استونی درس‌هایی برای همه ما دارد

فارن پالیسی / ۴ ژوئن ۲۰۲۶

یکی از مخاطرات دیپلماسی، به باور سنت‌گرایان، زمانی رخ می‌دهد که نماینده یک کشور خارجی بیش از حد با جامعه میزبان هم‌ذات‌پنداری کند. درک کشوری که در آن مأموریت دارید یک چیز است؛ اما شیفتگی بیش از اندازه به آن کشور موضوعی دیگر. اما اگر بر اساس همه شاخص‌های موجود، آن کشور واقعاً الگویی باشد که ارزش تقلید و پیروی داشته باشد، چه؟

این همان مسئله‌ای است که «راس آلن» در طول پنج سال مأموریت خود به‌عنوان سفیر بریتانیا در استونی با آن دست‌وپنجه نرم کرده است. اکنون که دوره مأموریت او به پایان رسیده، کتابی ستایش‌آمیز درباره این کشور بالتیک نوشته است؛ کشوری که در حوزه سیاست خارجی، امنیت و ارائه خدمات عمومی، برای جهان الگو تعیین می‌کند. عنوان این کتاب نیز به‌درستی «درس‌های استونی» است.

تحلیل او تا حد زیادی با دیدگاه من در کتاب جدیدم، «دنیای جدید شجاع‌تر» (Braver New World)، هم‌خوانی دارد؛ کتابی که به جلوه‌های شجاعت سیاسی، تخیل و تاب‌آوری در نقاط مختلف جهان می‌پردازد.

بخش بزرگی از قدرت استونی بر فناوری دیجیتال استوار است. این کشور بالاترین تعداد استارتاپ به ازای هر نفر جمعیت را در جهان دارد و از نظر تعداد «یونیکورن‌ها» (استارتاپ‌هایی که ارزش آن‌ها از یک میلیارد دلار فراتر رفته است) به ازای هر نفر، پس از اسرائیل در رتبه دوم قرار می‌گیرد؛ بالاتر از سنگاپور و ایالات متحده. استونی همچنین در کنار برخورداری از یکی از قدرتمندترین سامانه‌های امنیت سایبری، در میان کارآمدترین نظام‌های دولت الکترونیک جهان قرار دارد. افزون بر این، در زمینه حقوق بشر و آزادی مطبوعات نیز همواره عملکردی درخشان داشته و این موفقیت را با رویکردی مدرن در آموزش و پرورش پشتیبانی کرده است.

اما چرا استونی تا این اندازه پیشرفته شد؟ آلن یکی از پاسخ‌ها را از زبان یک مقام استونیایی نقل می‌کند که گفته بود هم‌وطنانش «از حرف‌های بیهوده پرهیز می‌کنند و در هوای بد هم بیرون می‌روند.» عوامل دیگری که ــ عمدتاً با لحنی طنزآمیز ــ در شکل‌گیری انسجام و همبستگی اجتماعی این کشور مؤثر دانسته می‌شوند، آوازخوانی جمعی و سونا هستند.

در شرایطی که بسیاری از اقتصادهای بزرگ اروپا دچار رکود و سردرگمی شده‌اند و آلمان، فرانسه و بریتانیا با نگرانی به رشد احزاب پوپولیست می‌نگرند، نمونه‌های موفق سیاست‌ورزی جریان اصلی روزبه‌روز کمتر به چشم می‌خورند. این روزها اشاره به عملکرد کشورهای شمال اروپا و منطقه بالتیک به‌عنوان نقطه مقابل فضای بدبینی رایج، امری معمول شده است؛ اما دلایل واقعی موفقیت این کشورها اغلب به‌درستی درک نمی‌شود.

دیجیتالی‌سازی نقش مهمی در این موفقیت ایفا کرده است. زمانی که پرده آهنین در سال ۱۹۹۱ فرو ریخت و استونی پس از ۵۰ سال اشغال توسط اتحاد جماهیر شوروی استقلال خود را بازیافت، تقریباً هیچ پول و منبعی در اختیار نداشت. البته همیشه چنین نبود. در اواخر دهه ۱۹۳۰، درآمد و امید به زندگی مردم استونی و فنلاند تقریباً یکسان بود. اما تا پایان دهه ۱۹۸۰، فنلاندی‌ها به‌طور متوسط چهار سال بیشتر عمر می‌کردند و درآمدشان هشت برابر بیشتر بود.

به همین دلیل استونی تصمیم گرفت همه سرمایه خود را روی فناوری دیجیتال بگذارد؛ در تمام ابعاد آن. از آموزش الکترونیک گرفته تا دولت الکترونیک و امنیت سایبری. این برنامه که در زبان انگلیسی با عنوان «جهش ببر» (Tiger Leap) شناخته شد، در آغاز هیچ الگوی آماده‌ای نداشت؛ اما ظرف حدود پانزده سال، استونی را به یکی از رهبران جهانی در سواد دیجیتال، امنیت سایبری، آزادی اینترنت و دولت الکترونیک تبدیل کرد.

امروزه همه سه هزار خدمت دولتی استونی به‌صورت آنلاین قابل دسترسی است و طبق آخرین آمار، بیش از ۹۷ درصد مردم این کشور از این امکان استفاده می‌کنند. نتیجه جالب آن است که شهروندان استونیایی احتمالاً زمان کمتری نسبت به مردم بسیاری از کشورهای دیگر پشت رایانه می‌گذرانند؛ زیرا انجام کارهای روزمره و اغلب خسته‌کننده اداری برای آنان بسیار سریع‌تر است.

دولت برآورد می‌کند که هر شهروند استونیایی به دلیل رهایی از بوروکراسی دست‌وپاگیر، سالانه پنج روز از وقت خود را بازمی‌یابد. تکمیل اظهارنامه مالیاتی بیش از پنج دقیقه زمان نمی‌برد ــ و برخی حتی آن را در سه دقیقه انجام می‌دهند ــ زیرا فرم‌ها از پیش با اطلاعات سال‌های قبل تکمیل شده‌اند. میزان تمکین مالیاتی افزایش یافته و اداره مالیات تقریباً نیمی از کارکنان خود را کاهش داده است. همچنین برآورد می‌شود که دولت الکترونیک سالانه معادل دو درصد تولید ناخالص داخلی صرفه‌جویی ایجاد می‌کند.

با این حال، مسئله فقط کارایی اقتصادی و راحتی شهروندان نیست. آنچه استونی انجام داده، بازتعریف دولت و رابطه آن با شهروندان است. از طریق شناسه دیجیتال و مجموعه‌ای از رمزهای امنیتی، افراد کنترل داده‌های خود را در اختیار دارند. آن‌ها می‌توانند بررسی کنند که آیا کسی به اطلاعاتشان دسترسی پیدا کرده یا نه و در صورت نبود دلیل موجه، آن دسترسی را به چالش بکشند. سرویس‌های اطلاعاتی از برخی معافیت‌ها برخوردارند و پلیس نیز در جریان تحقیقات جنایی نیازی به کسب مجوز ندارد، اما پس از پایان تحقیقات، اقدامات انجام‌شده آشکار می‌شود.

این باور به نقش خیرخواهانه دولت برای من بسیار چشمگیر است؛ به‌ویژه در این دوران تیره و پرآشوب. استونی همچنین می‌کوشد به دیگر دموکراسی‌های جوانی که در معرض خطر قرار دارند کمک کند.

پس از استقلال در سال ۱۹۹۱، دومین نقطه عطف بزرگ استونی شانزده سال بعد فرا رسید. سال ۲۰۰۷ در این کشور با عنوان «جنگ وب اول» شناخته می‌شود؛ زمانی که جنگ هیبریدی روسیه علیه غرب آغاز شد. در پی اختلافی بر سر انتقال یک یادبود جنگی شوروی از یکی از مهم‌ترین نقاط مرکز تالین، بخش بزرگی از زیرساخت دیجیتال استونی هدف موج عظیمی از حملات محروم‌سازی توزیع‌شده از سرویس (DDoS) قرار گرفت. وزارتخانه‌ها، پارلمان و بانک‌ها از کار افتادند و بخش بزرگی از کشور عملاً فلج شد.

یک سال بعد، ناتو «مرکز تعالی دفاع سایبری مشارکتی» (CCDCOE) را تأسیس کرد و آگاهانه محل استقرار آن را تالین برگزید. استونی همچنین «یگان سایبری لیگ دفاعی» خود را ایجاد کرد؛ سازمانی داوطلبانه متشکل از برنامه‌نویسان، دانشمندان علوم رایانه و مهندسان نرم‌افزار. این یگان بخشی از ساختار گسترده‌تر «لیگ دفاعی» است که نیروهای ذخیره از سراسر جامعه را در بر می‌گیرد و در زمان جنگ همگی تحت فرماندهی واحد عمل می‌کنند. کارشناسان سایبری به‌طور منظم در تمرین‌های آخر هفته ارتش شرکت می‌کنند تا برای شرایط اضطراری در کنار نیروهای نظامی منظم و نامنظم آماده باشند.

سپس حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۱۴ رخ داد. استونی از طریق مرکز CCDCOE، در چارچوب ناتو، اتحادیه اروپا و همچنین به‌صورت دوجانبه، به یکی از سرسخت‌ترین و در عین حال عملی‌ترین حامیان اوکراین تبدیل شد.

اشتراک‌گذاری توانمندی‌های دیجیتال و سایبری نه به‌عنوان اقدامی از سر سخاوت، بلکه به‌عنوان نوعی وابستگی متقابل تلقی می‌شود؛ رابطه‌ای که پس از تهاجم گسترده روسیه در سال ۲۰۲۲ بیش از پیش تقویت شد. تنها چند هفته پس از ورود نیروهای روسیه، استونی تجهیزات نرم‌افزاری و سخت‌افزاری ارزشمندی، از جمله ژنراتورها و پهپادها، در اختیار اوکراین قرار داد.

استفاده اوکراین از فناوری دیجیتال برای دفاع از خود حیاتی بوده است؛ نه فقط در حوزه نظامی، بلکه برای ارائه خدمات روزمره‌ای که در شرایط تهدید دائمی بمباران به دشواری قابل انجام بودند. درگاه اصلی خدمات دیجیتال این کشور «دیا» (Diia) نام دارد؛ مخفف عبارت «دولت و من» (Derzhava i Ya). این سامانه که شامل یک اپلیکیشن و وب‌سایت است، بیش از ۱۳۰ خدمت آنلاین ارائه می‌دهد.

این اعتماد تازه، محصول ضرورت است. اجرای تغییرات بنیادین در دوران دشواری‌ها ــ از همه‌گیری‌ها و قحطی‌ها گرفته تا تهدیدها و جنگ‌ها ــ آسان‌تر است. در همین حال، بسیاری از کشورهای بزرگ اروپایی در فضای تلخ اصلاحات تدریجی و بی‌اعتمادی گرفتار مانده‌اند؛ فضایی که در آن شهروندان دولت را یا دشمن خود می‌دانند یا نهادی ناتوان. نتیجه این وضعیت، شکل‌گیری چرخه‌ای معیوب است: فلج شدن و سرسختی دستگاه دولت، افزایش سرخوردگی و خشم رأی‌دهندگان و فراهم شدن بستری مناسب برای افراط‌گرایی.

استونی و کشورهای دیگری ــ چه کوچک و چه بزرگ ــ نمونه‌های موفق بسیاری در حوزه‌های گوناگون سیاست‌گذاری برای عرضه دارند. بهره‌گیری از این تجربیات مستلزم فروتنی و خودآگاهی است؛ هرچند نه تا حد خودسرزنشگری. کشورهایی که آماده یادگیری از بهترین تجربه‌های دیگران باشند، در برابر خطرات آینده محافظت بیشتری خواهند داشت: اندکی کمتر موعظه کردن برای دیگران و اندکی بیشتر آموختن از دیگران.

———
جان کمپفنر (John Kampfner)، نویسنده کتاب «دنیای جدید شجاع: کشورهایی که جرات انجام کارهایی را دارند که دیگران انجام نمی‌دهند».