ایران مسیرهای تجاری زمینی را نیز از دست می‌دهد

بنوا فوکون / وال استریت ژورنال / ۲۳ اکتبر ۲۰۲۶

عراق و پاکستان در حال مسدود کردن برخی مسیرهای زمینی مهم برای ورود و خروج کالا به/از ایران هستند. این اقدام، فشار اقتصادی بر حکومت ایران را ـــ که پیش‌تر به دلیل محاصره دریایی ایالات متحده و تحریم‌های شدید علیه شرکت‌های هواپیمایی، با قطع اکثر مسیرهای حمل‌ونقل دریایی و هوایی مواجه شده بود ـــ دوچندان می‌کند.

این انزوای فزاینده در حالی رخ می‌دهد که پرزیدنت ترامپ فشار نظامی را نیز تشدید کرده است؛ با این امید که ایران را وادار به دادن امتیازاتی در خصوص برنامه هسته‌ای‌اش کند. در حالی که میانجی‌گران در خاورمیانه برای احیای مذاکرات تلاش می‌کنند، جبهه دیپلماتیک ماه‌هاست که به بن‌بست رسیده است، چرا که ایران درخواست‌های ایالات متحده برای گفتگو پیرامون مسئله هسته‌ای را رد می‌کند.

عراق روز چهارشنبه گذرگاه مرزی «شیب» (چذابه) را که بزرگ‌ترین استان‌های نفتی دو کشور را به هم متصل می‌کند، بست. بغداد دلیل این اقدام را ضرورت تشدید نظارت‌ها برای مقابله با قاچاق عنوان کرد.

در طول آخر هفته، پاکستان نیز با استناد به ملاحظات امنیتی، از ورود کامیون‌های ایرانی از طریق دو گذرگاه مرزی کلیدی، یعنی «گابد» و «تفتان»، جلوگیری کرد. از هر دوی این گذرگاه‌ها به عنوان مسیرهای جایگزین برای دسترسی به بزرگ‌ترین بندر شرقی ایران استفاده می‌شد. روز جمعه، سخنگوی وزارت امور خارجه پاکستان اشاره کرد که این اقدامات با اجرای تحریم‌ها مرتبط است.

این سخنگو در پاسخ به پرسشی درباره این تعطیلی‌ها گفت: «پاکستان به عنوان عضوی مسئول در جامعه بین‌المللی، به تمامی رژیم‌های تحریمیِ لازم‌الاجرا ـــ مطابق با قوانین بین‌المللی و داخلی ـــ پایبند بوده و خواهد ماند.»

اوایل ماه جاری، اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری، اعلام کرد که در حال همکاری با پاکستان و ترکیه برای مسدود کردن مسیرهای زمینی ایران است. بسنت در اوایل ماه جاری در «نشست سیاست‌گذاری نیوزمکس» (Newsmax Policy Summit) گفت که ایالات متحده فراتر از تحریم‌های مالی، در پی اجرای کارزاری برای «انزوای مطلق» ایران است.

وزارت خزانه‌داری به درخواست برای اظهار نظر پاسخی نداد. یکی از مقامات این وزارتخانه ماه گذشته گفته بود که آن‌ها در حال بررسی قرار دادن نهادهایی در فهرست سیاه هستند که با فراهم کردن انبارها و مراکز توزیع، به تداوم ورود کالا از مرزهای زمینی به ایران کمک می‌کنند.

یکی از مقامات دولت ترامپ اظهار داشت که کارزار اقتصادی ایالات متحده «حکومت ایران را به چنان انزوایی کشانده که به استیصال افتاده است.»

در سایر نقاط مرزی ایران، گذرگاه‌های ترانزیتی همچنان باز هستند. با این حال، این تعطیلی‌ها موجب تشدید ازدحام شده‌اند؛ آن هم در شرایطی که گذرگاه‌های زمینی پیش از این نیز برای جبران ظرفیت ازدست‌رفته‌ی حمل‌ونقل دریایی و مهار افزایش قیمت کالاهای اساسی برای مصرف‌کنندگان ایرانی، با دشواری مواجه بودند.

احسان ملک‌زاده، رئیس انجمن شرکت‌های حمل‌ونقل بین‌المللی ایران، در آن زمان به خبرگزاری نیمه‌رسمی «مهر» گفت که تا تاریخ ۲۹ سپتامبر، ۱۷ هزار کامیون در مرزهای ایران با ترکیه، افغانستان و آذربایجان در انتظار بودند و مدت‌زمان تأخیرها معمولاً به ۲۰ روز می‌رسید.

اخیراً صدها راننده کامیون در صف‌های طولانی در گذرگاه‌های مرزی پاکستان منتظر مانده‌اند. «اتحادیه انجمن‌های کامیون‌داران و رانندگان سراسر ایران» روز سه‌شنبه اعلام کرد که برخی از رانندگان ناچار شده‌اند محموله‌های فاسدشده‌ی میوه و سایر محصولات کشاورزی خود را رها کنند.

به گزارش سازمان صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران (IRIB)، بسته شدن مرزها از سوی پاکستان همچنین منجر به گرفتار شدن بیش از ۴۵۰۰ تن گاز مایع (گاز کپسولی) — که یکی از آخرین اقلام صادراتی انرژی تهران محسوب می‌شود — در سمتِ ایرانیِ مرز شده است.

میعاد ملکی، از مقامات پیشین وزارت خزانه‌داری آمریکا در امور تحریم‌ها، اظهار داشت که بسته شدنِ بخشی از مرزها می‌تواند موجب بی‌ثباتی بیشتر در اقتصاد ایران شود.

او گفت: «محدودیت‌های دریایی، تجارت را به سمت مسیرهای زمینیِ بسیار محدود و پرهزینه سوق داده است؛ امری که باعث می‌شود شریان‌های حیاتیِ باقی‌مانده‌ی اقتصاد ایران، کندتر، گران‌تر و غیرقابل‌اطمینان‌تر شوند. این وضعیت موجب تشدید ازدحام، افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل و تأخیر در ورود مواد اولیه و کالاهای اساسی می‌شود که در نهایت به بخش تولید و ـــ مهم‌تر از همه ـــ درآمدهای مالیاتی فشار وارد می‌کند.»

حمید حسینی، عضو هیئت‌مدیره اتاق بازرگانی ایران و عراق در تهران، در مصاحبه‌ای گفت که به باور او، بسته شدن گذرگاه‌های مرزی با عراق، نتیجه‌ی کارزار ایالات متحده برای منزوی کردن ایران است.

پیمان سنندجی، رئیس کمیسیون حمل‌ونقل اتاق بازرگانی تهران، به خبرگزاری مهر گفت که صادرات ایران به پاکستان به دلیل تحریم‌های بانکی متوقف شده است.

سنندجی افزود که اسلام‌آباد اکنون از واردکنندگان پاکستانی خواسته است تا مشخصات بانکی خود را برای انجام مبادلات تجاری با ایران ثبت کنند؛ فرآیندی که به گفته‌ی او، به دلیل محدودیت‌های اعمال‌شده بر سیستم مالی تهران، با پیچیدگی‌هایی همراه شده است. فداحسین مالکی، رئیس گروه دوستی پارلمانی ایران و پاکستان، نیز ایالات متحده را مقصر این وضعیت دانست.

مالکی ـــ که عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی نیز هست ـــ روز پنج‌شنبه گفت: «ما از دوستان پاکستانی خود چنین انتظاری نداشتیم و تصور نمی‌کردیم که آن‌ها تحت تأثیر فشارهای آمریکا قرار بگیرند.»

نیروی دریایی ایالات متحده در واکنش به اقدامات تهران در تنگه هرمز، ماه‌هاست که بنادر ایران را تحت محاصره قرار داده است؛ اقدامی که صادرات نفت را به صفر رسانده و واردات کالاها ـــ از جمله مواد غذایی ـــ را به‌شدت مختل کرده است. اگرچه کالاهای بشردوستانه از این محاصره مستثنی شده‌اند، اما بسیاری از شرکت‌های حمل‌ونقل نگران‌اند که در صورت اقدام به جابه‌جایی کالا، با خطر توقف و بازرسی مواجه شوند.

ذخایر نفتی ایران که خارج از دایره‌ی محاصره‌ی آمریکا قرار داشتند ـــ و ایران می‌توانست ماه‌ها آن‌ها را به خریداران چینی بفروشد ـــ اکنون به پایان رسیده است.

در چارچوب تلاش‌های جدید دولت ترامپ برای منزوی کردن اقتصادی ایران، وزارت خزانه‌داری آمریکا تحریم‌های تازه‌ای را علیه بانک‌هایی که با تهران مراوده دارند و همچنین علیه بخش هوانوردی ایران اعمال کرده است؛ اقدامی که منجر به قطع بیشترِ پیوندهای تجاری با کشورهایی نظیر عراق و عمان شده است.

مرکز آمار ایران در ماه جاری اعلام کرد که اقتصاد این کشور بر اثر جنگ و انزوا فلج شده و خانوارهای ایرانی در سال گذشته ۹۰ درصد از قدرت خرید خود را از دست داده‌اند. قیمت مواد غذایی ۱۲۸ درصد افزایش یافته و بسیاری از خانواده‌ها ناچار شده‌اند گوشت را به‌صورت نسیه خریداری کنند.

روز پنج‌شنبه، ارزش ریال ایران به پایین‌ترین سطح خود رسید و هر دلار به ۲ میلیون و ۷۴۰ هزار ریال معامله شد.