لیگ برتر ترکیه و تحول در فضای سیاسی این کشور

کالین میلر / نیویورک تایمز / ۱۰ اکتبر ۲۰۲۶

* چگونه پدیده غیرمنتظره لیگ برتر ترکیه، نمادی از تحول در فضای سیاسی این کشور شده است

فوتبال ترکیه تابستان امسال با موج تازه‌ای از ورود ستارگان، خبرساز شد و توجه جهانیان را به خود جلب کرد.

روملو لوکاکو به فنرباغچه پیوست، لئاندرو تروسار به بشیکتاش ملحق شد و گالاتاسرای (قهرمان فصل قبل) با رافائل لیائو قرارداد بست. از همه مهم‌تر، محمد صلاح پس از جدایی از لیورپول به عنوان بازیکن آزاد، ترابزون‌اسپور را برای ادامه دوران حرفه‌ای خود انتخاب کرد. این چهار باشگاه بر فوتبال ترکیه سلطه دارند و از زمان جنگ جهانی دوم تاکنون، به جز دو مورد، تمام عناوین قهرمانی لیگ را از آن خود کرده‌اند.

با این حال، تأثیرگذارترین ورود تابستانی مربوط به یک باشگاه بود: «آمداسپور».

این تیم در ماه مه برای نخستین بار به لیگ برتر صعود کرد. پس از گذشت شش هفته از رقابت‌های سوپرلیگ ترکیه، این تیم تعطیلات فیفادی را در صدر جدول سپری کرد و پیش از آن موفق شده بود ترابزون‌اسپور و بشیکتاش را شکست دهد. البته گالاتاسرای جمعه‌شب با پیروزی ۳ بر یک مقابل قاسم‌پاشا، جایگاه نخست را از آن خود کرد.

آمداسپور متعلق به شهر دیاربکر است؛ شهری در ۱۴۰۰ کیلومتری جنوب شرقی استانبول که بزرگترین شهر با اکثریت جمعیت کرد در ترکیه محسوب می‌شود. از دیدگاه بسیاری از کردها، این شهر پایتخت غیررسمی «کردستان» است؛ منطقه‌ای جغرافیایی-فرهنگی و ملتی بدون دولت مستقل در غرب آسیا.

آمداسپور که در سال ۱۹۷۲ تأسیس شده، چهار دهه به عنوان یک باشگاه استانی فعالیت می‌کرد تا اینکه سرانجام به سطح سوم فوتبال حرفه‌ای ترکیه راه یافت. این باشگاه پس از چندین بار تغییر نام با محوریت نام «دیاربکر»، سرانجام در سال ۲۰۱۴ نام «آمداسپور» را برگزید. این انتخاب نام، واجد اهمیت نمادین بود؛ چرا که «آمد» (Amed) نام کردی این شهر است، نه نام ترکی آن.

این تغییر نام، پیوند آمداسپور با هویت کردی را تقویت کرد؛ هم‌زمان، صعود امسال این تیم به لیگ برتر با تحولی تاریخی در روابط کردها و دولت ترکیه هم‌سو شده است؛ تحولی که پس از دهه‌ها درگیری، به سمت صلح و آشتی پیش می‌رود.

دولت ترکیه و رهبران کرد برای عادی‌سازی روابط تلاش می‌کنند و آمداسپور نیز به شکلی نمادین، هر هفته هویت کردی را در بزرگترین لیگ فوتبال کشور به نمایش می‌گذارد. حضور این باشگاه در کانون توجه عمومی، همچون شاخصی کارآمد برای سنجش میزان ادغام کردها در جریان اصلی فرهنگ ملی ترکیه عمل خواهد کرد؛ به‌ویژه آنکه جایگاه ممتاز این تیم در جدول رده‌بندی، آن را به موضوعی برجسته در افکار عمومی بدل کرده است.

بدین ترتیب، تحولات ورزشی و سیاسی موجب شده‌اند تا این باشگاه در کانون توجه قرار گیرد.

تاریخچه روابط کردها و ترک‌ها چگونه است؟

جمعیت کردها که بین ۲۵ تا ۳۵ میلیون نفر برآورد می‌شود، در منطقه‌ای کوهستانی ساکن‌اند که در مرزهای کشورهای ترکیه، عراق، سوریه، ایران و ارمنستان امتداد دارد. آن‌ها چهارمین گروه قومی بزرگ در خاورمیانه محسوب می‌شوند، اما هرگز صاحب یک دولت-ملت مستقل و پایدار نشده‌اند.

کردها جامعه‌ای متمایز را تشکیل می‌دهند که پیوندهای نژادی، فرهنگی و زبانی آن‌ها را به هم متصل می‌کند، هرچند گویش واحد و یکسانی ندارند. پس از جنگ جهانی اول و شکست امپراتوری عثمانی، در «پیمان سور» (۱۹۲۰) تمهیداتی برای تشکیل یک دولت کردی پیش‌بینی شده بود، اما این امر هرگز محقق نشد. در سال ۱۹۲۳، «پیمان لوزان» مرزهای ترکیه مدرن را تعیین کرد؛ کشوری که توسط مصطفی کمال آتاتورک بنیان نهاده شد.

از آن زمان تاکنون، کردها در کشورهای محل سکونت خود همواره اقلیت بوده‌اند. حدود نیمی از کردها — یعنی جمعیتی بین ۱۵ تا ۲۰ میلیون نفر — در ترکیه زندگی می‌کنند که تقریباً ۲۰ درصد از کل جمعیت این کشور را تشکیل می‌دهد. محل سکونت اصلی آن‌ها مناطق جنوب شرقی ترکیه است.

دولت ترکیه برای نسل‌های متمادی اصرار داشت که کردها قومی ترک‌تبار هستند. فرهنگ کردی سرکوب می‌شد و دولت پیش‌تر از عنوان «ترک‌های کوهستانی» برای توصیف آن‌ها استفاده می‌کرد. امروزه دولت اجازه ابراز محدود هویت فرهنگی و زبانی کردی را می‌دهد.

در سال ۱۹۷۸، «حزب کارگران کردستان» (PKK) — که سازمانی سیاسی و شبه‌نظامی کردی است — توسط عبدالله اوجالان تأسیس شد. این حزب خواستار تشکیل یک دولت مستقل کردی بود و در سال ۱۹۸۴ مبارزات مسلحانه خود را آغاز کرد.

از آن زمان تاکنون، بیش از ۴۰ هزار نفر کشته و صدها هزار نفر آواره شده‌اند. بر اساس مطالعات «گروه بین‌المللی بحران» (Crisis Group)، این مناقشه از ژوئیه ۲۰۱۵ تاکنون دست‌کم جان ۷۲۷۰ نفر را در ترکیه و شمال عراق گرفته است که ۶۵۵ نفر از آن‌ها غیرنظامی بوده‌اند. در دسامبر ۲۰۱۶، یکی از گروه‌های وابسته به پ‌ک‌ک (PKK) با انجام دو انفجار در خارج از ورزشگاه بشیکتاش در استانبول، موجب کشته شدن ۳۹ مأمور پلیس و هفت غیرنظامی شد. حدود یک ساعت و نیم پس از پایان مسابقه سوپر لیگ میان تیم‌های بشیکتاش و بورسا‌اسپور، ابتدا یک خودروی بمب‌گذاری‌شده به خودروی پلیس برخورد کرد و بلافاصله پس از آن، یک عامل انتحاری جلیقه انفجاری خود را منفجر کرد.

آخرین تحولات چیست؟

در فوریه ۲۰۲۵، پ‌ک‌ک برقراری آتش‌بس با ترکیه را اعلام کرد. اوجالان که از سال ۱۹۹۹ در سلول انفرادی در جزیره-زندان ایمرالی در دریای مرمره (دریایی داخلی در ترکیه) محبوس است، از این گروه خواست تا سلاح‌های خود را زمین بگذارد و منحل شود.

بیانیه اوجالان در پاسخ به درخواست «دولت باغچلی» — رهبر حزب خرکت ملی (MHP) و از متحدان دولت ترکیه — برای پایان دادن به درگیری‌ها صادر شد.

اوجالان اظهار داشت که جنبش خود را در زمانی که «مجراهای سیاست دموکراتیک مسدود بودند» پایه‌گذاری کرده، اما اکنون دیگر چنین وضعیتی حاکم نیست. او گفت که دوران مبارزه مسلحانه «به پایان رسیده است».

در ماه اوت سال جاری، ترکیه «قانون تقویت همبستگی ملی و یکپارچگی اجتماعی» را تصویب کرد؛ قانونی که با هدف بازگرداندن هزاران تن از مبارزان و حامیان سابق پ‌ک‌ک (PKK) که در زندان یا تبعید به سر می‌برند، به زندگی غیرنظامی تدوین شده است.

این قانون — که میان اعضای عادی و کسانی که مسئول سنگین‌ترین جنایات شناخته می‌شوند (از جمله اوجالان) تمایز قائل می‌شود — چتر حمایتی قانونی برای بازگشت زندانیان فراهم می‌کند، مشروط بر اینکه آتش‌بس همچنان برقرار بماند. با این حال، این قانون به مطالبات گسترده‌تر کردها برای دستیابی به حقوق سیاسی و فرهنگی بیشتر نمی‌پردازد.

این اقدام از نظر سیاسی حائز اهمیت است، چرا که حزب حاکم «عدالت و توسعه» (AKP) در تلاش است تا پیش از انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۲۰۲۸، قدرت خود را تحکیم بخشد. هنوز مشخص نیست که آیا رهبر این حزب، رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، برای چهارمین دوره نامزد خواهد شد یا خیر.

اهمیت «آمداسپور» (Amedspor) چیست؟

تابستان امسال، «مرکز مطالعات کردی» (KSC) گزارشی با عنوان «درک و برداشت کردها از آمداسپور و هواداری از آن» منتشر کرد. طبق برآورد این مرکز، آمداسپور چهار میلیون هوادار در سراسر ترکیه دارد؛ رقمی که طی چهار سال چهار برابر شده است. بیش از سه چهارم شرکت‌کنندگان در این نظرسنجیِ ۱۴۷۱ نفری، معتقد بودند که آمداسپور «چیزی فراتر از یک باشگاه فوتبال» را نمایندگی می‌کند.

«رها روحاوی‌اوغلو»، مدیر مرکز مطالعات کردی، به نشریه «اتلتیک» (The Athletic) می‌گوید که آمداسپور «ابزاری فوق‌العاده قدرتمند» برای هویت کردی در ترکیه محسوب می‌شود. یافته‌های این پژوهش همچنین نشان‌دهنده تغییر در ابعاد روابط کردها و ترک‌هاست؛ به‌طوری که بیش از ۶۰ درصد از هواداران آمداسپور اظهار داشتند که از تیم ملی ترکیه نیز حمایت می‌کنند.

«جان مک‌مانوس»، انسان‌شناس اجتماعی و نویسنده کتاب «به جهنم خوش آمدید؟: در جستجوی فوتبال واقعی ترکیه»، می‌گوید: «هویت کردی طیف گسترده‌ای از گرایش‌ها را در بر می‌گیرد. برخی به‌شدت طرفدار استقلال هستند، اما محافظه‌کارانی هم وجود دارند که برخی از آن‌ها به سمت رئیس‌جمهور اردوغان گرایش دارند.»

بر اساس گزارش دیده‌بان حقوق بشر، بیش از ۳۸۰ هزار کرد در جریان درگیری‌های دهه ۱۹۹۰ آواره شدند. بسیاری از آن‌ها به شهرهای بزرگی همچون استانبول، ازمیر و آنکارا نقل مکان کردند. مک‌مانوس می‌گوید: «این امر با افزایش آگاهی نسبت به هویت کردی در ترکیه هم‌زمان شده است.»

در ماه اوت، ناهیت ارن، رئیس باشگاه «آمداسپور» (Amedspor)، در کاخ ریاست‌جمهوری ترکیه با اردوغان دیدار کرد. آن‌ها در مقابل رسانه‌ها، در حالی که پیراهن باشگاه را در دست داشتند، کنار یکدیگر عکس گرفتند. مک‌مانوس می‌گوید که چنین رویدادی یک دهه پیش «کاملاً غیرقابل‌تصور» بود. روحاوی‌اوغلو نیز با این نظر موافق است و می‌گوید: «این تحول نشان می‌دهد که مسئله کردها تا چه حد در ذهنیت حاکمیت پیشرفت کرده است.»

ارن که وکیل دادگستری و رئیس پیشین کانون وکلای دیاربکر است، خطاب به اردوغان گفت: «به نمایندگی از شهرمان، از شما بابت این فرایند — که تحت رهبری شما آغاز شد و راه را برای فضایی تازه از صلح در کشورمان هموار کرد — سپاسگزارم. امیدوارم ما نیز همراه با سایر باشگاه‌های ورزشی، در این فضای صلح و آرامش سهیم باشیم.»

رئیس آمداسپور اوایل امسال در مصاحبه‌ای با «پانگ مدیا» (Pung Media)، نقش اجتماعی باشگاه خود را با باشگاه‌های بارسلونا و اتلتیک بیلبائو در لالیگای اسپانیا مقایسه کرد؛ باشگاه‌هایی که در آن‌ها فرهنگ‌های محلی کاتالان و باسک، در چارچوب کلی‌ترِ جامعه اسپانیا، نمود و بازتاب پیدا می‌کنند.

او گفت: «ورزش مجرایی برای نمایان ساختن حساسیت‌های گوناگون در جامعه و مطرح کردن مسائل مختلف در کانون توجه است. مهم‌ترین ویژگی‌ای که آمداسپور را در عرصه بین‌المللی شاخص می‌کند، آگاهی اجتماعی آن است.»

آمداسپور با چه چالش‌هایی روبروست؟

آمداسپور نخستین باشگاه کردی حاضر در «سوپر لیگ» ترکیه نیست. باشگاه «دیاربکرسپور» نیز ۱۱ فصل در این سطح حضور داشت که آخرین بار آن به سال ۲۰۱۰ بازمی‌گردد. اما به گفته روحاوی‌اوغلو، در مسابقات آمداسپور، سر دادن شعارها و خواندن سرودهایی در ستایش فرهنگ کردی، به بخشی جدایی‌ناپذیر از فضای این مسابقات تبدیل شده است.

هویت این باشگاه می‌تواند حاشیه‌ساز باشد. در مسابقه‌ای مقابل تیم «بورسا اسپور» در سپتامبر ۲۰۲۲، پنج نفر پس از برافراشتن پرچم کردستان توسط پلیس بازداشت شدند. روحاوی‌اوغلو می‌گوید: «الگوی مشخصی در این موارد وجود دارد: بازداشت کوتاه‌مدت در ورزشگاه، بررسی هویت و سپس آزادی؛ و هیچ‌یک از پیگردهای قانونی متعاقب آن، به صدور حکم محکومیت منجر نمی‌شود.»

تیم «آمداسپور» در طول هفت فصلی که در دسته سوم فوتبال ترکیه حضور داشت، به دلایل امنیتی اجازه نداشت در بازی‌های خارج از خانه تماشاگر داشته باشد.

مشکلات ساختاری نیز وجود داشته است.

تابستان گذشته، آمداسپور قراردادی برای تبلیغ روی پیراهن با «تزگل-کوم» (Tezgel-Kom)، یک فروشگاه زنجیره‌ای مستقر در دیاربکر، امضا کرد. شعار کردیِ «Koma me bona we» (به معنای «در خدمت شما») در زیر لوگوی این شرکت درج شده بود. روحاوی‌اوغلو توضیح می‌دهد: «این نخستین بار بود که شعاری به زبان کردی روی پیراهن یک تیم فوتبال در ترکیه نقش می‌بست.»

ناهیت ارن، مدیر باشگاه آمداسپور

کمیته انضباطی فوتبال حرفه‌ای ترکیه اعلام کرد که این لوگو «مقررات مربوط به تجهیزات ورزشی را نقض کرده است» و باشگاه را به پرداخت ۲۲۰ هزار لیر ترکیه (معادل ۳۳۸۲ پوند یا ۴۴۷۰ دلار) جریمه کرد. با این حال، فدراسیون فوتبال ترکیه (TFF) بعداً تأیید کرد که این شعار در وزارت بازرگانی ثبت شده و قانونی بوده است. روحاوی‌اوغلو استدلال می‌کند: «این مسئله نشان داد که رابطه دولت با زبان کردی همچنان نه بر پایه سیاست‌گذاری، بلکه بر اساس واکنش‌های آنی و غریزی استوار است.»

سپس در ماه ژانویه، فدراسیون فوتبال ترکیه، آمداسپور را به دلیل «لطمه زدن به اعتبار فوتبال» از طریق «تبلیغات ایدئولوژیک»، ۸۰۲ هزار و ۵۰۰ لیر (معادل ۱۲ هزار و ۳۲۲ پوند یا ۱۶ هزار و ۳۰۰ دلار) جریمه کرد.

این باشگاه ویدئویی ۲۰ ثانیه‌ای در حساب‌های شبکه‌های اجتماعی خود منتشر کرده بود که در آن موهای زنی در حال بافته شدن بود و هم‌زمان شعار کردی «Jin, jiyan, azadi» (زن، زندگی، آزادی) شنیده می‌شد. این عبارت، شعاری فراگیر و محبوب است که با هویت کردی پیوند دارد. همچنین این شعار به نمادی جهانی برای حقوق زنان تبدیل شده و در جریان اعتراضاتی که در ایران در واکنش به مرگ مهسا امینی، زن کرد-ایرانی، رخ داد، برجستگی و شهرت بسیاری یافت. بافتن مو به نمادی از همبستگی با کردهای سوریه تبدیل شده بود؛ کسانی که با تهاجم نظامی نیروهای حکومت دمشق روبرو بودند.

روحاوی‌اوغلو می‌گوید: «بین سال‌های ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۴، باشگاه‌ها در مجموع ۲۰ بار به اتهام “تبلیغات ایدئولوژیک” جریمه شدند. هر ۲۰ مورد جریمه مربوط به باشگاه‌های کردی بود و ۱۲ مورد آن برای تیم “آمداسپور” (Amedspor) صادر شد.»

امبایه دیانیه، بازیکن تیم آمداسپور، پس از صعود تیم به لیگ برتر، با پرچم کشورش سنگال عکس گرفت و شادی کرد. تصاویر ضبط‌شده نشان می‌دهند که نیروهای پلیس و امنیتی این مهاجم را محاصره کرده و تلاش می‌کنند پرچم را از او بگیرند. پرچم سنگال شامل رنگ‌های سبز، قرمز و زرد است؛ همان رنگ‌هایی که در پرچم پ‌ک‌ک (PKK) نیز دیده می‌شود. در این تصاویر صدای یکی از اعضای هیئت‌مدیره آمداسپور شنیده می‌شود که می‌گوید: «رئیس، این پرچم سنگال است» و «این پرچم خودِ اوست!»

با این حال، نمادگرایی اهمیت حیاتی دارد.

پس از صعود این باشگاه به سوپرلیگ ترکیه، تیم‌های فنرباغچه و گالاتاسرای با نقل‌قول کردنِ بیانیه کردی‌زبانِ آمداسپور، این موفقیت را تبریک گفتند. شاید این اقدامات کوچک و ناچیز به نظر می‌رسیدند، اما نقش این باشگاه را در پیوند دادنِ هویت کردی با ترکیه نشان می‌دادند.

روحاوی‌اوغلو می‌گوید: «آمداسپور در وضعیتی متناقض قرار دارد. کردها بیش از هر زمان دیگری با ترکیه پیوند دارند؛ آن‌ها هم در دیاربکر و هم در استانبول زندگی می‌کنند، رسانه‌های ترکیه را دنبال می‌کنند و حامی تیم ملی هستند. با این حال، آن‌ها بیش از هر زمان دیگری بر هویت خود تأکید می‌ورزند. آمداسپور درست در نقطه تلاقی این دو جریان ایستاده است.»

«کردها از طریق آمداسپور از ترکیه جدا نمی‌شوند، بلکه با نام و هویت خودشان پا به بزرگ‌ترین صحنه ورزشی ترکیه می‌گذارند. به همین دلیل است که ماجرای حضور آمداسپور در سوپرلیگ، فراتر از یک داستان فوتبالی است؛ این ماجرا معیاری هفتگی برای سنجش ظرفیت ترکیه در پذیرش و آشتی با هویت کردی محسوب می‌شود.» مک‌مانوس تأکید دارد که فراتر از «جنبه آشکار کردی» نمادهای باشگاه «آمداسپور»، بخش عمده‌ای از هوادارانِ رو به افزایش این تیم، درست مانند هواداران هر باشگاه دیگری هستند. «بسیاری از آن‌ها صرفاً از موفقیت باشگاهِ شهر یا منطقه خود — یا باشگاهی که والدینشان طرفدار آن بوده‌اند — خوشحال‌اند. سه باشگاه بزرگ استانبول چنان در تار و پود جامعه ترکیه تنیده‌اند که بسیاری از این هواداران، هم‌زمان با آمداسپور، همواره حامی یکی از آن تیم‌های بزرگ نیز بوده‌اند.»

فصل گذشته، اتوبوس تیم آمداسپور شعار کردی «EM TEN» (ما می‌آییم) را تبلیغ می‌کرد؛ اما در فصل جاری، این شعار به «EM HATIN» (ما اینجا هستیم) تغییر یافته است.

حضور هفتگی آمداسپور در کانون فوتبال ترکیه، شاید بیش از هر بیانیه رسمی دولتی، گویای وضعیت روابط میان ترک‌ها و کردها و چگونگی روند عادی‌سازی (یا عدم عادی‌سازی) این مناسبات باشد.