مقاومت همسایگان در برابر بستن مرزها به روی ایران

اریکا سالومون، اریک اشمیت و تایلر پیجر / نیویورک تایمز / ۱۱ نوامبر ۲۰۲۶

نخستین گام در کارزار ایالات متحده برای به زانو درآوردن اقتصادی ایران، محاصره دریایی بنادر این کشور و قطع تجارت دریایی ایران بود. سپس مجموعه‌ای از تحریم‌های جدید اعمال شد که بخش عمده‌ای از شبکه حمل‌ونقل هوایی کشور را زمین‌گیر کرد.

اکنون ایالات متحده به سراغ آخرین شریان اقتصادی ایران رفته است: مسیرهای زمینی. اما واشنگتن در این مسیر با یک مشکل روبه‌رو شده است.

به گفته سه مقام عراقی و یک مقام آمریکایی مطلع از مذاکرات که برای بیان صریح دیدگاه‌های خود خواستند نامشان فاش نشود، مقام‌های آمریکایی طی هفته‌های گذشته تلاش کرده‌اند از طریق فشار دیپلماتیک، همسایگان ایران را وادار کنند گذرگاه‌های مرزی خود با این کشور را ببندند؛ اما موفق نشده‌اند.

این کشورهای همسایه ـــ به‌ویژه ترکیه، عراق و پاکستان ـــ بیش از پیش نسبت به سیاست‌های آمریکا که به گفته آنها می‌تواند به اندازه تهران به خود آنها نیز آسیب بزند، نگران و ناراضی شده‌اند.

بنابراین، روز شنبه ارتش آمریکا نیز به این تلاش پیوست و از تشکیل «کارگروه دروازه آهنین» (Task Force Iron Gate) خبر داد. آمریکا اعلام کرده است که این کارگروه برای «جلوگیری از جابه‌جایی سامانه‌های تسلیحاتی پیشرفته، فناوری‌های دارای کاربرد دوگانه، مواد تحت تحریم و جریان‌های درآمدی غیرقانونی از طریق مرزهای زمینی ایران و دریای خزر» فعالیت خواهد کرد.

هنوز مشخص نیست که این کارگروه در عمل چگونه فعالیت خواهد کرد. همچنین، هدایت چنین کارزار اقتصادی و امنیتی توسط «ستاد فرماندهی مرکزی ایالات متحده» (سنتکام) — که مسئولیت نظارت بر عملیات نظامی در خاورمیانه را بر عهده دارد — اقدامی غیرمعمول به شمار می‌رود.

مقام‌های پیشین ارتش آمریکا و تحلیلگران می‌گویند این اقدام احتمالاً با هدف بهره‌گیری از قابلیت‌های اطلاعاتی و منابع سنتکام صورت گرفته است؛ قابلیت‌ها و منابعی که در جریان جنگ از پیش بر ایران متمرکز بوده‌اند. به گفته آن‌ها، سنتکام می‌تواند با ایجاد هماهنگی و تمرکز بیشتر، تلاش‌های پراکنده و ناهماهنگِ پیشین میان دیپلمات‌ها، واحدهای مبارزه با پولشویی و نهادهای اطلاعاتی را برای مسدودسازی مسیرهای زمینی ساماندهی کند.

برای عراق ــ که یکی از بزرگ‌ترین شرکای تجاری ایران در مبادلات مرزی است ــ این اقدام جدید آمریکا می‌تواند به‌ویژه خطرناک باشد. عراقی‌ها نگران بروز ناآرامی در میان شبکه‌های قاچاق و گروه‌های مسلح در امتداد مرزی ناهموار به طول ۹۹۴ مایل هستند؛ مرزی که بغداد کنترل کاملی بر آن ندارد. واشنگتن مدت‌هاست از استفاده ایران از مرز نفوذپذیر خود با عراق برای قاچاق سلاح و پول به متحدان شبه‌نظامی خود در این کشور آگاه است.

به گفته سنتکام، این کارگروه از ۲۰ نیروی غیرنظامی و نظامی تشکیل خواهد شد که در فلوریدا مستقر هستند. یک مقام نظامی آمریکایی که برای صحبت درباره مسائل عملیاتی به شرط ناشناس ماندن گفت‌وگو کرد، اظهار داشت که این نیروها عملیات نظامی انجام نخواهند داد، بلکه ممکن است کشورهای همسایه را تحت فشار قرار دهند تا ارتش‌های خود را برای مقابله با تجارت غیرقانونی یا تجارت مشمول تحریم به کار گیرند.

«دروازه آهنین» تا چه اندازه موفق خواهد بود؟

هنوز مشخص نیست کارگروه «دروازه آهنین» تا چه اندازه موفق خواهد بود، اما دانا استرول، مقام ارشد پیشین پنتاگون در امور خاورمیانه در دولت بایدن، گفت این اقدام یک «استراتژی همه‌جانبه» است. او گفت هدف این است که «هر سوپاپ اطمینان و راه تنفسی را که رژیم ایران برای دور زدن تحریم‌ها و محاصره دریایی از آن استفاده می‌کند، تحت فشار قرار دهد.»

مقام آمریکایی آگاه از مذاکرات با کشورهای همسایه گفت بسیاری از این کشورها نسبت به احتمال وقوع «شورش داخلی» ابراز نگرانی کرده‌اند، اگر مسیرهای قاچاق و تجارت حیاتی برای کسب‌وکارها و جمعیت‌های دو سوی مرز را مسدود کنند. به گفته این مقام، تلاش‌های جدید آمریکا موجب افزایش نارضایتی در میان متحدان منطقه‌ای این کشور شده است.

بسیاری از این کشورها پیش‌تر نیز از واشنگتن ناراضی بودند، زیرا آمریکا به درخواست‌های آنها برای خودداری از آغاز جنگ با اسرائیل علیه ایران در ماه فوریه توجهی نکرد. آنها در جریان این جنگ متحمل هزینه‌های اقتصادی و ویرانی‌های فیزیکی شده‌اند.

با این حال، برای دونالد ترامپ، تشدید محاصره ممکن است در میان گزینه‌های نامطلوب موجود، بهترین راه برای تلاش جهت پایان دادن به جنگ باشد.

هنوز هیچ توافق هسته‌ای با ایران برقرار نشده است. همچنین تنگه هرمز که زمانی مسیر کشتیرانی آزاد و حیاتی برای انتقال نفت و گاز در خلیج فارس بود، اکنون به مسیری خطرناک تبدیل شده که نیروهای دریایی ایران و آمریکا بر سر آن با یکدیگر درگیر رقابت و تقابل هستند.

پس از ماه‌ها بن‌بست، انتظار گسترده‌ای وجود داشت که دولت ترامپ پس از انتخابات میان‌دوره‌ای حملات جدیدی علیه ایران آغاز کند. اما با ارزیابی پیروزی گسترده دموکرات‌ها ــ که بسیاری از مقام‌های دولت، از جمله جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور، آن را به نارضایتی رأی‌دهندگان آمریکایی از جنگ مرتبط دانستند ــ این روند شتاب خود را از دست داده است.

امیدواری آمریکا به نتایج فشار اقتصادی

اکنون دولت ترامپ در جست‌وجوی گزینه‌های دیگری برای اعمال فشار بر ایران است تا تهران را به پذیرش توافقی وادار کند که برای ایالات متحده مطلوب‌تر باشد.

به گفته الکس وطنخواه، پژوهشگر ارشد مؤسسه خاورمیانه در واشنگتن، امید این است که «با تشدید محاصره، آن‌قدر سیستم را از درون تضعیف کنیم که در نهایت از هم فروبپاشد». تحلیلگران می‌گویند مقام‌های آمریکایی امیدوارند فشار اقتصادی را تا جایی افزایش دهند که ناآرامی‌های داخلی، حاکمان روحانی ایران را به تسلیم در برابر خواسته‌های آمریکا وادار کند یا اینکه دولت اساساً فروبپاشد.

از زمان اعلام تشکیل کارگروه «دروازه آهنین»، مقام‌های دولت آمریکا استدلال کرده‌اند که کارزار اقتصادی، نیاز به حملات نظامی جدید را از بین برده است.

مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، روز سه‌شنبه پس از نشست گروه هفت در پاریس به خبرنگاران گفت: «فشار اقتصادی که در حال حاضر بر ایران وارد می‌شود، فوق‌العاده سنگین است. اگر بتوانیم از طریق ابزارهای اقتصادی به همان هدف دست یابیم، دیگر نیازی به انجام حملات نظامی نخواهیم داشت.»

به گفته تحلیلگران، محاصره دریایی آمریکا عملاً صادرات نفت ایران، یعنی ستون فقرات اقتصاد این کشور، را قطع کرده است. برخی مقام‌های ایرانی نیز تابستان امسال به‌طور علنی اعلام کردند که صادرات نفت به نزدیک صفر رسیده است.

با توجه به اینکه حدود ۹۰ درصد تجارت ایران به مسیرهای دریایی وابسته است، این محاصره برای مردم ایران که در گرداب یک بحران اقتصادی فزاینده گرفتار شده‌اند، ویرانگر بوده است.

با این حال، رهبران ایران طی دهه‌ها آموخته‌اند که چگونه با ایجاد شبکه‌های تجاری مخفی و قاچاق، تحریم‌های اقتصادی آمریکا را دور زده و در برابر فشارهای اقتصادی مداوم تاب بیاورند.

به گفته آقای وطن‌خواه، تشکیل این کارگروه جدید در واقع «اذعان به این واقعیت است که ایرانی‌ها به‌سرعت در حال جبران» خسارات ناشی از مسدود شدن مسیرهای دریایی، از طریق تکیه بر مسیرهای زمینی هستند.

عراق، ترکیه و پاکستان، کانون تلاش‌ها

تحلیلگران و دیپلمات‌ها می‌گویند که تمرکز تلاش‌های ایالات متحده تاکنون بر کشورهای عراق، ترکیه و پاکستان بوده است. به گفته آنان، ترکیه تا حد زیادی از تغییر سیاست‌های مرزی خود سر باز زده، در حالی که عراق کوشیده است رضایت هر دو طرف را جلب کند.

به گفته دو نفر از سه مقام عراقی، رهبری عراق هر هفته با دیپلمات‌های آمریکایی، از جمله توماس باراک، فرستاده منطقه‌ای آمریکا، گفت‌وگو داشته است. آنها گفتند از عراق خواسته شده بود همه گذرگاه‌های مرزی خود با ایران به جز دو گذرگاه را ببندد.

این مقام‌ها گفتند عراق تاکنون از پذیرش این درخواست خودداری کرده، اما در اقدامی برای پاسخ دادن به خواسته‌های آمریکا، یک یا دو گذرگاه را به‌طور موقت بسته است؛ اقدامی که اغلب با اعتراض و نارضایتی گسترده مردم عراق روبه‌رو شده است.

مقام‌های عراقی در اظهارات علنی گفته‌اند این گذرگاه‌ها برای ارتقای سازوکارهای نظارت و تدابیر امنیتی بسته شده‌اند؛ اقداماتی که به گفته آنها به مهار پول‌شویی و قاچاق سلاح در مرز کمک خواهد کرد.

تحلیلگران می‌گویند پاکستان که تجارت رسمی سالانه‌اش با ایران به ۳ میلیارد دلار می‌رسد، ممکن است رویکردی مشابه عراق در پیش گرفته باشد؛ زیرا این کشور در هفته‌های اخیر برخی از گذرگاه‌های مرزی خود با ایران را باز و بسته کرده است.

مقام‌های پاکستانی گفته‌اند تعطیلی‌های اخیر گذرگاه‌های مرزی به دلایل امنیتی یا اجرای فرایندهای جدید الکترونیکی واردات صورت گرفته است؛ اقدامی که مقام‌های ایرانی می‌گویند با تحریم‌های آمریکا علیه کشورشان مرتبط بوده است.

پیمان سنندجی، رئیس کمیسیون حمل‌ونقل اتاق بازرگانی تهران، به خبرگزاری مهر گفت که «محدودیت‌های بانکی مرتبط با ایران» خطر «متوقف کردن عملی صادرات ایران به پاکستان» را به همراه دارد.

ایران اکنون به‌سرعت در حال اعمال فشار متقابل بر این کشورهاست و از آنها می‌خواهد در برابر خواسته‌های آمریکا تسلیم نشوند.

مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، ماه گذشته در سخنرانی خود گفت: «ما نیز همچنان تلاش‌های خود را با کشورهای همسایه ادامه می‌دهیم و گفت‌وگوهای خود با آنها را حفظ می‌کنیم.» او در این سخنرانی از تلاش‌های آمریکا برای تحت فشار قرار دادن کشورها با هدف متوقف کردن تجارت انتقاد کرد و افزود: «امیدواریم موفق شویم.»

حضور قدرت‌های منطقه‌ای قدرتمندی مانند چین و روسیه که همچنان حاضر به همکاری با ایران هستند، نیز به سود دولت ایران است.

روز سه‌شنبه، معاون وزیر امور خارجه ایران اعلام کرد که با سفیر روسیه در ایران دیدار کرده و درباره «چگونگی مقابله با اقدامات یک‌جانبه آمریکا و طرح موسوم به دروازه آهنین» گفت‌وگو کرده است.

الی گرانمایه، کارشناس ایران در شورای روابط خارجی اروپا، گفت ایران می‌تواند از اهرم‌های اقتصادی خود در برابر همسایگانش استفاده کند. برای نمونه، پاکستان وابستگی زیادی به واردات سوخت از ایران، به‌ویژه گاز مایع (LPG)، دارد.

عراق نیز به ایران برای تأمین بیش از یک‌سوم گاز مورد نیاز خود وابسته است؛ گازی که برای تأمین برق شبکه این کشور استفاده می‌شود. هرگاه تهران در سال‌های اخیر این عرضه را قطع کرده ــ اغلب به دلیل تحریم‌های آمریکا که توان بغداد برای پرداخت هزینه‌ها را مختل کرده بود ــ این اقدام به قطع گسترده برق و اعتراضات خیابانی منجر شده است.

گرانمایه گفت نتایج انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا چنان پاسخ قاطع و منفی‌ به ایده جنگ با ایران تلقی شد که کشورهای منطقه ممکن است اساساً تصمیم بگیرند خواسته‌های آمریکا را نادیده بگیرند.

او افزود: «ایالات متحده در حال حاضر متحدی غیرقابل پیش‌بینی و در برخی موارد، غیرقابل اعتماد است. ایران همسایه آن‌ها باقی خواهد ماند؛ آن‌ها می‌دانند که تا ابد با ایران همسایه هستند.»