وابستگی نگران‌کننده آمریکا و اروپا به «اسپیس‌اکس»

ارین بانکو و جوی رولت / رویترز / ۲۴ اکتبر ۲۰۲۶

به گفته شش مقام ارشد سابق ایالات متحده که از این موضوع آگاه هستند، مدت‌ها پیش از محدود شدن دسترسی نظامی اوکراین به سیستم ارتباطات ماهواره‌ای ایلان ماسک در ماه جاری، دولت‌های بایدن و ترامپ بارها از شرکت «اسپیس‌اکس» (SpaceX) خواسته بودند که سرویس استارلینک را در کشورهای مختلف فعال یا غیرفعال کند.

چهار تن از این مقامات سابق اظهار داشتند که در دوران ریاست‌جمهوری جو بایدن، این درخواست‌ها شامل مواردی همچون قطع سرویس برای جلوگیری از استفاده شبه‌نظامیان وابسته به ایران در یمن و لبنان از استارلینک جهت برقراری ارتباط، و همچنین فعال‌سازی این سرویس برای فراهم کردن دسترسی به اینترنت در داخل ایران و در اوکراین (به منظور پشتیبانی از ارتش این کشور) بوده است.

همچنین، یک مقام ارشد سابق در دولت دونالد ترامپ و یک فرد مطلع دیگر به رویترز گفتند که دولت ترامپ نیز از ایلان ماسک، مدیرعامل اسپیس‌اکس، خواسته بود تا پس از حملات ایالات متحده و اسرائیل در سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶، این سرویس را در ایران در دسترس قرار دهد؛ با این امید که دسترسی به اینترنت و ارتباطات برای معترضان ضدحکومتی تقویت شود.

تمامی این افراد به شرط فاش نشدن نامشان صحبت کردند. درخواست‌های پیشین ایالات متحده در خصوص دسترسی به استارلینک، برای نخستین بار در این گزارش مطرح می‌شوند.

جنجال اخیر پیرامون اعمال محدودیت بر استفاده اوکراین از خدمات ماهواره‌ای اسپیس‌اکس، پرسش‌هایی را درباره روابط میان دولت ایالات متحده و ایلان ماسک ایجاد کرده است؛ کسی که شرکتش مالک سیستم‌هایی است که برای ارتش آمریکا و متحدان آن حیاتی محسوب می‌شوند.

درخواست‌های مطرح‌شده از سوی دولت‌های بایدن و ترامپ از ایلان ماسک، نشان‌دهنده رابطه‌ای نزدیک است که در آن دولت‌های ایالات متحده تا حد بی‌سابقه‌ای برای پیشبرد سیاست خارجی خود به یک شرکت بخش خصوصی متکی هستند.

اعمال محدودیت‌های اخیر علیه اوکراین — که متحد ایالات متحده به شمار می‌رود — مقامات اروپایی را نیز نگران کرده است؛ به‌طوری که برخی از آن‌ها استدلال می‌کنند اروپا باید توانمندی‌های ارتباطات ماهواره‌ای نظامی مستقل خود را توسعه دهد، چرا که در حال حاضر هیچ جایگزین عملی و کوتاه‌مدتی برای آن وجود ندارد.

محدودیت‌های «استارشیلد» توان نظامی اوکراین را مختل می‌کند

ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، هفته گذشته اعلام کرد که دسترسی کشورش به «استارشیلد» — نسخه نظامی سامانه «استارلینک» (Starlink) — به‌طور عمدی محدود شده است؛ مسئله‌ای که در عملکرد پهپادهای نظامی این کشور اختلال ایجاد کرده است. او همچنین گفت که سرعت سرویس استارلینک نیز کاهش یافته است؛ سرویسی که اوکراین از آن برای برخی فعالیت‌های نظامی، از جمله دفاع در برابر حملات موشکی روسیه، استفاده می‌کند.

خبرگزاری رویترز گزارش داده است که دستور اعمال محدودیت بر استارشیلد از داخل کاخ سفید صادر شده است. دولت ترامپ این کاهش سرعت را تأیید کرده، اما نگفته است که آیا خودِ آن‌ها این دستور را صادر کرده‌اند یا خیر.

کاخ سفید در پاسخ به درخواست اظهار نظر، به سخنان روز جمعه ترامپ ارجاع داد. ترامپ در آن اظهارات گفته بود که درباره مسائل مربوط به دسترسی اوکراین به استارلینک با ایلان ماسک صحبتی نکرده است، اما افزود: «اگر مشکلی وجود داشته باشد، آن را حل‌وفصل خواهم کرد.»

هالینا یوسیپیوک، سخنگوی سفارت اوکراین در واشنگتن، گفت که اولویت اوکراین «بازگرداندن سرعت این سرویس به حالت عادی در سریع‌ترین زمان ممکن است، چرا که جان مردم ما به آن وابسته است.»

شرکت «اسپیس‌اکس» (SpaceX) به درخواست‌ها برای اظهار نظر پاسخی نداد؛ هرچند ایلان ماسک اوایل این هفته در پستی در شبکه‌های اجتماعی نوشت: «سامانه‌های استارشیلد تحت مالکیت و کنترل دولت ایالات متحده هستند. هرگونه محدودیت در سرعت یا نحوه استفاده، توسط ارتش آمریکا و در نهایت (توسط رئیس‌جمهور ایالات متحده) تعیین می‌شود.»

جیسون کرو، نماینده دموکرات مجلس نمایندگان آمریکا، روز جمعه خواستار شفاف‌سازی درباره تغییرات اخیر در سرویس ماهواره‌ای اوکراین شد و هشدار داد که وابستگی ایالات متحده به شرکت اسپیس‌اکس، خطراتی به همراه دارد.

کرو گفت: «میلیاردرهای غیرمنتخب و شرکت‌های خصوصی نباید تعیین‌کننده این باشند که چه چیزی به نفع امنیت ملی آمریکا است.»

برای اوکراین، سرویس اینترنت استارلینک به شریان حیاتی ارتباطات در خط مقدم میان یگان‌های نظامی تبدیل شده است؛ یگان‌هایی که می‌گویند در حال حاضر هیچ رقیبی برای قابلیت‌های محصولات اسپیس‌اکس وجود ندارد.

گیرنده‌های استارشیلد که تا حد زیادی در برابر اخلال‌های رادیویی (جَمینگ) مقاوم هستند، به‌عنوان سامانه‌های هدایت داخلی و همچنین برای برقراری ارتباط میان پهپادهای اوکراینی و اپراتورهای آن‌ها (حتی در عمق خاک تحت کنترل روسیه در داخل اوکراین) مورد استفاده قرار می‌گیرند.

نفوذ ماسک موجب بروز عدم قطعیت شده است

نقش ایلان ماسک به عنوان مدیرعاملی با اراده‌ای قوی در شرکتی که نفوذی بسیار گسترده بر امنیت ملی ایالات متحده دارد، گاهی این پرسش را پیش کشیده است که چه کسی واقعاً درباره خدمات ماهواره‌ای «اسپیس‌اکس» (SpaceX) تصمیم‌گیری می‌کند.

آرماند موسی، رئیس گروه «سامیت ریج» (Summit Ridge Group) — یک شرکت مشاوره در صنعت ماهواره — می‌گوید: «او [ماسک] قرار است یک مدیر تجاری باشد که قراردادهایی با دولت دارد، اما در عمل دارد تصمیمات کلانی در حوزه سیاست خارجی می‌گیرد.»

موسی می‌افزاید: «شخصیت او به قدری مبهم است که نمی‌توان تشخیص داد آیا تصمیماتش ناشی از ویژگی‌های رفتاری و شخصی خود اوست، یا اینکه تحت تأثیر عوامل دیگری قرار دارد که بر او اعمال نفوذ می‌کنند.»

در سال‌های گذشته، ماسک اقداماتی برای محدود کردن دسترسی اوکراین به شبکه «استارلینک» (Starlink) انجام داده است. به گزارش خبرگزاری رویترز، در سال ۲۰۲۲، ماسک به کارکنان اسپیس‌اکس دستور داد تا پوشش استارلینک را در مناطقی که اوکراین در تلاش برای بازپس‌گیری آن‌ها بود، قطع کنند؛ اقدامی که مقامات کاخ سفید را غافلگیر کرد.

ماسک به طور علنی اعلام کرده است که در سال ۲۰۲۲، درخواست اوکراین برای فعال‌سازی شبکه ماهواره‌ای‌اش در شهر بندری سواستوپل (در کریمه) — که به منظور کمک به حمله علیه ناوگان روسیه در آن منطقه مطرح شده بود — را رد کرده است. او دلیل این کار را نگرانی از مشارکت در یک اقدام جنگی بزرگ عنوان کرد.

اتکا دولت آمریکا به ایلان ماسک

پنج تن از مقامات سابق دولت آمریکا اظهار داشتند که دولت بایدن در مقاطعی برای پیشبرد سیاست‌های خود به ماسک متکی بوده است.

به گفته آن‌ها، مقامات دولت بایدن با هماهنگی اسپیس‌اکس، از طریق قطع خدمات، مانع فعالیت‌های دشمنان ایالات متحده می‌شدند و از سوی دیگر، با گسترش دسترسی به استارلینک، به متحدان آمریکا یاری می‌رساندند.

آن‌ها افزودند که گفتگوها میان دولت و اسپیس‌اکس — که معمولاً با حضور مقامات پنتاگون و کاخ سفید انجام می‌شد — اغلب بر جلوگیری از استفاده گروه‌هایی مانند حوثی‌های یمن (که با ایران مرتبط هستند) و حزب‌الله لبنان از پایانه‌های استارلینک متمرکز بود.

مقامات دولت بایدن چندین بار اطلاعاتی را با اسپیس‌اکس به اشتراک گذاشتند که نشان می‌داد حوثی‌ها و حزب‌الله از پایانه‌های استارلینکی استفاده می‌کنند که مسیر اصلی خود را تغییر داده و از طریق واسطه‌ها به دست این گروه‌های شبه‌نظامی رسیده بودند.

در اکتبر ۲۰۲۳، در جریان درگیری‌ها میان اسرائیل و شبه‌نظامیان حزب‌الله در جنوب لبنان، مقامات اطلاعاتی به کاخ سفید اطلاع دادند که ممکن است افراد وابسته به حزب‌الله به پایانه‌های استارلینک دسترسی پیدا کرده باشند. به گفته پنج تن از مقامات، در سال ۲۰۲۴ و در جریان کارزار هوایی ایالات متحده علیه حوثی‌های یمن — گروهی که با ایران مرتبط است — مقامات نگرانی‌های مشابهی در مورد این گروه داشتند.

در هر دو مورد، دولت با شرکت «اسپیس‌اکس» (SpaceX) تماس گرفت و از آن خواست تا پایانه‌های (ترمینال‌های) مربوطه را شناسایی و غیرفعال کند. دو تن از این مقامات اظهار داشتند که دست‌کم تعدادی از این پایانه‌ها غیرفعال شدند.

اسپیس‌اکس در سندی که سال ۲۰۲۴ به «دفتر صنعت و امنیت» در وزارت بازرگانی ایالات متحده ارائه کرد، اعلام نمود که برای دریافت مجوزهای صادراتی (در صورت لزوم) و همچنین حفاظت از فناوری در راستای اهداف امنیت ملی و سیاست خارجی ایالات متحده، همکاری نزدیکی با نهادهای دولتی آمریکا دارد.

به گفته دو تن از مقامات سابق، اندکی پس از تهاجم تمام‌عیار روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، مقامات دولت بایدن اسپیس‌اکس را ترغیب کردند تا استفاده از «استارلینک» (Starlink) را برای ارتش اوکراین گسترش دهد.

به گفته یکی از مقامات سابق، در موردی دیگر، دولت بایدن از اسپیس‌اکس خواست تا در جریان اعتراضاتی که در سپتامبر ۲۰۲۲ — پس از مرگ مهسا امینی (زن ایرانی که به دلیل عدم رعایت صحیح حجاب بازداشت شده بود) — آغاز شد، استارلینک را در ایران فعال کند.

این مقام سابق — که از ذکر تعداد دقیق پایانه‌های منتقل‌شده خودداری کرد — گفت که این پایانه‌ها با کمک دولت به داخل ایران منتقل شدند.

یک مقام ارشد سابق در دولت ترامپ و فردی مطلع در این زمینه به خبرگزاری رویترز گفتند که دولت ترامپ نیز اوایل سال جاری اقدام مشابهی انجام داد و با ایلان ماسک و شرکت اسپیس‌اکس درباره انتقال پایانه‌های استارلینک به ایران و فعال‌سازی آن‌ها گفتگو کرد؛ این گفتگوها پس از حملات ایالات متحده و اسرائیل در ایران، که در ژوئن ۲۰۲۵ و سپس در فوریه ۲۰۲۶ رخ داد، صورت گرفت.

نه دولت ترامپ و نه شرکت اسپیس‌اکس به‌طور علنی تأیید نکرده‌اند که آیا آن پایانه‌ها فعال شده‌اند یا خیر. روزنامه «وال استریت ژورنال» در ماه فوریه گزارش داد که دولت ایالات متحده هزاران پایانه استارلینک را به ایران ارسال کرده است.

هیئت نمایندگی ایران در سازمان ملل به درخواست برای اظهار نظر در این باره پاسخی نداد.