تصمیمگیر واقعی در ایران کیست؟
خبرگزاری رویترز
سامیه نخّول، پریسا حافظی و عاصف شهزاد / خبرگزاری رویترز/ ۲۸ آوریل ۲۰۲۶
دو ماه پس از آغاز جنگ با ایالات متحده و اسرائیل، ایران دیگر دارای یک مرجع روحانی واحد و بیچونوچرا در رأس قدرت نیست — تغییری ناگهانی نسبت به گذشته که ممکن است موضع تهران را در بررسی ازسرگیری مذاکرات با واشنگتن سختتر کرده باشد.
از زمان تأسیس در سال ۱۹۷۹، جمهوری اسلامی حول محور یک رهبر عالی با اختیار نهایی در تمامی مسائل کلیدی کشور شکل گرفته بود. اما کشته شدن آیتالله علی خامنهای در نخستین روز جنگ و ارتقای پسر مجروحش، مجتبی، نظم جدیدی را رقم زده که تحت سلطه فرماندهان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی قرار دارد و با فقدان یک داور قاطع و مقتدر مشخص میشود.
مجتبی خامنهای همچنان در رأس ساختار باقی مانده است، اما به گفته سه منبع آگاه از رایزنیهای داخلی، نقش او عمدتاً مشروعیتبخشی به تصمیماتی است که توسط فرماندهان نظامی اتخاذ میشود، نه صدور دستور مستقیم.
به گفته مقامهای ایرانی و تحلیلگران، فشارهای دوران جنگ قدرت را در دایرهای محدودتر و سختگیرتر متمرکز کرده که ریشه در شورای عالی امنیت ملی، دفتر رهبر و سپاه پاسداران دارد؛ نهادی که اکنون هم بر راهبرد نظامی و هم بر تصمیمات کلیدی سیاسی تسلط یافته است.
یک مقام ارشد دولت پاکستان که در جریان مذاکرات صلح میان ایران و ایالات متحده ــ که اسلامآباد میانجیگری آن را بر عهده دارد ــ قرار گرفته، گفت: «ایرانیها در پاسخدهی بهشدت کند هستند. ظاهراً ساختار فرماندهی واحدی برای تصمیمگیری وجود ندارد. گاهی ۲ تا ۳ روز طول میکشد تا پاسخ بدهند.»
تحلیلگران میگویند مانع دستیابی به توافق، نه اختلافات داخلی در تهران، بلکه شکاف میان آن چیزی است که واشنگتن حاضر به ارائه آن است و آنچه سپاه تندرو ایران مایل به پذیرش آن است.
چهره دیپلماتیک ایران در مذاکرات با آمریکا، عباس عراقچی وزیر امور خارجه بوده که اخیراً محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و فرمانده پیشین سپاه، شهردار سابق تهران و نامزد ریاستجمهوری، نیز به او پیوسته است؛ فردی که در جریان جنگ بهعنوان حلقه اتصال مهمی میان نخبگان سیاسی، امنیتی و روحانی ایران ظاهر شده است.
با این حال، در میدان عمل، به گفته یک منبع پاکستانی و دو منبع ایرانی، طرف اصلی مذاکرهکننده احمد وحیدی، فرمانده سپاه پاسداران بوده که هفتهها پیش بهعنوان چهره محوری ایران، از جمله در شب اعلام آتشبس، شناسایی شده بود.
مجتبی خامنهای که در حمله اولیه اسرائیل و آمریکا که به کشته شدن پدرش و دیگر بستگانش انجامید، بهشدت مجروح شد و دچار آسیبهای جدی در ناحیه پا و تغییر چهره شده است، تاکنون در انظار عمومی ظاهر نشده و به دلیل محدودیتهای امنیتی از طریق دستیاران سپاه یا ارتباطات صوتی محدود پیامرسانی میکند.
وزارت امور خارجه ایران در پاسخ به درخواست اظهارنظر درباره مسائل مطرحشده در این گزارش، واکنشی فوری نشان نداد. مقامهای ایرانی پیشتر هرگونه اختلاف نظر درباره مذاکرات با ایالات متحده را رد کردهاند.
قدرت واقعی در دست رهبری دوران جنگ است
ایران روز دوشنبه پیشنهاد جدیدی به واشنگتن ارائه کرد که به گفته منابع ارشد ایرانی، شامل مذاکرات مرحلهای است؛ بهگونهای که در ابتدا موضوع هستهای کنار گذاشته شود تا جنگ پایان یابد و اختلافات درباره کشتیرانی در خلیج فارس حل شود. در مقابل، واشنگتن تأکید دارد که مسئله هستهای باید از همان ابتدا مطرح شود.
آلن آیر، کارشناس ایران و دیپلمات پیشین آمریکا، گفت: «هیچیک از طرفین واقعاً تمایلی به مذاکره ندارند» و افزود هر دو معتقدند گذر زمان طرف مقابل را تضعیف خواهد کرد — ایران از طریق اهرم فشار بر تنگه هرمز و واشنگتن از طریق فشار اقتصادی و محاصره.
او افزود در حال حاضر هیچیک از طرفین توان عقبنشینی ندارند: سپاه پاسداران ایران نگران آن است که در برابر واشنگتن ضعیف به نظر برسد، در حالی که دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، تحت فشار انتخابات میاندورهای قرار دارد و فضای چندانی برای انعطاف بدون پرداخت هزینه سیاسی ندارد.
آیر گفت: «برای هر دو طرف، انعطافپذیری بهمنزله ضعف تلقی میشود.»
این احتیاط نهتنها بازتاب فشارهای مقطعی، بلکه ناشی از شیوه جدید اعمال قدرت در داخل ایران است. به گفته منابع، در حالی که مجتبی خامنهای بهطور رسمی عالیترین مقام کشور محسوب میشود، او بیشتر نقش تأییدکننده دارد تا فرمانده؛ یعنی نتایج حاصل از اجماع نهادها را تأیید میکند، نه اینکه اراده خود را تحمیل کند. به گفته آنان، قدرت واقعی به رهبری یکپارچه دوران جنگ که حول شورای عالی امنیت ملی شکل گرفته، منتقل شده است.
آرش عزیزی، تحلیلگر ایرانی، گفت: «احتمالاً توافقهای مهم از کانال او عبور میکند، اما بعید میدانم بتواند تصمیمات شورای عالی امنیت ملی را نقض کند. چگونه میتواند در برابر کسانی که جنگ را مدیریت میکنند بایستد؟»
چهرههای تندرو مانند سعید جلیلی، مذاکرهکننده پیشین هستهای، و گروهی از نمایندگان رادیکال مجلس، با استفاده از ادبیات تند در طول جنگ برجستهتر شدهاند، اما از نفوذ نهادی کافی برای تغییر مسیر تصمیمات یا شکلدهی به نتایج برخوردار نیستند.
به گفته منابع آگاه، مجتبی خامنهای جایگاه خود را مدیون سپاه است که عملگرایان را کنار زده و از او بهعنوان حافظ قابل اعتماد دستورکار تندروانه خود حمایت کرده است. تقویت روزافزون سپاه، که پیشتر نیز با جنگ قدرت بیشتری یافته، نشاندهنده سیاست خارجی تهاجمیتر و سرکوب داخلی شدیدتر است.
سپاه پاسداران که از اسلامگرایی انقلابی و دیدگاهی مبتنی بر اولویت امنیت الهام میگیرد، مأموریت خود را حفظ جمهوری اسلامی در داخل و ایجاد بازدارندگی در خارج میداند.
این نگرش، که اغلب با تندروها در قوه قضائیه و نهاد روحانیت نیز مشترک است، بر کنترل متمرکز سختگیرانه و مقاومت در برابر فشارهای غرب، بهویژه در موضوع هستهای و نفوذ منطقهای ایران، تأکید دارد.
انتقال قدرت از روحانیت به بخش امنیتی
در عمل، ایدئولوژی سپاه جهتگیری راهبردی را تعیین میکند و تصمیمگیری بهطور قاطع در دست این نهاد است. به گفته منابع نزدیک به بحثهای داخلی، در شرایط جنگ و پس از درگذشت علی خامنهای، هیچ بازیگری در داخل نظام قدرت یا توان مقابله با آن را ندارد، حتی اگر چنین تمایلی وجود داشته باشد.
گزینه پیش روی رهبری ایران دیگر میان سیاستهای میانهرو و تندرو نیست، بلکه میان تندرو و تندروتر است. دو منبع ایرانی نزدیک به مراکز قدرت گفتند گروه کوچکی ممکن است خواستار پیشروی بیشتر باشند، اما همین گرایش نیز تاکنون توسط سپاه مهار شده است.
این تغییر، بازآرایی قاطعی از اولویت روحانیت به سلطه امنیتی را نشان میدهد. آرون دیوید میلر، مذاکرهکننده پیشین آمریکا، گفت: «ما از قدرت الهی به قدرت سخت رسیدهایم؛ از نفوذ روحانیون به نفوذ سپاه پاسداران. اکنون ایران به این شکل اداره میشود.»
الکس وطنخواه، پژوهشگر ارشد مؤسسه خاورمیانه، افزود: با وجود اختلافنظرها، تصمیمگیری حول نهادهای امنیتی متمرکز شده و مجتبی خامنهای بیشتر نقش هماهنگکننده مرکزی را دارد تا تصمیمگیرنده نهایی.
با وجود فشارهای مستمر نظامی و اقتصادی از سوی ایالات متحده و اسرائیل، ایران پس از نزدیک به ۹ هفته جنگ، نشانهای از فروپاشی یا تسلیم بروز نداده است.
همچنین، به گفته میلر، هیچ نشانهای از شکاف اساسی در درون نظام یا شکلگیری مخالفت جدی در خیابانها دیده نمیشود.
این انسجام نشان میدهد که فرماندهی اکنون در دست سپاه و نهادهای امنیتی است؛ نهادهایی که به نظر میرسد نهتنها مجری جنگ، بلکه هدایتکننده آن هستند. به گفته میلر، یک اجماع راهبردی شکل گرفته است: پرهیز از بازگشت به جنگ تمامعیار، حفظ اهرمهای فشار — بهویژه بر تنگه هرمز — و خروج از این درگیری با قدرت بیشتر در عرصههای سیاسی، اقتصادی و نظامی.
