پایان دوران حکومت ووچیچ؛ عصری نو برای بلگراد
الکساندرا شارپ / فارین پالیسی
روز دوشنبه، ده‌ها هزار صرب به خیابان‌های بلگراد سرازیر شدند تا شکست انتخاباتی الکساندر ووچیچ، رهبر مقتدری که بیش از یک دهه بر سیاست این کشور تسلط داشت، را جشن بگیرند. کنار رفتن او، نتیجه‌ی نزدیک به دو سال اعتراضات به رهبری دانشجویان علیه یکی از سرسخت‌ترین رژیم‌های پوپولیستی در اروپا است و آغازگر دوره‌ای جدید در حکمرانی محسوب می‌شود که توسط یک جنبش مردمیِ سازمان‌دهی‌شده به دست جوانان هدایت می‌شود.
ووچیچ از زمان به قدرت رسیدن در سال ۲۰۱۴، آزادی‌های دموکراتیک را سرکوب کرده است. او برای حفظ قدرتِ «حزب مترقی صربستان»، به تقلب سیستماتیک در انتخابات متوسل شد، از خشونت برای فرونشاندن ناآرامی‌ها استفاده کرد و با وجود محکومیت‌های اروپایی، به روسیه و چین نزدیک‌تر شد. ووچیچ با جابه‌جایی میان مناصب ریاست‌جمهوری و نخست‌وزیری برای حفظ کنترل خود، توانست سال‌ها بر مسند قدرت باقی بماند.
اما به نظر می‌رسد یک جنبش اعتراضی به رهبری دانشجویان — که شکل‌گیری آن سال‌ها به طول انجامیده بود — همان عاملی است که سرانجام به سلطه‌ی ووچیچ بر قدرت پایان داد.
در نوامبر ۲۰۲۴، در پی فروریختن سایبان بتنی یک ایستگاه قطار که منجر به کشته شدن ۱۶ نفر شد، تظاهراتی درگرفت. فعالان، مقامات بلگراد را به بی‌کفایتی، فساد و نظارت ضعیف دولتی متهم کردند. نیروهای امنیتی با توسل به خشونت مفرط، بازداشت‌های خودسرانه و سرکوب در فضای دیجیتال به این اعتراضات پاسخ دادند.
با این حال، جنبش اعتراضی هرگز خاموش نشد و روز یکشنبه، گروه «فهرست دانشجویان» (Student List) موفق به کسب ۵۲.۵۴ درصد آرا شد؛ آن هم در حالی که مشارکت رأی‌دهندگان به نزدیک ۶۹ درصد رسید که بالاترین میزان در بیش از ۳۰ سال گذشته است.
ووچیچ در یک سخنرانی تلویزیونی گفت: «واضح است که ما در این انتخابات شکست خورده‌ایم.»
ووچیچ بدون ارائه هیچ‌گونه مدرکی، دخالت خارجی را عامل شکست خود دانست. او گفت: «این تأییدی بر انقلابی بود که آن‌ها مستقیماً با حمایت کشورهای مختلف اروپایی و “دولت پنهان” آمریکا — همان جریانی که مخالف رئیس‌جمهور ترامپ است — به اجرا درآوردند.»
ترامپ در ماه‌های اخیر به دنبال برقراری روابط نزدیک‌تر با ووچیچ بوده است تا به این ترتیب به حفظ او در قدرت کمک کند.
با این حال، ناظران بین‌المللی خاطرنشان کردند که حزب ووچیچ در آستانه رأی‌گیری روز یکشنبه، از امتیازی ناعادلانه برخوردار بوده است. هیئت بین‌المللی نظارت بر انتخاباتِ «سازمان امنیت و همکاری اروپا» روز یکشنبه در بیانیه‌ای نوشت: «مزایای تثبیت‌شده‌ای که حزب حاکم از آن‌ها بهره‌مند است — از جمله سوءاستفاده از منابع دولتی، ارعاب و فشار بر رأی‌دهندگان، نامزدها و جامعه مدنی، و همچنین ایجاد اختلال در فعالیت‌های انتخاباتی — فضای انتخابات را بیش از پیش مخدوش کرده است.»
انتظار می‌رود «فهرست دانشجویان» ۱۴۰ کرسی پارلمان را به دست آورد؛ امری که به این جریان سیاسی اجازه می‌دهد بدون نیاز به تشکیل ائتلاف با دیگران، به تنهایی قدرت را در دست بگیرد. اکنون، این حزب با وظیفه دشوار انتخاب نخست‌وزیری روبروست که سکان هدایت صربستان را در دست گیرد.
اگرچه «فهرست دانشجویان» هنوز فردی را برای این مقام معرفی نکرده، اما کارشناسان گمان می‌کنند که «ایلیا سردانوویچ» — پزشک متخصص قلب و عروق که رهبری این جنبش را بر عهده داشت — یکی از گزینه‌های اصلی است. همچنین از «دیان سوسکیچ»، رئیس پیشین بانک مرکزی که در سال ۲۰۱۲ در اعتراض به آنچه دخالت دولت خوانده می‌شد از سمت خود کناره‌گیری کرده بود، به عنوان یکی دیگر از نامزدهای مطرح یاد می‌شود.
در پی نتایج روز یکشنبه، «آنا برنابیچ» که اکنون سرپرستی ریاست‌جمهوری را بر عهده دارد، باید حداکثر تا ۲۷ دسامبر دستور برگزاری انتخابات زودهنگام ریاست‌جمهوری را صادر کند؛ چرا که ووچیچ ماه گذشته از مقام ریاست‌جمهوری استعفا داد تا برای تصدی پست نخست‌وزیری نامزد شود. هنوز مشخص نیست که «فهرست دانشجویان» چه کسی را برای این نقش نامزد خواهد کرد.
