بحران کمبود دارو در ایران در اثر تحریم‌های آمریکا

بیتا غفاری و آنو آدیویه / فایننشال تایمز / ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۶

داروسازان ایرانی نسبت به تشدید کمبود دارو هشدار داده‌اند؛ چرا که جنگ و محاصره اعمال‌شده از سوی آمریکا، توانایی کشور برای واردات و پرداخت هزینه داروهای پزشکی را با مشکل مواجه کرده است.

اگرچه این کشور ۹۰ میلیون نفری بخش عمده داروهای خود را در داخل تولید می‌کند، اما برای تأمین مواد اولیه به واردات از کشورهایی از جمله هند وابسته است و دارو و واکسن را از اروپا و سایر نقاط جهان خریداری می‌کند.

با این حال، وزرا در هفته‌های اخیر اذعان کرده‌اند که تأمین این اقلام به‌شدت دشوار شده است.

ایالات متحده ماه‌هاست که بنادر جنوبی ایران — که مسیر اصلی واردات دارو به کشور محسوب می‌شوند — را تحت محاصره قرار داده است؛ هم‌زمان، شمار فزاینده‌ای از پروازهای بین‌المللی (که بخشی از محموله‌های دارویی از طریق آن‌ها وارد می‌شود) به دلیل تحریم‌های آمریکا علیه شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات هوایی در کشورهای ثالث، لغو شده‌اند.

به گفته مقامات، چندین کارخانه داروسازی نیز در اوج کارزار بمباران‌های آمریکا و اسرائیل، به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم آسیب دیده‌اند. این شرایط تهران را ناچار کرده است تا به ذخایر راهبردی دارو متوسل شود و به دنبال مسیرهای زمینی جایگزین برای واردات باشد.

هادی احمدی، سخنگوی انجمن داروسازان ایران، اظهار داشت که حدود ۶۰ قلم دارو برای بیماری‌های تهدیدکننده حیات — از جمله داروهای مربوط به اختلال خونی تالاسمی — دچار کمبود شده‌اند.

احمدی گفت که در دوران محاصره دریایی آمریکا، «هیچ‌گونه مواد اولیه، دارو یا تجهیزات ضروری از طریق دریا وارد کشور نشده است.»

محمدرضا ظفرقندی، وزیر بهداشت ایران، نیز این هفته اذعان کرد که محاصره اقتصادی موجب اختلال در زنجیره تأمین شده است.

او گفت: «با وجود اینکه آن‌ها رسماً اعلام می‌کنند دارو مشمول تحریم‌ها نیست، اما محدودیت‌های مربوط به انتقال ارز و حمل‌ونقل محموله‌ها، روند تأمین را مختل می‌کند.»

قطع پروازها به حوزه دارو آسیب زده است

ایالات متحده مدعی است که دارو از شمول تحریم‌ها مستثنی است. اما در حالی که کمبودها تحت تأثیر محاصره ماه‌هاست رو به وخامت گذاشته، تحلیلگران معتقدند که حوزه دارو نیز در برابر تلاش‌های واشنگتن برای قطع پروازها به ایران آسیب‌پذیر است؛ اقداماتی که بخشی از کارزار فشار آمریکا برای وادار کردن حکومت به بازگشایی تنگه هرمز و دستیابی به توافقی بر سر برنامه هسته‌ای محسوب می‌شود.

یک مقام کاخ سفید به‌طور مشخص به کمبود دارو در ایران اشاره نکرد، اما گفت که محاصره دریایی ایالات متحده مانع لجستیکی بزرگی بر سر راه توانایی ایران برای یافتن مسیرهای حمل‌ونقل جایگزین جهت ورود و خروج کالا به کشور ایجاد کرده است. این مقام افزود که ایران همچنین با تورم بالا و کاهش شدید قدرت خرید مواجه است.

به گفته اندیشکده بریتانیایی «بورس و بازار» (Bourse & Bazaar Foundation)، بانک‌های بین‌المللی نیز به‌طور فزاینده‌ای نسبت به تعامل با موسسات ایرانی محتاط شده‌اند، حتی اگر آن تراکنش‌ها از شمول تحریم‌ها معاف باشند.

این اندیشکده نوشت: «بنابراین، اقدامات جدید نمونه‌ای دیگر از مواردی است که در آن تشدید تحریم‌ها، خطر آسیب جدی به مردم عادی ایران را به همراه دارد؛ در این مورد خاص، به دلیل تأثیری که بر دسترسی و توانایی خرید کالاهای پزشکی حیاتی می‌گذارد.»

هند یکی از تأمین‌کنندگان اصلی محصولات دارویی ایران از طریق تنگه هرمز بوده است، اما توقف محموله‌ها و پروازهای مستقیم میان دو کشور، این مشکل را تشدید کرده است.

انوشیروان محسنی‌بندپی، معاون وزیر میراث فرهنگی ایران، گفت که مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، در جریان سفر ماه جاری خود به هند برای شرکت در اجلاس بریکس، چندین تن مواد اولیه دارویی را با هواپیمای اختصاصی خود به ایران منتقل کرده است.

یک داروساز در تهران که نخواست نامش فاش شود، گفت: «در گذشته، کمبودها عمدتاً محدود به داروهای بیولوژیک یا داروهای مربوط به بیماری‌های صعب‌العلاج بود؛ اما اکنون حتی مسکن‌های ساده و داروهای بسیار رایج اعصاب و روان نیز نایاب شده‌اند.»

یک شرکت داروسازی بزرگ اروپایی اعلام کرد که به دلیل تحریم‌ها، هیچ‌گونه محدودیتی در عرضه داروهای خود به ایران اعمال نکرده، اما از ژوئن گذشته تاکنون هیچ سفارشی برای برخی از داروهایش از سوی مقامات ایرانی دریافت نکرده است.

یک پرستار بازنشسته که در داروخانه‌ای در تهران منتظر نوبت خود بود، گفت برای پیدا کردن داروی شیمی‌درمانی همسرش، مجبور شده است در روزهای مختلف به چندین داروخانه در سطح شهر سر بزند.

او گفت: «یک بار دارو در داروخانه‌های دولتی موجود نبود و ما مجبور شدیم آن را در بازار آزاد با قیمتی سه برابر نرخ معمول خریداری کنیم.»

بسیاری از بیماران با هزینه‌هایی سرسام‌آور و کمرشکن مواجه هستند. نرخ تورم سالانه در حال حاضر ۹۰ درصد است و دولت در ماه مارس، ارائه ارز ارزان‌قیمت برای یارانه‌دهی به بخش عمده‌ای از داروها را متوقف کرد.

هادی احمدی، سخنگوی انجمن داروسازان گفت: «هزینه مواد اولیه ناگهان پنج برابر شد. این مسئله، همراه با افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل و لجستیک، منجر به افزایش ۱۵۰ تا ۵۰۰ درصدی قیمت داروها شده است.»

شرکت «نووارتیس» (Novartis)، یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان دارو در جهان، به روزنامه «فایننشال تایمز» گفت که این شرکت «تجربه‌ای قابل‌توجه در تداوم زنجیره تأمین دارو در دوران ناآرامی یا درگیری دارد؛ امری که به ما امکان داده است تا روند تأمین دارو برای بیماران در ایران را حفظ کنیم.»

مقامات همچنین برای واردات واکسن کافی آنفولانزا پیش از فرارسیدن فصل زمستان، تلاش‌های فشرده‌ای را آغاز کرده‌اند. مهدی پیرصالحی، رئیس سازمان غذا و داروی ایران، اعلام کرد که در هفته جاری ۷۰۰ هزار دوز واکسن آنفولانزا از چین وارد شده و محموله‌های دیگری نیز از روسیه و اروپا در راه است.

با این حال، یونس عرب، رئیس انجمن تالاسمی ایران، اظهار داشت که وضعیت برای بیماران مبتلا به تالاسمی از مرحله بحران نیز فراتر رفته است، چرا که داروهای حیاتی وارداتی — از جمله داروی «جادنو» (Jadenu) محصول شرکت سوئیسی نووارتیس — دیگر در دسترس نیستند.

عرب گفت: «از تمام خطوط قرمز عبور شده است.»