مرتضی پروین؛ هنرمندی که زندان را به گالری اعتراض تبدیل کرد

نگاهی به زندگی، فعالیت‌های هنری و کنشگری سیاسی یک هنرمند زندانی

خبرنامه‌ها: مرتضی پروین، هنرمند حوزه هنرهای تجسمی و نمایشی و فعال مدنی و سیاسی، متولد سال ۱۳۷۰ در مغان و ساکن اردبیل است. او در زمان نگارش این گزارش بیش از دو سال است که در زندان به سر می‌برد و این مدت را در زندان‌های اوین و تهران بزرگ گذرانده است.

🔹زندان اما فعالیت هنری پروین را متوقف نکرده است. نقاشی، مجسمه‌سازی، پرفورمنس، اکشن‌آرت و گرافیتی در سال‌های حبس به ابزارهای اصلی او برای روایت زندان و اعتراض به خشونت، اعدام، جنگ و استبداد تبدیل شده‌اند. بخشی از آثارش در داخل زندان به نمایش درآمده و بخشی دیگر نیز به خارج از زندان راه یافته و در نمایشگاه‌هایی در اردبیل ارائه شده است.

🔺از روز کارگر تا «هشت مارس»؛ نمایشگاه در بند چهار اوین

🔹نخستین نمونه شاخص از فعالیت‌های هنری پروین در دوران حبس، ۱۲ اردیبهشت ۱۴۰۳ رقم خورد؛ زمانی که او به مناسبت روز جهانی کارگر و روز معلم، نمایشگاهی شامل ۴۰ تابلو نقاشی و طراحی در بند چهار زندان اوین برگزار کرد.

🔹چند ماه بعد، در آبان ۱۴۰۳، مجموعه‌ای از آثاری که او در زندان خلق و به خارج فرستاده بود، با همراهی جمعی از هنرمندان و نویسندگان اردبیلی در کارگاه هنری «قیزیل دیزاین» به نمایش درآمد.

🔹در آذر همان سال، پروین در بند چهار اوین مجسمه‌ای از شیردال «بدون سر» ساخت؛ اثری نوگرایانه با ترکیب مواد مختلف که شیردال را به‌عنوان نمادی از اسطوره مشترک اقوام ایران بازنمایی می‌کرد.

🔹فعالیت او در اسفند ۱۴۰۳ با برگزاری نمایشگاه نقاشی «هشت مارس» به مناسبت روز جهانی زن ادامه یافت. این نمایشگاه ۱۸ اسفند در بند چهار زندان اوین برگزار شد.

🔹در فروردین ۱۴۰۴ نیز آثار نقاشی‌ای که پروین پیش از زندانی‌شدن روی بوم خلق کرده بود، در غیاب او و به همت هنرمندان و هنردوستان اردبیلی، بار دیگر در کارگاه «قیزیل دیزاین» به نمایش درآمد.

🔺«نه به خشونت» پس از انتقال زندانیان اوین

🔹پس از بمباران زندان اوین در جریان جنگ ۱۲روزه و انتقال خشن زندانیان به زندان تهران بزرگ، پروین این تجربه را نیز به موضوع کار هنری خود تبدیل کرد.

🔹او ۱۷ تیر ۱۴۰۴ نمایشگاهی شامل بیش از ۴۰ اثر طراحی با موضوع «نه به خشونت» در زندان تهران بزرگ برگزار کرد؛ آثاری که در واکنش به انتقال زندانیان از اوین شکل گرفته بودند.

🔹پس از بازگشت به اوین، در ۲۵ آبان ۱۴۰۴، نمایشگاهی از آثار نقاشی آبستره و اکسپرسیونیسم انتزاعی او با ارائه ۵۰ اثر در بند هفت زندان برگزار شد.

🔺«زنانگی در جنگ و استبداد»

🔹یکی دیگر از آثار شاخص دوران حبس پروین، مجسمه «زنانگی در جنگ و استبداد» است؛ اثری که با همکاری رضا خندان، زندانی سیاسی، و پس از چند هفته کار ساخته شد.

🔹این مجسمه مدرن در ابعاد ۱۵۰ در ۶۰ در ۶۰ سانتی‌متر، روز ۱۷ اسفند ۱۴۰۴ و به مناسبت هشت مارس، روز جهانی زن، طی مراسمی در بند هفت اوین در معرض دید زندانیان قرار گرفت.

🔺کیسه‌های سیاه؛ پرفورمنسی در اعتراض به کشتار دی‌ماه

🔹پروین و رضا خندان در ۱۷ بهمن ۱۴۰۴ پرفورمنسی اعتراضی در واکنش به کشتار دی‌ماه ۱۴۰۴ اجرا کردند.

🔹در این اجرا، کف سالن یک بند هفت زندان اوین با ده‌ها کیسه پلاستیکی سیاه، به‌عنوان نمادی از اجساد کشته‌شدگان، پوشانده شد. تعدادی از زندانیان سیاسی و غیرسیاسی نیز به درخواست خود و به یاد کشته‌شدگان وارد این کیسه‌ها شدند. این پرفورمنس حدود نیم ساعت ادامه داشت.

🔺۱۳ چهره روی بومی ده‌متری

🔹روز دوم فروردین ۱۴۰۵، پروین یک اکشن‌آرت و اجرای زنده نقاشی را در راهروی سالن یک بند هفت اوین اجرا کرد.

🔹برای ساخت بوم این اثر، مقواهای کارتن سیگار به یکدیگر متصل شدند و سطحی به طول حدود ۱۰ متر و عرض یک متر شکل گرفت. پروین طی حدود ۱۰ دقیقه، ۱۳ پرتره دفورمه را با موضوع اعتراض به جنگ و استبداد روی این سطح خلق کرد. پس از پایان اجرا نیز زندانیان درباره اثر با یکدیگر گفت‌وگو کردند.

🔺«خانه»؛ مخالفت با جنگ و ستایش صلح

🔹در ۲۱ فروردین ۱۴۰۵، نمایشگاه دیگری از آثار پروین با عنوان «خانه» در بند هفت زندان اوین برگزار شد.

🔹در این مجموعه، ۳۴ نقاشی با تکنیک مدادرنگی روی کاغذ A4 به نمایش درآمد. مضمون اصلی آثار، مخالفت با جنگ و ستایش خانه، صلح و آزادی بود.

🔹در همان ماه، پروین یک اجرای زنده نقاشی‌خط روی ملافه با عنوان «آزادی؛ آخ آزادی، چه بی‌تضمینی» انجام داد. این اثر در واکنش به بازداشت نسرین ستوده خلق و در نهایت به او تقدیم شد.

🔸بدن بیمار زندانی؛ موضوع یک نمایشگاه

🔹 پروین در ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۵ مجموعه‌ای از تابلوهای خود را با موضوع «بیماری‌های زندانیان و زندانیان بیمار» در بند هفت اوین به نمایش گذاشت.

🔹در این آثار، بیماری‌های جسمی و اندام‌های داخلی بدن به موضوع اصلی تبدیل شده بودند؛ روایتی هنری از بیماری و وضعیت جسمانی زندانیان در محیط زندان.

🔸«نقطه»؛ مراسمی برای آزادی بیان

🔹در ۱۵ خرداد ۱۴۰۵، مرتضی پروین همراه با حسین شنبه‌زاده مراسمی با موضوع آزادی بیان و با محوریت «نقطه» برگزار کرد. در این برنامه، این دو زندانی سیاسی درباره آزادی بیان سخنرانی کردند.

🔺«نه به اعدام» روی دیوار اوین

🔹یکی از متفاوت‌ترین آثار پروین در زندان، گرافیتی بزرگی با موضوع «نه به اعدام» بود که در خرداد ۱۴۰۵ روی دیوار هواخوری سالن یک بند هفت زندان اوین اجرا شد.

🔹این نقاشی دیواری در ابعاد تقریبی ۲.۵ در ۳ متر شکل گرفت. پروین ابتدا زمینه‌ای بزرگ و سیاه روی دیوار ایجاد کرد و سپس تصویر یک جنین را با رنگ طبیعی بر آن کشید؛ بند ناف جنین در انتهای تصویر به گره طناب دار تبدیل می‌شد.

🔹تصویری از این گرافیتی به خارج از زندان راه یافت و در رسانه‌ها بازتاب پیدا کرد. این اثر از نمونه‌های کم‌سابقه خلق گرافیتی اعتراضی در داخل زندان‌های ایران به شمار می‌رود.

🔺هنر به‌مثابه مقاومت

🔹مرور فعالیت‌های مرتضی پروین در دوران حبس نشان می‌دهد که برای او هنر صرفاً فعالیتی برای گذراندن روزهای زندان نبوده است.

🔹موضوعاتی که پی‌درپی در آثارش ظاهر شده‌اند ــ آزادی، اعدام، خشونت، جنگ، زنان، بیماری زندانیان و سرکوب سیاسی ــ هنر او را مستقیماً به تجربه زیسته زندان و تحولات جامعه ایران پیوند زده‌اند.

🔹او در فضایی که اساساً برای محدود کردن ارتباط و امکان کنش فرد طراحی شده، از دیوار زندان، ملافه، مقواهای کارتن سیگار و هر ماده‌ای که در دسترس داشته به‌عنوان بوم استفاده کرده است.

🔹از نمایشگاه ۴۰ نقاشی در بند چهار اوین تا جنینی که بند نافش بر دیوار هواخوری زندان به طناب دار ختم می‌شود، یک خط مشترک در آثار او دیده می‌شود: تبدیل زندان از مکانی برای خاموش‌کردن صدا، به فضایی برای خلق و اعتراض.

منبع: تلگرام مهدی محمودیان
@MahmoudianMehdi