پشت‌پرده ماجرای مرموز در یک پایگاه هوایی بریتانیا

مایکل دی. شیر، اریک اشمیت، مگان اسپشیا، آدام گلدمن
نیویورک تایمز / ۳ اکتبر ۲۰۲۶

سه ون سفیدرنگ در دل شب از میان مناظر زیبای روستایی انگلستان عبور می‌کردند و به سمت پایگاه هوایی بریتانیا در حرکت بودند؛ پایگاهی که آمریکا از آن برای جنگ علیه ایران استفاده می‌کند.

ساعت ۱۲:۴۵ بامداد یکشنبه بود که یکی از سرنشینان ون‌ها — به دلایلی که هنوز روشن نیست — با خدمات اضطراری تماس گرفت. این تماس نخستین نشانه را به مقامات داد که ممکن است توطئه‌ای تروریستی — که اطلاعات آن حدود دو هفته پیش دریافت شده بود — در حال اجرا باشد.

پلیس بلافاصله واکنشی مسلحانه و فوری نشان داد؛ نیروها با شتاب به محل اعزام شدند و آن مرد به همراه چهار همدستش را دستگیر کردند. عکسی با کیفیت پایین که بعداً به رسانه‌ها درز کرد، این پنج مرد را در حالی نشان می‌داد که بدون پیراهن در کنار جاده نشسته و دستانشان از پشت بسته شده بود.

مقامات امنیتی چندین کشور به «نیویورک تایمز» گفتند که دلیل تماس آن مرد با پلیس همچنان موضوع بحث میان بازرسانی است که تلاش می‌کنند ماجرای آن شب را رمزگشایی کنند. این مقامات به دلیل باز بودن پرونده تحقیقات، خواستار عدم افشای نامشان شدند.

این یکی از معماهای متعددی است که مقامات هنوز موفق به کنار هم چیدن قطعات آن نشده‌اند.

آن تماس تلفنی زنجیره‌ای از وقایع را رقم زد، از جمله دستگیری مردان به ظن اقدامات تروریستی، تخلیه فوری ۸۵ خانه، جستجوی ون‌ها توسط ربات خنثی‌سازی بمب برای یافتن مواد منفجره، و تشکیل جلسه امنیت ملی به ریاست نخست‌وزیر، اندی برنهام. او بعداً اظهار داشت که «نشانه‌های قوی مبنی بر نقش داشتن ایران» وجود دارد.

اما دقیقاً نقش در چه چیزی؟ آقای برنهام و دیگر مقامات بریتانیایی پاسخ‌های اندکی ارائه کرده‌اند. هنگام بازرسی پلیس، هیچ ماده منفجره‌ای در ون‌ها یافت نشد. و ظرف یک روز، هر پنج مرد با قرار وثیقه آزاد شدند؛ نوعی برخورد که معمولاً با مجرمان عادی صورت می‌گیرد، نه مظنونان تروریستی. همچنین ممکن است مقامات به دلیل لزوم محرمانه نگه داشتن شواهد — و در نتیجه عدم امکان استناد به آن‌ها در دادگاه کیفری — با محدودیت‌هایی در اقدام قانونی مواجه شده باشند. پلیس برای یافتن عاملان استخدام این مردان — که یکی از مقامات آن‌ها را «افراد ساده‌لوح و بی‌خبر» توصیف کرده است — تحقیقات گسترده‌ای را آغاز کرده است. مقامات آمریکایی و بریتانیایی معتقدند که این عملیات با سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران یا یک ستاد فرماندهی نظامی دیگر در تهران مرتبط است. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، این اتهامات را رد کرده است.

این گزارش بر اساس گفتگو با بازرسان، مقامات محلی و ساکنان منطقه، و همچنین مقامات امنیتی بریتانیا، آلمان، اسرائیل و ایالات متحده تنظیم شده است؛ کسانی که از هشدارهای مربوط به توطئه‌ای برای هدف قرار دادن پایگاه‌های آمریکا در بریتانیا و اروپا آگاه بودند. برخی مقامات از افشای جزئیات پرونده خودداری کردند و برخی دیگر اذعان داشتند که حتی برای خودشان نیز ابعاد کامل ماجرا همچنان مبهم است. اکثر آن‌ها به دلیل ماهیت حساس تحقیقات، خواستار عدم افشای نامشان شدند.

برای بریتانیا، وقایع شش روز گذشته یادآوری آشکار — و گاهی گیج‌کننده — این نکته بوده است که جنگِ تحت رهبری آمریکا و اسرائیل علیه ایران که هشت ماه پیش آغاز شد، پتانسیل آن را دارد که پیامدهایی فراتر از افزایش قیمت نفت داشته باشد.

در ماه ژوئیه، سپاه پاسداران ایران با صدور بیانیه‌ای هشدار داد که اجازه دادن به ایالات متحده برای استفاده از این پایگاه، «لندن را مسئول» اقدامات آن‌ها می‌کند. در این بیانیه آمده بود: «هر پایگاهی که برای انجام حمله علیه خاک ایران مورد استفاده قرار گیرد، هدفی مشروع برای نیروهای ما محسوب می‌شود.»

در نهایت، مقامات هیچ نشانه ملموسی مبنی بر اینکه سرنشینان آن ون‌ها در مراحل پایانیِ تدارک یک حمله بوده‌اند، نیافتند. با این حال، برای مدتی در روز یکشنبه گذشته، به نظر می‌رسید که ایران ممکن است در حال آماده‌سازی برای عملی کردن تهدید خود باشد.

هشدارهای مبهم

به گفته مقامات آمریکایی که در جریان این اطلاعات قرار گرفته بودند، فرماندهان نظامی آمریکا در اواسط ماه سپتامبر هشداری نگران‌کننده از سوی سازمان‌های اطلاعاتی آمریکا و دیگر کشورهای غربی دریافت کردند. پایگاه «آر.ای.اف. فیرفورد» (R.A.F. Fairford) در جنوب انگلستان — که عمدتاً توسط نیروی هوایی ایالات متحده برای استقرار برخی از بزرگ‌ترین بمب‌افکن‌هایش استفاده می‌شود — هدفِ احتمالیِ حمله‌ای با حمایت ایران بود.

جزئیات مبهم این توطئه از طریق ترکیبی از شنود ارتباطات، اطلاعات دریافتی از منابع (خبرچینان) و سایر داده‌های اطلاعاتی کنار هم چیده شده بود. بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، گفت که مقامات اطلاعاتی این کشور نیز به همتایان بریتانیایی خود درباره احتمال وقوع حمله‌ای با حمایت ایران هشدار داده بودند، هرچند هدف مشخصی را اعلام نکردند. در ارزیابی‌های محرمانه هشدار داده شده بود که حملات احتمالی بعدی شامل استفاده از پهپاد خواهد بود.

هشدارها کلی بودند. تحلیلگران نمی‌توانستند تاریخ دقیق یا جزئیات مشخصی درباره طراحان این توطئه تعیین کنند، جز اینکه به این نتیجه رسیده بودند که آن‌ها تحت هدایت و حمایت تهران هستند. فرماندهان پایگاه‌ها در بریتانیا سطح تدابیر امنیتی را — که از زمان آغاز جنگ با ایران افزایش یافته بود — باز هم بالاتر بردند.

ساکنان شهرک «فِیرفورد» و روستاهای «کِمپسفورد» و «وِل‌فورد» در آن نزدیکی، متوجه تغییراتی شدند. «دام موریس»، عضو شورای محلی، گفت: «زمزمه‌هایی شنیده می‌شد مبنی بر اینکه در داخل پایگاه، اقداماتی در راستای تقویت حفاظت و تغییر سطوح هشدار در حال انجام است.»

در ۱۶ سپتامبر — یعنی ۱۱ روز پیش از حادثه پایگاه — یکی از ساکنان در گروه خصوصی فیس‌بوکی محله نوشت که شاهد صحنه‌ای غیرعادی بوده است: مردی با پوشش صورت (ماسک اسکی) که حدود ساعت ۹ شب در حال دویدن در روستا بود. دست‌کم سه روستایی دیگر نیز گفتند که مردی نقاب‌دار با لباس سیاه دیده‌اند. مشخص نبود که آیا آن‌ها درباره یک فرد واحد صحبت می‌کنند یا آن شخص چه کسی بوده است.

در سراسر اروپا، نگرانی مقامات رو به افزایش بود. به گفته یک مقام ارشد آمریکایی، اسرائیل به آلمان هشدار داد که پایگاه‌های آمریکا در آن کشور در معرض خطر بالایی قرار دارند و به‌ویژه به پایگاه‌های «اسپانگ‌دالم» و «رامشتاین» اشاره کرد.

در ۲۳ سپتامبر — چهار روز پیش از وقایع پایگاه نیروی هوایی سلطنتی (RAF) در فیرفورد — یک وب‌سایت خبریِ تحت حمایت ایران، اظهارات «یحیی رحیم‌صفوی»، فرمانده پیشین سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را منتشر کرد. بر اساس گزارش «گروه اطلاعاتی سایت» (SITE Intelligence Group) که فعالیت‌های آنلاین گروه‌های جهادی را رصد می‌کند، آقای صفوی اروپا را «قطب لجستیکی» جنگ آمریکا علیه ایران توصیف و محکوم کرد و نام پایگاه‌های هوایی مورد استفاده نیروهای آمریکایی در این جنگ — از جمله رامشتاین در آلمان، آویانو در ایتالیا و فیرفورد — را برشمرد.

اما بدون اطلاعات دقیق و مشخص درباره هدف یا زمان‌بندی حمله، کار زیادی از دست مقامات برنمی‌آمد؛ جز تشدید تدابیر امنیتی و انتظار کشیدن.

آشکار شدن یک توطئه

این وضعیت، یکشنبه گذشته به‌طور چشمگیری تغییر کرد.

یک کشاورز محلی که از مهمانی به خانه بازمی‌گشت، متوجه شد که مسیر ورودی خانه‌اش توسط سه ون سفید مسدود شده است.

این کشاورز — که نخواست نامش فاش شود — بعداً به بی‌بی‌سی نیوز گفت: «به آن‌ها نگاه کردم و با خودم گفتم: “این واقعی نیست.”» او به خبرنگاران گفت که هشت تا ده نفر را با صورت‌های پوشیده (ماسک‌دار) در حال دویدن دیده است.

به گفته او، ساعت ۱:۳۶ بامداد با شماره ۹۹۹ (معادل بریتانیایی ۹۱۱) تماس گرفت و بعداً اظهار داشت که معتقد است تماسش «هر نقشه‌ای که آن‌ها داشتند را خنثی کرده است.»

با این حال، جدول زمانی پلیس نشان می‌دهد که او حدود ۵۰ دقیقه پس از حضور مردِ داخل ون، تماس گرفته است. مشخص نیست افرادی که او دیده، مظنونان بوده‌اند یا نیروهای امنیتی که در واکنش به هشدار اولیه در محل حاضر شده بودند.

ویکی ایوانز، معاون کمیسر پلیس ضدتروریسم بریتانیا، اواخر روز یکشنبه گفت: «این عملیاتی بسیار پیچیده و در مقیاسی بزرگ است.» او افزود: «اقدامات ما در راستای منافع امنیت ملی است.»

اما تا روز دوشنبه، پرونده چرخش غیرمنتظره‌ای پیدا کرد.

آن مردان با قرار وثیقه آزاد شدند؛ اتفاقی که برای مظنونان تروریستی به‌ندرت رخ می‌دهد. پلیس بعداً اعلام کرد که مقداری بنزین، اما نه مواد منفجره، در ون‌ها کشف کرده است. لارنس تیلور، مافوق خانم ایوانز، به خبرنگاران گفت که آن مردان «مشمول شرایط سخت‌گیرانه‌ای در زمینه تردد و ارتباط با دیگران هستند. آن‌ها قطعاً همچنان تحت تحقیقات قرار دارند.»

در جلسات غیرعلنی، مقامات در تلاش بودند تا نقش مظنونان را مشخص کنند و دریابند که آیا ایران از آن‌ها برای تضعیف تمایل بریتانیا به اجازه دادن به ایالات متحده جهت استفاده از پایگاه‌هایش استفاده می‌کرده است یا خیر. هنوز روشن نیست که بازرسان چه اطلاعاتی از این مردان درباره نقشه‌هایشان به دست آورده‌اند.

آیا آن‌ها اقدامی انحرافی برای پوشش حمله‌ای دیگر بودند که در تدارک بود؟ آیا پیش از آنکه بتوانند با همدستان دیگر ارتباط برقرار کنند، متوقف شده بودند؟ یا اینکه این ماجرا یک فریبکاری پیچیده با هدف ایجاد وحشت و تبلیغات بود؟

برخی از مقامات اطلاعاتی معتقد بودند که تماس اولیه یکی از آن پنج مرد، بخشی از نقشه‌ای برای منحرف کردن حواس پلیس هم‌زمان با اجرای توطئه‌ای بزرگ‌تر بوده است. عده‌ای دیگر احتمال می‌دادند که این پنج نفر مجرمانی سطح‌پایین بوده‌اند و یکی از آن‌ها زمانی تماس گرفته که متوجه شده برای انجام کاری جدی استخدام شده است.

آقای تیلور در بیانیه روز دوشنبه خود جزئیات اندکی درباره تحقیقات ارائه کرد، اما به پیچیدگی این پرونده اشاره داشت. او گفت: «این تهدید اغلب در قالب فعالیت‌های مجرمانه برای ما آشکار می‌شود؛ فعالیت‌هایی که غالباً در مقیاسی کوچک و توسط افرادی صورت می‌گیرد که هدف اصلی‌شان نه تروریسم، بلکه کسب سود مالی سریع است.»

ارزیابی خطرات آتی

رئیس «ام‌آی۵» (MI5) — سازمان امنیت داخلی بریتانیا — سال‌هاست که درباره توطئه‌های تحت حمایت ایران هشدار می‌دهد؛ توطئه‌هایی که اغلب شامل هدف قرار دادن مخالفان با استفاده از مجرمان محلی بوده است.

کن مک‌کالوم، مدیرکل این سازمان، در سال ۲۰۲۴ گفت: «عوامل حکومتی ایران به‌طور گسترده از مجرمان به‌عنوان نیروهای نیابتی استفاده می‌کنند؛ از قاچاقچیان بین‌المللی مواد مخدر گرفته تا تبهکاران خرده‌پا.» روزنامه‌نگاران و دگراندیشان ایرانی در بریتانیا هدف تهدید به مرگ و حملات فیزیکی قرار گرفته‌اند.

کی‌یر استارمر، زمانی که نخست‌وزیر بریتانیا بود، در ابتدا با استفاده دولت ترامپ از پایگاه نیروی هوایی سلطنتی «فیرفورد» (R.A.F. Fairford) برای انجام حملات علیه ایران مخالفت کرد و گفت که در «تغییر رژیم از طریق حملات هوایی» مشارکت نخواهد کرد. اما او بعداً برای آنچه عملیات «تدافعی» می‌نامید، مجوز صادر کرد و هواپیماهای آمریکایی B-52 و B-1 که به بمب مجهز بودند، پروازهای خود به سمت ایران را از پایگاه فیرفورد آغاز کردند. آقای برنهام نیز همین سیاست را ادامه داده است.

پس از آنکه آقای استارمر در اول مارس این تغییر سیاست را اعلام کرد، نیروهای نیابتی ایران آماده به نظر می‌رسیدند تا علیه طیف وسیع‌تری از اهداف در بریتانیا اقدام کنند. چهار دستگاه آمبولانس متعلق به یک گروه داوطلب یهودی در لندن به آتش کشیده شد و نیمه‌شب به چندین کنیسه کوکتل مولوتف پرتاب شد.

به نظر می‌رسید هدف این اقدامات، ایجاد رعب و وحشت در جامعه یهودیان و در عین حال ارسال این پیام بود که تغییر موضع بریتانیا پیامدهایی به همراه دارد. مسئولیت این حملات را گروهی با نام «حرکت اصحاب‌الیمین الاسلامیه» (یا به اختصار «های» - Hayi) بر عهده گرفت؛ گروهی که به گفته دادستان‌های آمریکایی، پوششی برای «کتائب حزب‌الله» محسوب می‌شود. کتائب حزب‌الله گروهی است که از سوی ایالات متحده به‌عنوان سازمان تروریستی شناخته شده و یکی از قدرتمندترین نیروهای نیابتی ایران در عراق به شمار می‌رود. در ماه مه، یکی از فرماندهان این گروه در ایالات متحده به اتهام هدایت این حملات و سایر اقدامات در اروپا — به‌عنوان بخشی از کارزار تلافی‌جویانه تهران — تحت پیگرد قانونی قرار گرفت.

در ماه آوریل، گروه «های» ویدئویی منتشر کرد و مدعی شد که سفارت اسرائیل در لندن هدف حمله پهپادهای حامل مواد خطرناک قرار خواهد گرفت. اقلام مشکوکی، از جمله دو ظرف حاوی پودر، در نزدیکی پارک «کنزینگتون گاردنز» کشف شد. این ماجرا واکنش گسترده پلیس را به دنبال داشت و تیم‌های مقابله با تهدیدات شیمیایی، بیولوژیکی، رادیولوژیکی و هسته‌ای وارد عمل شدند. اما پلیس بعداً به این نتیجه رسید که هیچ‌گونه حمله‌ای به سفارت صورت نگرفته و آن ماده پودری‌شکل نیز خطرناک نبوده است.

مقامات اظهار داشتند که حمله واقعی به یک پایگاه هوایی آمریکا در بریتانیا، تشدید شدید تنش‌ها محسوب می‌شد.

تا پایان هفته، خانواده‌های تخلیه‌شده به خانه‌های خود بازگشتند و نوار امنیتی (حریم حفاظتی) به شعاع ۱۳۰۰ فوت در اطراف محل استقرار آن ون‌ها برچیده شد؛ با این حال، موانع بتنی در اطراف ورودی پایگاه نیروی هوایی سلطنتی «فِیرفورد» نصب گردید. در ادامه تحقیقات، پلیس فردی ۲۵ ساله با تابعیت دوگانه بریتانیایی-ایرانی را در لندن به ظن تدارک اقدامات تروریستی دستگیر کرد. او نیز با قرار وثیقه آزاد شد.