چرا عربستان زیر فشار ایران و نیابتی‌های آن است؟

سامیا نخّول / رویترز / ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶

حملات حوثی‌ها به عربستان سعودی، فراتر از مسئله یمن است.

به گفته منابع سعودی، ایرانی و منطقه‌ای، حوثی‌ها با هدف قرار دادن زیرساخت‌ها و برهم زدن رویدادهای سرمایه‌گذاری‌ای که برای تحقق بلندپروازی‌های اقتصادی عربستان اهمیت محوری دارند، می‌کوشند محمد بن سلمان، ولیعهد سعودی، را تحت فشار قرار دهند تا هم با مطالبات حوثی‌ها در یمن موافقت کند و هم دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، را به کاهش محاصره ایالات متحده که اقتصاد ایران را تحت فشار شدید قرار داده است، ترغیب کند.

این کارزار بازتاب‌دهنده محاسبه ایران و حوثی‌هاست که بر اساس آن، رونق اقتصادی عربستان، بلندپروازی‌های این کشور در حوزه سرمایه‌گذاری و آسیب‌پذیری آن در برابر اختلال، این پادشاهی را به نقطه‌ای آسیب‌پذیر برای اعمال فشار تبدیل می‌کند؛ نقطه‌ای در رویارویی‌ای که از تنگه هرمز در دهانه خلیج فارس تا باب‌المندب در دریای سرخ امتداد یافته است.

مایکل نایتس، از مؤسسه مشاوره راهبردی «هورایزن اِنگیج»، می‌گوید ایران که پس از جنگی که آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه آغاز کردند، با فشارهای فزاینده اقتصادی و نظامی روبه‌روست، می‌کوشد با هدف قرار دادن شرکای منطقه‌ای واشنگتن، هزینه راهبرد آمریکا را افزایش دهد.

او گفت: «ایرانی‌ها در تنگنا قرار گرفته‌اند.» به گفته او، تهران و حوثی‌ها که نمی‌توانند مستقیماً واشنگتن را وادار به تغییر مسیر کنند، «عربستان سعودی را می‌کوبند؛ آن‌ها نقطه‌ضعف را هدف گرفته‌اند». به گفته نایتس، این دو با بهره‌گیری از آسیب‌پذیری اقتصادی پادشاهی سعودی و تمایل آن به حفظ ثبات، فشار بر این کشور را افزایش می‌دهند.

حوثی‌ها منافع مستقیمی در کاهش محاصره آمریکا علیه ایران، حامی اصلی منطقه‌ای آن‌ها، دارند. کاهش فشار بر تهران احتمالاً توانایی ایران را برای تداوم حمایت‌های سیاسی، مالی و نظامی و همچنین ارسال تسلیحات و پول، که به گفته آمریکا این جنبش به آن‌ها وابسته است، تقویت خواهد کرد.

با این حال، حوثی‌ها مطالبات خاص خود را نیز دارند. به گفته دو منبع سعودی و سه منبع منطقه‌ای آگاه از دیدگاه‌های عربستان، این مطالبات عبارت‌اند از: پایان دادن به عملیات نظامی سعودی و محدودیت‌های اعمال‌شده بر بنادر و فرودگاه‌های یمن، برقراری پروازهای منظم به ایران، ازسرگیری پرداخت حقوق کارکنان، پرداخت غرامت جنگی و پایان دادن به حمایت ریاض از دولت به‌رسمیت‌شناخته‌شده یمن. پذیرش این شروط، حاکمیت حوثی‌ها بر بخش بزرگی از یمن را تثبیت خواهد کرد.

یک مقام ارشد ایرانی گفت حملات حوثی‌ها بخشی از راهبرد گسترده‌تر ایران و متحدانش برای بازآرایی توازن قدرت منطقه‌ای از طریق هدف قرار دادن زیرساخت‌های انرژی و مسیرهای مهم کشتیرانی است. او گفت ریاض نمی‌تواند به حمایت آمریکا اتکا کند و باید به‌جای آن، مذاکرات را دنبال کند. این مقام افزود حملات حوثی‌ها تا زمانی که محدودیت‌های عربستان برداشته نشود، ادامه خواهد یافت.

با این حال، به گفته منابع آگاه از دیدگاه‌های عربستان، این راهبرد محمد بن سلمان را در برابر یک دوراهی قرار داده است. تشدید تنش‌ها خطر گسترش جنگی را در پی دارد که می‌تواند برنامه تحول اقتصادی و اجتماعی او را تضعیف کند؛ اما دادن امتیاز نیز ممکن است جنبشی را تقویت کند که سال‌هاست قدرت عربستان را به چالش کشیده است. هرچه درگیری طولانی‌تر شود، تهدید علیه امنیت عربستان، اعتماد سرمایه‌گذاران و چشم‌انداز ۲۰۳۰ این کشور نیز بیشتر خواهد شد.

دفتر رسانه‌ای دولت عربستان، وزارت امور خارجه ایران و سخنگوی حوثی‌ها بلافاصله به درخواست‌ها برای اظهارنظر پاسخ ندادند.

حوثی‌ها پیش‌تر وابستگی خود به ایران به‌عنوان یک نیروی نیابتی را رد کرده و گفته‌اند که تسلیحات خود را تولید می‌کنند.

برهم خوردن کنفرانس‌های شاخص

عربستان سعودی طی هفته گذشته با موج فزاینده‌ای از حملات حوثی‌ها روبه‌رو شده است. این حملات، از جمله، شامل حملات مرگبار به فرودگاه بین‌المللی ملک خالد در ریاض و حمله‌ای به شرکت آرامکوی سعودی، بزرگ‌ترین صادرکننده نفت جهان و یکی از ستون‌های اصلی اقتصاد این کشور، بوده است. حمله به ساختمان آرامکو آتش‌سوزی‌ای به راه انداخت که به چندین طبقه سرایت کرد.

این حملات کنفرانس شاخص نفتی ریاض را مختل کرده و باعث شده است مدیران ارشد شرکت‌های نفتی از حضور در آن انصراف دهند. همچنین برگزارکنندگان «ابتکار سرمایه‌گذاری آینده» (FII)، مجمع سالانه جهانی سرمایه‌گذاری، را ناگزیر کرده است امکان مشارکت از راه دور را فراهم کنند.

حوثی‌ها سابقه حمله به عمق خاک عربستان را دارند. از جمله در سال ۲۰۱۹، حملات آن‌ها به تأسیسات آرامکو به‌طور موقت حدود پنج درصد از عرضه جهانی نفت را مختل کرد. این حملات پس از آن صورت گرفت که ریاض در سال ۲۰۱۵، در پی تصرف صنعا، پایتخت یمن، به دست حوثی‌ها، در این کشور مداخله نظامی کرد. جنگ به بن‌بستی خونین تبدیل شد تا اینکه در سال ۲۰۲۲ آتش‌بسی برقرار شد.

با این حال، عبدالعزیز صقر، رئیس مرکز پژوهش‌های خلیج فارس مستقر در عربستان، گفت رهبران سعودی اکنون فشار نظامی را تنها گزینه عملی پیش روی خود می‌دانند.

او گفت: «آن‌ها به نقطه‌ای رسیده‌اند که دیگر هیچ مذاکره‌ای در کار نیست. جز اقدام نظامی، انتخاب دیگری ندارند.»

فواز جرجس، تحلیلگر مسائل خاورمیانه در مدرسه اقتصاد لندن، گفت حوثی‌ها بیش از پیش خود را در موضع قدرت برای مذاکره می‌بینند و به دنبال آن هستند که حاکمیتشان در صنعا به رسمیت شناخته شود و محدودیت‌های اعمال‌شده بر یمن کاهش یابد.

او گفت: «آنچه حوثی‌ها اکنون مطالبه می‌کنند، صلحی از موضع پیروزی است.»

به گفته منابع آگاه از دیدگاه‌های عربستان، از زمانی که آمریکا سال گذشته در واکنش به حملات حوثی‌ها به کشتی‌رانی در دریای سرخ، این گروه را بمباران کرد و سپس با آن‌ها بر سر آتش‌بس به توافق رسید، واشنگتن تمایل چندانی به آغاز کارزار نظامی دیگری با هدفی بلندمدت علیه حوثی‌ها نشان نداده است. بی‌میلی واشنگتن، ریاض را در برابر درگیری‌ای قرار داده است که در آن، فشار نظامی به‌تنهایی ممکن است به نتیجه‌ای قاطع منجر نشود.

عربستان چیزهای بیشتری برای از دست دادن دارد

منابعی ماه گذشته به رویترز گفتند که در آغاز کارزار حوثی‌ها، محمد بن سلمان از ترامپ خواست برای مقابله با این گروه کمک کند، اما ترامپ با انجام حملات آمریکا موافقت نکرد. واشنگتن در عوض، پیشنهاد ارائه کمک در شناسایی اهداف و تبادل اطلاعات امنیتی را مطرح کرد. ترامپ بعداً گفت در حال بررسی اقدام‌های احتمالی علیه حوثی‌هاست، اما در عین حال به نظر می‌رسید که هرگونه واکنش را تا پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا به تعویق می‌اندازد.

وزارت خارجه آمریکا به اظهارات پیشین ترامپ و مارکو روبیو، وزیر خارجه این کشور، ارجاع داد؛ اظهاراتی که در آن‌ها حملات حوثی‌ها به عربستان سعودی محکوم شده بود. کاخ سفید نیز بلافاصله به درخواست برای اظهارنظر پاسخ نداد.

تحلیلگران هشدار می‌دهند که با آشکار شدن آسیب‌پذیری‌های سامانه‌های دفاعی عربستان در برابر پهپادها و موشک‌ها، این درگیری ممکن است به جنگی فرسایشی تبدیل شود؛ جنگی که حوثی‌ها معتقدند گذر زمان و موقعیت جغرافیایی به سود آن‌هاست.

آرون دیوید میلر، مذاکره‌کننده پیشین آمریکا، گفت برتری این گروه تنها به موقعیت آن در نزدیکی گلوگاه باب‌المندب محدود نمی‌شود، بلکه از تفاوت چشمگیر در میزان دارایی‌ها و منافعی نیز ناشی می‌شود که دو طرف در معرض خطر قرار داده‌اند.

او گفت: «زیرساخت‌های عربستان بسیار ارزشمندتر از زیرساخت‌های حوثی‌هاست. آن‌ها در مقایسه با سعودی‌ها چیزهای بسیار کمتری برای از دست دادن دارند.»

فارع المسلمی، تحلیلگر مسائل یمن، گفت کارزار حوثی‌ها علیه ریاض تلاشی برای تثبیت برتری منطقه‌ای آن‌هاست؛ تلاشی که خطر گسترش درگیری به سراسر شبه‌جزیره عربستان را در پی دارد.

به گفته او، در قلب این بحران، فروپاشی نقشه راه صلحی قرار دارد که در سال ۲۰۲۳ با حمایت عربستان تدوین شد و مسیری برای دستیابی حوثی‌ها به مشروعیت سیاسی و دریافت منابع مالی بازسازی فراهم می‌کرد. بر اساس این نقشه راه، قرار بود ریاض در تأمین مالی پرداخت حقوق کارکنان بخش عمومی و بازسازی یمن کمک کند. اما درگیری‌های دریای سرخ این روند را از مسیر خود خارج کرده است؛ آن هم در شرایطی که حوثی‌ها بیش از پیش به ایران نزدیک شده‌اند.

المسلمی گفت: «ما به سوی بدترین نتیجه‌ای که بتوان تصور کرد، پیش می‌رویم؛ جنگی بدتر از جنگ سال ۲۰۱۵. این بار خونین‌تر خواهد بود و عربستان سعودی با متحدان کمتری وارد آن خواهد شد.»

او گفت هیچ کارزار موفقی علیه حوثی‌ها بدون اتحاد کشورهای خلیج فارس، به‌ویژه عربستان سعودی و امارات متحده عربی، امکان‌پذیر نیست.

او افزود: «حوثی‌ها فقط تهدیدی برای عربستان سعودی نیستند؛ آن‌ها کل منطقه خلیج فارس و منطقه‌ای گسترده‌تر را تهدید می‌کنند. این صرفاً جنگ عربستان نیست؛ جنگ خلیج فارس است.»