شب هشدار پزشکیان، روز رکوردشکنی دلار و یورو

دلار آمریکا روز شنبه با ثبت بالاترین نرخ تاریخی خود در بازار آزاد تهران، از مرز دو میلیون و ۶۰ هزار ریال عبور کرد؛ جهشی که تنها یک رکورد ارزی تازه نیست، بلکه نشانه‌ای از تشدید فشار بر ریال در اقتصادی است که همزمان با تبعات جنگ، محدودیت‌های تجاری و مالی آمریکا و افزایش شدید تورم دست‌وپنجه نرم می‌کند.

هر دلار آمریکا در جریان معاملات روز شنبه بازار آزاد تهران به ۲ میلیون و ۶۳ هزار ریال رسید؛ نرخی که ۴۸ هزار ریال، معادل ۲.۳ درصد، بالاتر از نرخ پایانی معاملات غیررسمی آخر هفته گذشته بود.

در همین حال، هر یورو نیز حدود ۲ میلیون و ۴۰۰ هزار ریال معامله شد که نشان‌دهنده افزایش ۶۲ هزار ریالی، معادل ۲.۶ درصد، نسبت به نرخ پایانی دادوستدهای غیررسمی روز جمعه است.

همزمان با تعطیلی بازارهای جهانی، افزایش نرخ ارز در بازار تهران موجب شد تا نرخ هر گرم طلای ۱۸ عیار تا ۲۱۷ میلیون و ۴۱۵ هزار ریال صعود کند. هر قطعه تمام سکه طلا هم ۲۱۸۰ میلیون ریال معامله شد.

با ثبت این نرخ، ریال ایران از ابتدای سال جاری میلادی تاکنون حدود ۵۲.۶ درصد از ارزش خود در برابر دلار را از دست داده است. هر دلار آمریکا در آغاز سال در بازار آزاد تهران حدود یک میلیون و ۳۵۰ هزار ریال معامله می‌شد؛ اما با آغاز حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه، نرخ آن به حدود یک میلیون و ۷۲۰ هزار ریال رسید.

از شوک جنگ تا بازگشت دلار به قله تاریخی

در نخستین مرحله جنگ، کاهش فعالیت‌های اقتصادی و تجاری و افت تقاضای موثر برای ارز باعث شد دلار تا حدود یک میلیون و ۴۶۰ هزار ریال عقب‌نشینی کند. اما این آرامش دوام چندانی نداشت.

پس از تهدید دونالد ترامپ به حمله هوایی آمریکا به زیرساخت‌های حیاتی ایران در ۷ آوریل، نرخ دلار بار دیگر تا حدود یک میلیون و ۶۳۰ هزار ریال افزایش یافت و پس از اعلام آتش‌بس به حدود یک میلیون و ۵۲۵ هزار ریال کاهش پیدا کرد.

با ازسرگیری فعالیت‌های اقتصادی و انتشار برآوردهای دولتی درباره خسارت حدود ۳۰۰ میلیارد دلاری جنگ، فشار بر بازار ارز دوباره افزایش یافت و دلار تا محدوده یک میلیون و ۹۰۰ هزار ریال بالا رفت. سپس امضای تفاهم‌نامه میان تهران و واشنگتن برای مدتی انتظارات بازار را آرام کرد و نرخ دلار تا حدود یک میلیون و ۵۳۰ هزار ریال کاهش یافت.

اما اکنون ورق بار دیگر برگشته است.

تشدید فشارهای اقتصادی آمریکا، محدود شدن مسیرهای تجارت خارجی و بحران کشتیرانی در اطراف ایران، ریسک دسترسی اقتصاد ایران به ارز و کالاهای وارداتی را افزایش داده است. نتیجه این وضعیت در بازار ارز به شکل افزایش تقاضا برای دلار و کاهش اعتماد به ریال نمایان شده است.

گزارش‌های اخیر رویترز نیز از تشدید فشار اقتصادی آمریکا بر ایران حکایت دارد؛ واشنگتن علاوه بر تحریم‌های جدید، کشورهای طرف معامله با تهران را نیز در معرض تهدید تحریم‌های ثانویه قرار داده است. در یکی از تازه‌ترین اقدامات، یک بانک مصری و همچنین یک نهاد مستقر در هنگ‌کنگ هدف اقدامات تحریمی آمریکا قرار گرفته‌اند.

هشدار صریح پزشکیان درباره افت تجارت خارجی

در چنین شرایطی، سخنان مسعود پزشکیان در شامگاه جمعه اهمیت ویژه‌ای پیدا کرده است.

رئیس‌جمهوری ایران در گفت‌وگویی تلویزیونی اعلام کرد که صادرات و واردات کشور در نتیجه تحریم‌های آمریکا و محاصره دریایی بنادر ایران بین ۲۵ تا ۳۵ درصد کاهش یافته است. او همچنین هشدار داد که ادامه این وضعیت می‌تواند با افزایش هزینه حمل‌ونقل، قیمت کالاها را بالاتر ببرد.

این اظهارات از آن جهت اهمیت دارد که نشان می‌دهد فشار خارجی دیگر صرفا در سطح محدودیت‌های مالی یا کاهش درآمدهای ارزی باقی نمانده و به زنجیره تامین کالا، هزینه تجارت و جریان واقعی واردات و صادرات نیز سرایت کرده است.

پزشکیان همچنین گفت ایران در دوره کوتاه اجرای تفاهم‌نامه ژوئن با آمریکا توانسته بود حدود ۹۰ میلیون بشکه نفت صادر کند؛ دوره‌ای که بخشی از محدودیت‌های نفتی و بانکی کاهش یافته بود. اما با فروپاشی آن چارچوب، فشار بر تجارت خارجی و صادرات نفت دوباره افزایش یافته است.

به این ترتیب، رکورد جدید دلار نمی‌توان صرفا حاصل سفته‌بازی در بازار ارز دانست. بخشی از آن بازتاب نگرانی درباره توان آینده اقتصاد ایران برای تامین ارز، واردات کالا و حفظ جریان درآمدهای خارجی است. البته گروهی از کارشناسان، نوسان‌گیری بانک مرکزی ایران را نیز در بروز تلاطم‌های ارزی بی‌تاثیر نمی‌دانند.

تورم؛ نیمه دیگر بحران ریال

آخرین آمار منتشرشده از سوی مرکز آمار ایران نیز از تشدید فشارهای تورمی حکایت دارد. بر اساس این آمار، شاخص قیمت مصرف‌کننده در مرداد ۱۴۰۵ (مطابق با ۲۳ ژوئیه و ۲۲ اوت ۲۰۲۶) نسبت به مدت مشابه سال قبل ۸۹ درصد افزایش یافته است؛ به این معنا که سبدی از کالاها و خدمات که یک سال پیش با ۱۰۰ واحد پولی قابل خرید بود، اکنون به حدود ۱۸۹ واحد پولی نیاز دارد.

داده‌های تورمی همچنین نشان می‌دهد آهنگ افزایش قیمت‌ها در ماه‌های اخیر شتاب گرفته است. نرخ تورم نقطه‌به‌نقطه که در دسامبر ۲۰۲۵ حدود ۵۲.۶ درصد بود، در فوریه ۲۰۲۶ به حدود ۶۸ درصد رسید و در خرداد امسال به ۸۸.۶ درصد و در تیرماه گذشته به ۸۷.۹ درصد افزایش یافت.

نرخ تورم سالانه نیز که با ثبت نرخ بی‌سابقه ۶۹.۹ درصدی به بالاترین سطح از جنگ جهانی دوم رسیده، نه تنها بر افت ارزش ریال ایران تاثیر می‌گذارد بلکه تضعیف ریال تحت تاثیر بحران‌های سیاسی و نظامی نیز بر تشدید روند صعودی تورم تاثیرگذار است.

بدهی‌های دولت؛ فشار دیگری بر ریال

وضعیت مالی دولت تصویر چندان مساعدی ارائه نمی‌دهد.

مرکز مدیریت بدهی‌های عمومی و روابط مالی دولت، بدهی دولت تا پایان سال ۱۴۰۴ را حدود ۲.۷ هزار همت و مطالبات دولت را بیش از ۲.۵ هزار همت اعلام کرده است.

در ساده‌ترین محاسبه، فاصله میان این دو رقم حدود ۲۰۰ همت است. با توجه به اینکه نرخ دلار اکنون حدود ۲ میلیون و ۶۰ هزار ریال است، این فاصله اسمی تقریبا معادل یک میلیارد دلار می‌شود.

رقمی که نشان می‌دهند که دولت در شرایطی وارد این مرحله از بحران ارزی شده که توان مالی محدودتری دارد؛ موضوعی که در صورت استمرار فشار خارجی می‌تواند توان دولت برای حمایت از بازار، تامین کالاهای اساسی و کنترل شوک‌های اقتصادی را کاهش دهد.

اقتصاد ایران در یک چرخه خطرناک

آنچه اکنون در بازار ارز دیده می‌شود حاصل برهم‌کنش چند بحران است، نه یک عامل منفرد.

تحریم و فشار خارجی درآمدهای ارزی و تجارت را محدود می‌کند؛ کسری بودجه دولت، ناکارآمدی، جنگ و نااطمینانی سیاسی تقاضا برای دارایی‌های امن را افزایش می‌دهد؛ کاهش ارزش ریال هزینه واردات را بالا می‌برد؛ و تورم بالا بار دیگر اعتماد به ریال را کاهش می‌دهد.

این چرخه اگر ادامه پیدا کند، می‌تواند به یک روند خودتقویت‌شونده تبدیل شود: کاهش ارزش ریال، افزایش قیمت‌ها را به دنبال می‌آورد؛ افزایش قیمت‌ها انتظارات تورمی را بالا می‌برد؛ انتظارات تورمی تقاضا برای ارز را بیشتر می‌کند و افزایش تقاضا بار دیگر به ریال فشار می‌آورد.

اما مسئله اصلی اکنون این است که آیا تهران می‌تواند پیش از آنکه کاهش ارزش ریال و تورم به یکدیگر شتاب بیشتری بدهند، مسیر تجارت خارجی و درآمدهای ارزی را تثبیت کند یا نه.

یورونیوز فارسی