سواری رایگان در خیزشهای سیاسی–اجتماعی ایران
احمد علوی
 |
۱. مقدمه
یکی از پارادوکسهای پایدار در مطالعه جنبشهای اجتماعی، شکاف میان سطح بالای نارضایتی عمومی و سطح پایین مشارکت سیاسی–اعتراضی است. این وضعیت نشان میدهد که ترجیحات فردی بهتنهایی برای تبیین کنش جمعی کافی نیستند و نیاز به تحلیل نهادی و استراتژیک وجود دارد.
نظریه اقدام جمعی مانکور اولسون (۱۹۶۵) توضیح میدهد که در گروههای بزرگ، افراد ممکن است ترجیح دهند از منافع حاصل از کنش جمعی بهرهمند شوند، بدون آنکه خود هزینههای مشارکت و پذیرش خطرات سیاسی و سرکوب را بپردازند. این رویکرد در زمینه جنبشهای اعتراضی، بهویژه در رژیمهای دارای ظرفیت سرکوب بالا، اهمیت دوچندان پیدا میکند.
۲. چارچوب نظری
۱.۲. نظریه اقدام جمعی
در نظریه اولسون، مسئله اصلی این است که منافع جمعی ماهیتاً «غیرقابل استثنا» هستند، اما هزینههای مشارکت فردی «شخصی و قابل تحمیل» است. در نتیجه، افراد عقلانی ممکن است به عدم مشارکت گرایش پیدا کنند، مگر آنکه مشوقهای بیرونی یا درونی (Selective Incentives) وجود داشته باشد.
۲.۲. مفهوم سواری رایگان
سواری رایگان به وضعیتی اشاره دارد که در آن کنشگر:
- از منافع کنش جمعی سایر شهروندان مانند گسترش آزادی مدنی، حصول دمکراسی، توسعه پایدار، کاهش فساد مدیریت بهرهمند میشود
- اما در پرداخت هزینههای آن نظیر همگرایی و دخالت در خیز اجتماعی و پذیرش خطرات مشارکت نمیکند
در زمینه اعتراضات سیاسی، «کالای جمعی» معمولاً تغییرات نهادی، اصلاحات سیاسی یا گسترش آزادیهای مدنی است که قابل تفکیک و تخصیص فردی نیست.
۳. عوامل ساختاری تقویتکننده سواری رایگان در ایران
۱.۳. عدم تقارن هزینه و فایده برای مشارکت کنندگان خیزشها و شهروندان
در بسیاری از خیزشهای سیاسی، ساختار هزینه–فایده نامتقارن است:
- هزینهها: بازداشت، خشونت، از دست دادن شغل، فشار امنیتی
- فایدهها: عمومی، غیرقابل تفکیک و وابسته به موفقیت جمعی
این عدم تقارن، انگیزه مشارکت مستقیم را کاهش داده و رویکرد انتظار را تقویت میکند.
۲.۳. عدم قطعیت در موفقیت
مطابق ادبیات انتخاب عقلانی، در شرایط عدم قطعیت، کنشگران به راهبردهای تعویق یا انتظار گرایش پیدا میکنند:
- اگر جنبش موفق شود → فرد بهرهمند میشود
- اگر شکست بخورد → فرد هزینهای پرداخت نکرده است
این رویکرد، بهطور مستقیم رفتار سواری رایگان را عقلانی میسازد.
۳.۳. مسئله هماهنگی
بر اساس نظریههای کنش جمعی (Schelling, ۱۹۷۸)، حتی در صورت وجود ترجیحات مشترک، نبود سازوکار هماهنگی میتواند مانع بسیج شود. در چنین شرایطی:
- افراد مشارکت دیگران را پیشفرض میگیرند
- و در نتیجه خود از مشارکت خودداری میکنند
۴.۳. سرکوب و کاهش اعتماد اجتماعی
در محیطهای دارای نظارت امنیتی شدید:
- هزینه شناسایی افزایش مییابد
- اعتماد بینفردی کاهش پیدا میکند
- ترس از پیامدهای فردی تشدید میشود
این عوامل بهطور مستقیم سواری رایگان را تقویت میکنند.
۵.۳. نقش شبکههای ارتباطی
شبکههای اجتماعی، در کنار ظرفیت بسیج، میتوانند اثرات ناخواستهای نیز ایجاد کنند. از جمله:
- تقویت تصور «خودانگیختگی جنبش»
- کاهش ادراک ضرورت مشارکت فردی
این امر میتواند به شکلگیری انتظار مشارکت دیگران و در نتیجه افزایش سواری رایگان منجر شود.
۴. پیامدهای سواری رایگان در جنبشهای اعتراضی
۱.۴. کاهش ظرفیت بسیج
حتی در شرایط نارضایتی گسترده، تبدیل آن به کنش جمعی کامل رخ نمیدهد و شکاف میان «احساس جمعی» و «کنش واقعی» شکل میگیرد.
۲.۴. وابستگی به هستههای فعال
جنبشها معمولاً بر دوش گروههای کوچک فعال قرار میگیرند که پیامدهای زیر را دارد:
- فرسودگی کنشگران
- تمرکز فشار سرکوب
- کاهش پایداری جنبش
۳.۴. ناپیوستگی کنش اعتراضی
در نتیجه سواری رایگان، اعتراضات معمولاً:
- موجی
- مقطعی
- و ناپایدار
هستند و از تداوم سازمانیافته برخوردار نیستند.
۴.۴. تسهیل سرکوب هدفمند
تمرکز کنش در گروههای محدود، امکان شناسایی و سرکوب هدفمند را افزایش داده و هزینه مشارکت را برای دیگران بیشتر میکند.
۵.۴. پارادوکس نارضایتی–کنش
سواری رایگان نشان میدهد که سطح بالای نارضایتی لزوماً به بسیج سیاسی منجر نمیشود، بلکه ممکن است به سکون سیاسی ساختاری بیانجامد.
۵. شواهد تجربی: خیزشهای ایران
۱.۵. جنبش ۱۳۸۸
این جنبش با مشارکت اولیه گسترده آغاز شد، اما بهتدریج با کاهش حضور خیابانی مواجه شد. تحلیلها نشان میدهد بسیاری از افراد با فرض مشارکت دیگران، از ورود مستقیم خودداری کردند. این امر موجب تمرکز بار کنش بر هستههای فعال شد.
۲.۵. اعتراضات ۱۳۹۶–۱۳۹۸
ویژگی اصلی این دوره، نارضایتی اقتصادی گسترده در کنار مشارکت محدودتر بود. افزایش شدید هزینههای سرکوب، بهویژه در ۱۳۹۸، همراه با اختلال در ارتباطات (از جمله قطع اینترنت)، رویکرد انتظار را تقویت کرد و به خاموشی سریع اعتراضات انجامید.
۳.۵. جنبش ۱۴۰۱ (زن، زندگی، آزادی)
این جنبش با بسیج سریع و گسترده آغاز شد و نقش شبکههای اجتماعی در آن گسترده بود. با این حال در مراحل بعدی:
- بخشی از کنش به اشکال غیرمستقیم (فرهنگی، آنلاین) منتقل شد
- انتظار برای موجهای بعدی افزایش یافت
- انسجام کنش خیابانی کاهش یافت
۶. الگوی تکرارشونده در خیزشهای ایران
تحلیل تطبیقی نشان میدهد که یک الگوی ساختاری نسبتاً پایدار قابل شناسایی است:
- شکلگیری نارضایتی عمومی
- انتظار برای مشارکت دیگران
- گسترش رفتار سواری رایگان
- کاهش یا پراکندگی کنش جمعی
این الگو نشان میدهد که مسئله اصلی نه فقدان نارضایتی، بلکه «مسئله تبدیل نارضایتی به کنش جمعی پایدار» است.
۷. نتیجهگیری
سواری رایگان در خیزشهای سیاسی–اجتماعی ایران صرفاً یک رفتار فردی نیست، بلکه نتیجه تعامل پیچیده میان ساختارهای سرکوب، هزینههای مشارکت، فرهنگ سیاسی و انتظارات اجتماعی است. این پدیده شکاف میان ظرفیت بالقوه دگرگونی سیاسی-اجتماعی و تحقق بالفعل آن را توضیح میدهد.
بر این اساس، تداوم و موفقیت کنش جمعی مستلزم سه شرط کلیدی است:
- کاهش هزینههای مشارکت
- افزایش اعتماد اجتماعی
- توسعه سازوکارهای هماهنگی
در غیاب این عوامل، حتی گستردهترین نارضایتیها نیز ممکن است به کنش سیاسی مؤثر تبدیل نشوند.
