موضع مبهم ترامپ در برابر ایران و سردرگمی در خاورمیانه

عامر مدانی، متیو لی و بن فینلی / آسوشیتدپرس / ۱۴ نوامبر ۲۰۲۶

از زمانی که جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای هفته گذشته متحمل شکستی سنگین شدند، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور، اظهارات متعددی درباره دیدگاه خود پیرامون مسیر پیش رو در جنگ با ایران مطرح کرده است.

او در گفتگو با خبرنگاران، مصاحبه‌های رسانه‌ای و مطالب منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی پس از روز انتخابات، به‌گونه‌ای موضع گرفته که هم از انجام حملات بیشتر فاصله می‌گیرد و هم احتمال مذاکرات جدید با نمایندگان جمهوری اسلامی برای پایان دادن به این درگیریِ هشت‌ماهه را کنار می‌گذارد.

رئیس‌جمهور روز پس از انتخابات میان‌دوره‌ای اذعان کرد که جنگ و تلاطم اقتصادی جهانی ناشی از آن، تا حدی در شکست انتخاباتی جمهوری‌خواهان نقش داشته‌اند؛ با این حال، او همچنان تأکید داشت که ورود به این جنگ، اقدامی درست بوده است.

سپس در آغاز هفته جاری، او در کاخ سفید با نخست‌وزیر قطر دیدار کرد و پس از آن به خبرنگاران گفت که بعید می‌داند نیازی به صدور دستور حملات بزرگ جدید علیه ایران باشد، چرا که به گفته او، این جنگ «از نظر نظامی عملاً به پایان رسیده است.»

اما تا روز پنج‌شنبه، او بار دیگر این پرسش را مطرح کرد که آیا واقعاً نیازی به عجله برای یافتن راهی جهت پایان دادن به مناقشه وجود دارد یا خیر. او اعلام کرد که ایالات متحده دیگر نیازی به توافق با تهران ندارد و با لحنی قاطع به معاون خود، جی‌دی ونس — که پیش‌تر به عنوان مذاکره‌کننده ارشد در گفتگوهای صلح با ایران حضور داشت — دستور داد تا تمرکز خود را به کارزار داخلی دولت علیه تقلب معطوف کند.

در همین حال، ترامپ به ایران هشدار داد که ارتش ایالات متحده کاملاً «آماده‌باش و مسلح» است و «کوه پیک‌اکس» (Pickaxe Mountain) — تأسیساتی مرتبط با برنامه هسته‌ای ایران — را زیر نظر دارد تا هرگونه نشانه‌ای از فعالیت در آنجا را رصد کند.

ترامپ روز پنج‌شنبه در گفتگو با «هیو هویت»، مجری محافظه‌کار، گفت: «اگر اوضاع طبق انتظار پیش نرود، در اقدام کردن [علیه ایران] تردید نخواهم کرد.»

سفر ترامپ به آسیا تحت‌الشعاع جنگ با ایران

تغییر لحن‌های ترامپ، بر ابهامات موجود درباره سرنوشت جنگی که متحدان آمریکا پیش از آغاز آن طرف مشورت قرار نگرفته بودند — اما اکنون با پیامدهای اقتصادی‌اش دست‌ و پنجه نرم می‌کنند — افزوده است.

کوری بوکر، سناتور دموکرات از ایالت نیوجرسی، روز جمعه در حاشیه گردهمایی دموکرات‌ها پس از انتخابات در دنور، در مصاحبه‌ای گفت: «رئیس‌جمهور ترامپ اکنون مانند کسی رفتار می‌کند که سیاست خارجی ما را به آتش کشیده و حالا می‌خواهد به سادگی صحنه را ترک کند.»

انتظار می‌رود موضع‌گیری مبهم رئیس‌جمهور در قبال این جنگ، در سفر هفته آینده او به فیلیپین و شرکت در نشست‌های «همکاری اقتصادی آسیا-اقیانوسیه» (APEC) در شهر شنژن — که قطب فناوری چین محسوب می‌شود — بسیار پررنگ و برجسته باشد.

ترامپ در جریان حضورش در شنژن، نشستی سه‌جانبه و بی‌سابقه با شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، و ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، برگزار خواهد کرد. انتظار می‌رود ترامپ در گفتگو با شی و پوتین، به موضوع ایران و زرادخانه‌های هسته‌ای این سه قدرت بپردازد.

کاخ سفید از اظهار نظر مستقیم درباره پرسش‌های مطرح‌شده پیرامون اظهارات ترامپ در مورد ایران (پس از انتخابات) خودداری کرد. با این حال، مارکو روبیو تأکید کرد که رویکرد ترامپ در حال سوق دادن اقتصاد ایران به سوی فروپاشی است.

روبیو شامگاه جمعه در سخنرانی خود در جمع اعضای «انجمن فدرالیست» (Federalist Society) گفت: «فشار اقتصادی که ما بر این رژیم وارد می‌کنیم چنان سنگین است که دیگر نیازی به اقدام نظامی نیست؛ چرا که ما آن‌ها را به شدت تضعیف کرده‌ایم.»

دیپلمات‌های خاورمیانه در تلاش برای درک موضع ترامپ

قطر، به عنوان میانجی اصلی، همچنان می‌کوشد تا بر سر توافقی موقت مذاکره کند؛ توافقی که عبور و مرور از تنگه هرمز — گذرگاهی حیاتی برای جریان نفت و گاز طبیعی از خلیج فارس به بازارهای جهانی — را احیا کند و در عین حال، راه را برای گفتگوهای بیشتر میان ایالات متحده و ایران باز بگذارد.

با این حال، به گفته دو دیپلمات خاورمیانه‌ای که از این روند آگاه هستند، اظهارات متغیر — و گاه متناقض — ترامپ باعث شده است که این تلاش‌ها اکنون در هاله‌ای از ابهام فرو روند.

این دیپلمات‌ها که به دلیل حساسیت موضوع خواستند نامشان فاش نشود، اظهار داشتند که اوایل این هفته، پس از دیدار نخست‌وزیر قطر با ترامپ، به نظر می‌رسید که اوضاع در مسیر درستی قرار گرفته است.

اما پستی که ترامپ روز پنجشنبه در شبکه‌های اجتماعی منتشر کرد — و در آن ضمن اعلام اینکه ایالات متحده نیازی به توافق با ایران ندارد، به «ونس» دستور داد تا «تمام توجه و تمرکز خود» را بر کارزار مقابله با تقلب معطوف کند — وضعیتی از بلاتکلیفی ایجاد کرده است.

یکی از این دیپلمات‌ها گفت که این پست پرسش‌هایی را برانگیخته است مبنی بر اینکه چرا به نظر می‌رسد ترامپ در حال به حاشیه راندن «ونس» است؛ کسی که نسبت به آغاز جنگ تردید داشت اما در نهایت از ترامپ حمایت کرد.

به گفته فردی مطلع که اجازه اظهارنظر عمومی نداشت و به شرط ناشناس ماندن سخن می‌گفت، این پست ترامپ درست در زمانی منتشر شد که «ونس» در حال بررسی امکان برقراری مجدد ارتباط با مذاکره‌کنندگان ارشد ایرانی بود.

این فرد افزود، رئیس‌جمهور پیام خود را — که در آن از «ونس» خواسته بود از مذاکرات با ایران فاصله بگیرد — صبح روز بعد از آن منتشر کرد که روزنامه «وال استریت ژورنال» گزارش داده بود «ونس» به فکر از سرگیری گفتگوهاست. به گفته این منبع، ترامپ — که از بررسی‌های «ونس» آگاه بود — معتقد بود که طرف ایرانی با حسن نیت عمل نمی‌کند.

ترامپ همچنین روز به روز اطمینان بیشتری پیدا می‌کند که می‌تواند با قاطعیت اعلام کند به اهداف نظامی خود در این جنگ دست یافته است.

با این حال، عبور از تنگه هرمز همچنان پرخطر باقی مانده است. سازمان ملل گزارش می‌دهد که ماه اکتبر شاهد بیشترین تعداد حوادث علیه کشتی‌های تجاری در این آب‌های مورد مناقشه، از ماه فوریه تاکنون، بوده است.

این منبع افزود، با این وجود، ترامپ معتقد است اکنون که حجم محموله‌های نفتی عبوری از تنگه هرمز تقریباً به سطوح پیش از جنگ بازگشته، می‌تواند مذاکره برای دستیابی به توافقی با ایرانی‌ها در خصوص نحوه اداره این آبراه حیاتی را به کشورهای حوزه خلیج فارس واگذار کند. یک دیپلمات منطقه‌ای دیگر، وضعیت تلاش‌ها برای صلح را به حالتی شبیه به «انتظار در مدار» (توقف موقت و بلاتکلیف) توصیف کرد؛ چرا که طرف‌ها منتظرند کاخ سفید درباره نیات ترامپ شفاف‌سازی کند.

این دیپلمات افزود که برای میانجی‌گران و همچنین طرف ایرانی کاملاً روشن نیست که آیا اظهارات ترامپ به معنای کنار گذاشتن توافقِ حاصل از مذاکره است، یا صرفاً نوعی ژست سیاسی پس از انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره؛ انتخاباتی که منجر به از دست رفتن کنترل کنگره برای حزب جمهوری‌خواه شد.

روبیو: ایالات متحده از تلاش‌های میانجی‌گرانه دست نکشیده

ایران همچنان تمایلی به مذاکره درباره برنامه هسته‌ای خود ندارد، مگر آنکه ایالات متحده با چندین شرط اساسی موافقت کند؛ شروطی که ایران همواره خواستار گنجاندن آن‌ها در هرگونه توافق آتش‌بس بوده است.

اختلافات با ایران بر سر فعالیت‌های هسته‌ای‌اش، همچنان پیچیده‌ترین و دشوارترین مسئله باقی مانده است؛ موضوعی که ترامپ اصرار دارد باید به عنوان بخشی از هر توافقی که هدفش پایان دادن به جنگ است، حل‌وفصل شود.

لحن تهران نیز چندان ملایم نشده است. غلامحسین درزی، معاون نماینده ایران در سازمان ملل، روز جمعه به شورای امنیت گفت که ایران «هرگز درهای دیپلماسی را نبسته است.» اما او هشدار داد که اگر ایالات متحده یا اسرائیل دوباره به بمباران روی بیاورند، کشورش «پاسخی فوری و قاطع» خواهد داد.

روبیو اوایل این هفته تأکید کرد که ایالات متحده مخالف ادامه تلاش‌های میانجی‌گران نیست.

روبیو گفت: «اگر قرار باشد توافقی صورت گیرد، رئیس‌جمهور اولین کسی خواهد بود که از آن استقبال می‌کند. اما این یک توافق احمقانه نخواهد بود؛ یک توافق بد نخواهد بود.»

مایکل سینگ، مدیر اجرایی «مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک»، معتقد است که وضعیت موجود احتمالاً تا مدتی ادامه خواهد یافت؛ به طوری که آمریکا و ایران بر سر تنگه هرمز در بن‌بست باقی می‌مانند و ایالات متحده به محاصره دریایی چندماهه‌ی خود که جریان نفت خام ایران به بازار جهانی را محدود کرده است، ادامه می‌دهد.

به گفته سینگ، راهبرد آمریکا مبنی بر اعمال فشار اقتصادی شدید بر ایران، برای ترامپ گزینه‌ای بسیار جذاب‌تر از تشدید تنش‌های نظامی یا دادن امتیاز به تهران است.

او همچنین اشاره کرد که اگر ترامپ احساس کند ایرانی‌ها برای مذاکره جدی آماده هستند، همواره می‌تواند موضع خود را در مورد تعامل «ونس» (Vance) با طرف ایرانی تغییر دهد.

سینگ، که در دوران ریاست‌جمهوری جورج دبلیو. بوش در کاخ سفید بر روی مسائل خاورمیانه کار می‌کرد، گفت: «احتمالاً منطقی‌ترین رویکرد این است که تا حدی صبور باشیم، فشار را حفظ کنیم و به میانجی‌ها اجازه دهیم به کار خود ادامه دهند. و زمانی که موقعیت مناسب فرا رسید — و نه پیش از آن — آنگاه باید مقامات عالی‌رتبه‌ای همچون معاون رئیس‌جمهور و دیگران را وارد عمل کرد.»