاعاتشان در سطح جهانی می‌باشد. بزرگترین ویژگی نسل ایکس توانائی برقراری ارتباط آن‌ها با جامعه اطرافشان است.

در دوره نسل ایکس، می‌توان به شکل‌گیری و رواج سبک‌های موسیقی جدیدی هم‌چون گرانج، آلترناتیو راک، و هیپ‌هاپ اشاره کرد. به‌علّت تأثیر گسترده‌ای که شبکهٔ تلویزیونی ام‌تی‌وی بر این نسل برجای‌گذاشته‌است، گاه نسل ایکس را با نام «نسل ام‌تی‌وی» نیز می‌خوانند.

▪️متولدین دهه چهل و پنجاه درایران (هم‌دوره با نسل ایکس) به دلیل انقلاب ۵۷ و جنگ ایران و عراق، ارزش‌های متفاوتی را نسبت به جوامع دیگر و نسل‌های قبل از خود تجربه کردند.
▪️نسلِ وای (Generation Y)، نسلِ ایگرگ، نسلِ هزاره (G Millennials)، برخی صاحب‌نظران بر این باورند که تولّد این نسل در اواخر دههٔ ۱۹۷۰ یا اوایل دههٔ ۱۹۸۰ آغاز شده و در اوایل دههٔ ۲۰۰۰ به پایان رسیده است. این سال‌ها در ایران برابر با اواخر دههٔ پنجاه و اوایل دههٔ شصت تا پایان دههٔ هفتاد و اواخر دهه هشتاد می باشد.

نسل هزاره اولین نسلی بود که با اینترنت بزرگ شد. از این رو، هزاره‌ها به عنوان اولین نسل جهانی توصیف شده‌اند. این نسل عموماً با استفاده زیاد و آشنایی با اینترنت، دستگاه‌های همراه، رسانه‌های اجتماعی و به‌طور کلی فناوری مشخص می‌شود. بین دهه‌های ۱۹۹۰ و ۲۰۱۰ که جمعیت تحصیل‌کرده کشورهای در حال توسعه افزایش یافت، عاملی برای افزایش رشد اقتصادی در این کشورها شد.

اما از سوی دیگر هزاره‌ها، «بدشانس‌ترین نسل» در سراسر جهان از زمان شروع زندگی کاری خود دچار اختلالات اقتصادی قابل توجهی شده‌اند و بسیاری از آن‌ها در پی رکود بزرگ و رکود کووید-۱۹ با سطوح بالای بیکاری جوانان مواجه شده‌اند؛ از این رو، هزاره‌ها و نسل‌های بعدی، ازدواج یا زندگی مشترک را معمولا به تعویق می‌اندازند و همچنان فرزندآوری کمتری نسبت به پیشینیان خود دارند.

در کشورهای توسعه یافته، جوانان دهه ۲۰۱۰، در مقایسه با پیشینیان خود، تمایل کمتری به داشتن رابطه جنسی دارند و نسبت به پیشینیان خود کمتر مذهبی هستند.

نسل Z

ما، نسل سال‌های سپری شده، هم‌اکنون داریم هم‌زمان با نسل Z زندگی می‌کنیم. با مروری گذرا، ببینم با جهان نسل معاصرمان که همیشه سرشان به گوشی‌هایشان است، چقدر آشنا هستیم. چقدر آمادگی داریم تا با فروتنی، جهان و جهانیان را به این نسل بسپاریم؟ نسلی که دارند دنیای کار را گام‌به گام تسخیر می‌کنند، فرهنگ جامعه را تغییر می‌دهند و جهان را برای نسل‌های بعد از خودشان آماده می‌کنند.

نسلZ (زومرها) بیشترشان فرزندان نسل X هستند. نسل‌های قبلی به عنوان «مهاجران دیجیتال» شناخته می‌شوند، نسلی که بعدها با اینترنت آشنا شدند، اما زومرها «بومیان دیجیتال» هستند، به عبارت دیگر، اولین نسلی که با اینترنت و فنآوری دیجیتال قابل حمل از سنین پایین بزرگ شده‌اند و هیچ خاطره‌ای از دنیای بدون اینترنت و گوشی هوشمند ندارند. این نسل از دوران کودکی با یک گوشی به کل اطلاعات در دنیا دسترسی دارند. این شیوه زیستی همه چیز را تغییر داده است؛ از طرز فکر، ارتباط گرفتن با جهان خارج تا ساختار مغزشان. این زندگی همیشه آنلاین در واقع رفتار، اخلاق و سبک زیستی نسل Z را شکل ‌داده است.

نسل Z در دوران پسانوگرایی، چندگانگی فرهنگی، و جهانی‌سازی زاده شده‌اند. این نسل در مقایسه با نسل‌های پیشین، اصولا تمایل به خوش‌رفتاری، پرهیزکاری و ریسک‌گریزی بیشتری دارند. آن‌ها تمایل دارند که نسبت به پیشینیان خود، در زندگی آرامش بیشتری را تجربه کنند؛ نرخ بارداری کمتری دارند، کمتر الکل مصرف می‌کنند، اما نه لزوماً سایر داروهای روانگردان. جوانان نسلZ بیشتر از نسل‌های قدیمی نگران شرایط تحصیلی و چشم‌انداز شغلی خود هستند. با این حال، در به تأخیر انداختن رضایت‌مندی خود، بهتر از همتایان خود در دههٔ ۱۹۶۰ می‌باشند.

نسل Z و فضاهای اصلی دیجیتال

▪️تیک تاک: منبع سرگرمی‌های سریع و کوتاه،
▪️اینستاگرام: ویترین زندگی بصری،
▪️فیس‌بوک: با بزرگ‌ترین و محبوب‌ترین شبکه‌های اجتماعی آنلاین در جهان، با دوستان، خانواده و دیگران ارتباط برقرار می‌کنند، پروفایل شخصی می‌سازند، عکس‌ها، ویدیوها و پیام‌های خود را به اشتراک می‌گذارند.
▪️یوتیوب: هم‌زمان به‌مثابه دانشگاه‌ و تلویزیون

در این جهان پرسرعت سرگیجه‌آور، نسل Z در قلب همین سرعت بزرگ شده است. آن‌ها به پیام‌های سریع، کوتاه و از همه مهمتر تصویری واکنش نشان می دهند. از این رو، زبان اصلی ارتباطی آن‌ها متن‌های طولانی و کسل کننده نیست؛ بلکه ویدئوهای کوتاه، مم‌ها (Memme) و اینفوگرافیک‌ها است.(*)

به نسلZ نئودیجیتال نیز می‌گویند؛ زیرا اینان یک گام از «بومیان دیجیتال» قبلی هم جلوترند. نسل‌های قبل بیشتر مصرف کننده محتوای آنلاین بودند، اما نسل Z همزمان هم تولید کننده‌ و هم مصرف کننده است. ابزار اصلی کارش کامپیوتر نیست بلکه موبایل است، زبانش هم دیگر متن و صدا نیست بلکه تصویر و ویدئو است.

ارزش‌های کلیدی نسل Z

▪️اصالت و شفافیت: اطلاعات و اصولا هرچه را که غیر واقعی و ساختگی است، نمی ‌پذیرند.
▪️عدالت اجتماعی، تغییرات اقلیمی، برابری: به مسائلی مثل محیط زیست و برابری و حقوق انسان‌ها اهمیت زیاد قائلند.
▪️تنوع فرهنگی و هویتی: تنوع برای آن‌ها اصلی است که قابل چانه‌زنی (بحث و مذاکره) نیست.
▪️تعادل کار و زندگی: زندگی را فدای کارنمی‌کنند؛ به دنبال کارهای معنادار، ایجاد تعادل بین کار و زندگی، و محیط‌های انعطاف‌پذیر هستند.

بنابراین، تبلیفات سنتی و پرزرق‌و‌برق روی این نسل تاثیری نمی‌گذارد؛ پیام‌های خشک، غیرملموس و رسمی را به راحتی نمی‌پذیرند.

اما در ورای این ظاهر پرانرژی و همیشه آنلاین، واقعیت تلخی نهفته است. نسل Z دارد با فشارهای بی‌سابقه‌ای دست‌وپنجه نرم می‌کند. طبق تحقیقات، ۳ نفر از ۵ عضو این نسل با افسردگی و اظطراب درگیر است: بحرانی در سلامت روان، دردورنچ میلیون‌ها جوان در حساسترین سال‌های زندگی‌شان.

این نسل به شدت نگران آینده شغلی و اقتصادی‌شان در این جهان بحران‌زده و بی‌ثبات‌اند. شبکه‌های اجتماعی به مثابه خانه دوم‌شان، آن‌ها را دائما در معرض مقایسه و قضاوت‌های بی‌رحمانه قرار می‌دهد و هم‌چنین، نگرانی عمیق در مورد آینده کره زمین و بحران‌های اقلیم را مثل باری سنگین بر دوش خود حس می‌کنند.

نسل Z در محیط کار

این نسل دارد در جامعه، در بازار کار و در سایرعرصه‌ها، قوانین بازی را تغییر می‌دهد. در انتخاب شغل محیط انسانی و تعادل به اندازه درآمد مادی برای نسل Z اهمیت دارد. شغل برای این نسل فقط منبع درآمد نیست؛ بلکه فرصتی برای یادگیری، پیش‌رفت و یافتن معنا در زندگی است.

نسل معترض

در سپتامبر ۲۰۲۵، تظاهرات گسترده‌ای توسط نسل Z که عمدتاً توسط دانشجویان و شهروندان جوان سازماندهی شده بود، در نپال صورت گرفت این اعتراضات پس از ممنوعیت سراسری بسیاری از پلاتفرم‌های محبوب رسانه‌های اجتماعی آغاز شد، اما منشأ آن ناامیدی مردم از فساد و انباشت ثروت توسط مقامات دولتی و خانواده‌هایشان و همچنین سوءمدیریت در بودجهٔ عمومی بود. این جنبش به سرعت در سراسر کشور نپال گسترش پیدا کرد و مسائل گسترده‌تری از حکومت‌داری، شفافیت و پاسخگویی سیاسی را دربر گرفت. اعتراضات به سرعت با خشونت علیه مقامات دولتی و خرابکاری در ساختمان‌های دولتی و سیاسی در سراسر کشور تشدید شد و به استعفای بعضی از سیاستمداران انجامید. در همان ماه نخست‌وزیر شارما اولی، به همراه چند وزیر دولت، استعفا دادند

در ماداگاسکار اعتراضات گسترده نسلZ به کمبود و قطع آب و برق به برکناری و فرار رئیس‌جمهور منتهی شد.

از ۲۷ سپتامبر در مراکش تظاهراتی پی‌گیر به رهبری جوانان آغاز شد. نسل Z (۲۱۲ (Gen Z در مراکش خواستار بهبود در آموزش عمومی و مراقبت‌های بهداشتی بودند. آن‌ها همچنین به سرمایه‌گذاری دولت در زیرساخت‌های رویدادهای ورزشی بین‌المللی به جای خدمات عمومی اعتراص می‌کردند.

در سالی که گذشت، در فیلیپین، پرو، اندونزی و کنیا نیز اعتراضاتی علیه فقر، فساد و افزایش جرم و جنایت صورت گرفت. جنبش اعتراضی نسل Z علیه خشونت حکومتی، فساد، اخاذی و جرائم سازمان‌یافته، خیابان‌های مکزیک را تسخیر کرد.

همانطور که گفته شد، هر نسلی نماد و نشان دوره‌‌ای است که در آن زندگی می‌کند. با ظهور نسل جدید فناوری‌های دیجیتال و هوش مصنوعی، نسل جدیدتری پا به عرصه گذاشته است: نسل آلفا

نسل آلفا

نسل آلفا، گروه جمعیتی پس از نسل زد است. این نسل افراد سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۵ (۱۳۹۳ تا ۱۴۰۴) را دربر می‌گیرد. نسل آلفا در دوران کاهش جمعیت در بسیاری از نقاط جهان متولد شده است.

سرگرمی کودکان این نسل به‌طور فزاینده‌ای تحت سلطهٔ فناوری الکترونیکی، شبکه‌های اجتماعی قرار گرفته و هم‌زمان علاقه آنان به تلویزیون به معنای سنتی کاهش یافته است. تغییر در استفاده از فناوری در کلاس‌های درس و سایر جنبه‌های زندگی تأثیر زیادی بر نحوهٔ تجربه یادگیری اولیهٔ این نسل نسبت به نسل‌های قبلی داشته است.

این «بومیان دیجیتال واقعی» بر خلاف نسل‌های پیشین، جهانی بدون اینترنت و گوشی‌های هوشمند را تجربه نکرده‌اند. از همان سال‌های ‌کودکی با ابزارهای صوتی و هوش مصنوعی آشنا شده‌اند. به دلیل دسترسی سریع به ویدیوهای کوتاه و محتوای آنلاین، ترجیح می‌دهند از طریق ابزارهای بصری و تعاملی یاد بگیرند. به‌رغم اینکه بخش زیادی از دوران کودکی آن‌ها با بحران‌هایی مثل همه‌گیری جهانی کرونا گره خورده است؛ دارای تاب‌آوری بالایی هستند.

تغییر گریزناپذیر است

شش میلیون سال پیش آخرین نیای مشترک انسان از شامپانزه، نزدیکترین گونه خود، برای همیشه وداع کرد. ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار سال پیش در جنگل‌های آفریقا تکامل یافت و اولین ابزارهای سنگی را ساخت و ۲ میلیون سال پیش به اوراسیا گام گذاشت. استفاده روزمره آتش را از ۳۰۰هزار سال پیش آغاز کرد و ۲۰۰هزار سال پیش انسان خردمند (Homosapies) در شرق آفریقا تکامل یافت و در روی زمین پراکنده شد. انسان خردمند از ۱۲هزار سال پیش به کشاورزی و سکونت دائم در یک جا و به اهلی کردن گیاهان و حیوانات پرداخت. با انقلاب علمی، اروپاییان در ۵۰۰ سال پیش آمریکا را فتح ‌کردند، اقیانوس‌ها را درنوردیدند و در نتیجه، همه سیاره زمین عرصه تاریخی واحدی ‌شد. سرمایه‌داری ظهور کرد.

▪️اکنون: دیریست که انسان از سیاره زمین گام به بیرون ‌گذاشته است. در شکل‌گیری موجودات زنده، طراحی هوشمند روزبه‌روز بیشتر جای انتخاب طبیعی را می‌گیرد.
▪️آینده: آیا طراحی هوشمند به اصل اساسی حیات بدل می‌شود؟ آیا ابَرانسان جای انسان خردمند را می‌گیرد؟

پرسش پایانی

از تغییر گریزی نیست. سرعت تغییرات از هزاره‌ها و سده‌ها به دهه‌ها کوتاه شده‌اند. هر تغییری بنیادین، در آموزش و پرورش، سبک زندگی، ایدئال‌ها و اولویت‌های نسل‌ها تاثیر ژرف می‌گذارد. بنابراین، چگونه می‌توان پلی برای ارتباط و همکاری بین نسل‌ها ساخت؟ بین نسل مکانیکی (نسل ماقبل دیجیتال) و نسل دیجیتال و هوش مصنوعی؛ نسلی که پر از ایده، انرژی و دغدغه‌های اساسی‌اند. چگونه می‌توان از این پتانسیل عظیم برای ساختن دنیایی بهتر برای همه استفاده کرد؟

___________
* مم (Meme) یک واحد اطلاعاتی، ایده یا رفتار فرهنگی است که به‌سرعت از طریق تقلید یا اشتراک‌گذاری بین افراد منتشر می‌شود.
اینفوگرافیک (Infographik) یا اطلاع‌نگاری، نمایش بصری داده‌ها، اطلاعات و مفاهیم است. این روش با ترکیب متن، تصاویر، نمودارها و آیکون‌ها، اطلاعات پیچیده یا پرحجم را به شکلی سریع، خوانا، جذاب و قابل فهم در یک نگاه ارائه می‌دهد.

منابع:
ــ اینترنت؛ گوگل
ــ ویکی پدیا
ــ یوتیوب، سایت «بدونیم»
ــ انسان خردمند، یووال نوح هراری

۱۹ ژوئن ۲۰۲۶ / ۲۹ خرداد ۱۴۰۵