همه چی مال من، خیابان هم مال من! / حسین خسرونژاد
امتداد
خیابان سنایی و ایرانشهر تهران این روزها فقط محل عبور و مرور یا تجمع چند کافه‌نشین نیستند؛ به صحنه‌ای تبدیل شده‌اند که می‌توان در آن یکی از مهم‌ترین تناقض‌های حکمرانی شهری را به تماشا نشست: تناقض میان ادعای مالکیت بر شهر و حق شهروندان برای زندگی در آن.
ماجرا از برخورد با کافه‌ها و حضور جوانانی آغاز شد که خیابان را نه صرفاً مسیری برای رسیدن از نقطه‌ای به نقطه دیگر، بلکه فضایی برای قدم‌زدن، مکث‌کردن، دیدار دوستان و تجربه زندگی جمعی می‌خواستند. البته هیچ‌کس منکر ضرورت رعایت حقوق عابران، جلوگیری از سد معبر و حفظ آرامش ساکنان نیست. خیابان متعلق به همه است و هیچ فرد یا کسب‌وکاری حق ندارد آن را به حریم اختصاصی خود تبدیل کند.
اما درست همین‌جا پرسش اصلی شکل می‌گیرد: اگر خیابان متعلق به همه است، چرا حق حضور برخی شهروندان مسئله تلقی می‌شود، اما حضور گروه‌های دیگر با پرچم و شعار، نه‌تنها مسئله نیست، بلکه ظاهراً شکل مطلوب‌تری از حضور در فضای عمومی محسوب می‌شود؟
وقتی یک گروه از شهروندان برای قدم‌زدن، معاشرت و گذراندن اوقات فراغت در خیابان با محدودیت مواجه می‌شوند، اما گروهی دیگر می‌توانند با نمادها و شعارهای سیاسی در همان فضا حضور پیدا کنند، مسئله دیگر فقط مدیریت خیابان نیست؛ مسئله، برابری در حق استفاده از شهر است.
شهر را نمی‌توان با معیارهای سلیقه‌ای اداره کرد. نمی‌توان برای یک گروه از شهروندان از نظم، قانون، آرامش و ضرورت کنترل فضا سخن گفت و برای گروهی دیگر همان قواعد را نادیده گرفت. قانون، اگر قرار است مبنای اداره شهر باشد، باید برای همه یکسان باشد؛ نه اینکه حضور یک شهروند به‌دلیل سبک زندگی‌اش نامطلوب تلقی شود و حضور شهروندی دیگر به‌دلیل همسویی نمادین و سیاسی‌اش مشروعیت بیشتری پیدا کند.
هانری لوفور، فیلسوف و جامعه‌شناس فرانسوی، در نظریه «حق بر شهر» یادآوری می‌کند که شهر صرفاً مجموعه‌ای از ساختمان‌ها، خیابان‌ها و زیرساخت‌ها نیست؛ شهر محصول زندگی اجتماعی شهروندان است. حق بر شهر فقط حق عبور از خیابان یا استفاده از خدمات شهری نیست؛ حق مشارکت در ساختن زندگی شهری و بهره‌مندی از فضاهای مشترک نیز هست.
جین جیکوبز نیز خیابان را یکی از مهم‌ترین بسترهای حیات اجتماعی می‌دانست؛ جایی که حضور متنوع مردم، تعاملات روزمره و فعالیت‌های اختیاری به شهر جان می‌بخشند. از این منظر، خیابانی که مردم در آن می‌ایستند، قدم می‌زنند، گفت‌وگو می‌کنند و یکدیگر را می‌بینند، لزوماً خیابانی بی‌نظم نیست؛ ممکن است اتفاقاً خیابانی زنده باشد.
البته شهر زنده به معنای شهر بی‌قاعده نیست. حق جوانی که می‌خواهد در خیابان قدم بزند، نباید حق سالمندی را که به آرامش نیاز دارد، حق عابری را که می‌خواهد از پیاده‌رو عبور کند یا حق ساکنی را که خواهان آسایش خانه‌اش است، پایمال کند. مسئله دقیقاً همین است: مدیریت شهری باید امکان هم‌زیستی حقوق متفاوت را فراهم کند، نه اینکه با حذف یک گروه، فضا را برای گروهی دیگر تعریف کند.
خیابان سنایی و ایرانشهر امروز یک پرسش فراتر از محدوده جغرافیایی خود پیش روی ما گذاشته‌اند: آیا ما شهر را یک دارایی عمومی می‌دانیم یا قلمرویی که هرکس قدرت بیشتری دارد، می‌تواند تعریف کند چه کسی حق حضور در آن را دارد؟
شهر ملک شخصی هیچ جریان، گروه، نهاد یا سلیقه‌ای نیست. پرچم، مجوز مالکیت بر خیابان نیست؛ همان‌طور که کافه، مجوز تصرف پیاده‌رو نیست. خیابان نه ملک کافه‌دار است، نه ملک خودرو، نه ملک یک جریان سیاسی و نه ملک هیچ نهاد صاحب قدرتی.
خیابان مال مردم است؛ حتی مردمی که مثل ما فکر نمی‌کنند، مثل ما لباس نمی‌پوشند و مثل ما زندگی نمی‌کنند.
اگر قرار باشد هر گروهی شهر را فقط برای خود بخواهد، دیگر چیزی به نام فضای عمومی باقی نمی‌ماند.
همه‌چی مال من، خیابان هم مال من! شاید این جمله، خلاصه همان نگاهی باشد که شهر را از یک حق مشترک به قلمرو انحصاری قدرت تبدیل می‌کند. اما شهر با انحصار ساخته نمی‌شود؛ با پذیرش تفاوت‌ها، رعایت حقوق متقابل و به رسمیت شناختن حضور دیگری ساخته می‌شود.
و شاید مهم‌ترین آزمون شهروندی ما همین باشد: آیا حاضریم خیابان را برای کسانی هم بخواهیم که شبیه ما نیستند؟
