یا باید با تهران تجارت کنید یا با واشنگتن

بنوا فوکون / وال‌استریت ژورنال / ۲۵ سپتامبر ۲۰۲۶

یکی از مقامات ارشد وزارت خزانه‌داری آمریکا در ماه جاری با سفر به نقاط مختلف خاورمیانه و اروپا، هشداری جدی به شرکای تجاری ایران داد: یا باید با تهران تجارت کنید یا با واشنگتن.

این فشار تجاریِ قاطعانه، مؤثر واقع شده است.

در روزهای اخیر، دسترسی خطوط هوایی ایران به مسیرهای حیاتی منطقه‌ای قطع شده و فعالیت‌های بانکیِ بزرگ‌ترین بانک تجاری ایران در امارات متحده عربی و ترکیه نیز متوقف گردیده است؛ اقداماتی که بر تحریم‌های دیرینه و محاصره دریاییِ مداومِ آمریکا افزوده شده‌اند.

بی‌اعتمادی فزاینده کشورهای عربی حوزه خلیج فارس به تهران، کارایی این کارزار فشار را افزایش داده است؛ آن هم در شرایطی که آمریکا برای پایان دادن به جنگی تلاش می‌کند که موجب جهش قیمت سوخت در این کشور شده است. دولت آمریکا همچنان بر این استراتژی سخت‌گیرانه پافشاری می‌کند، حتی با وجود اینکه ایران سیگنال‌های دیپلماتیک ارسال می‌کند؛ از جمله پیشنهاد توقف هفت‌روزه حملات با هدف دستیابی به گشایش اقتصادی.

جاناتان برک، مقام وزارت خزانه‌داری و مدیرعامل سابق بانک «سیتی» (Citi) در لندن، گفت: «ما شاهد احساس فوریت و جدیت تازه‌ای از سوی شرکای خود هستیم. آن‌ها موضوع را بسیار جدی گرفته‌اند.»

نایجل کوشنر، وکیل بریتانیایی که دو دهه به شرکت‌ها در زمینه تحریم‌های ایران مشاوره داده است، اظهار داشت که هرگز چنین فشار شدیدی را بر بخش‌های بانکی و هوانوردی ایران ندیده است.

کوشنر گفت: «آمریکا تنها در عرض چند هفته به تأثیری دست یافته که در کارزارهای طولانی‌مدتِ آغازشده از سال ۲۰۱۰، حاصل نشده بود.»

مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، که این هفته در مجمع عمومی سازمان ملل سخنرانی می‌کرد، ضمن اذعان به مشکلات ناشی از تحریم‌ها، تأکید کرد که ملت او در برابر این فشارها ایستادگی خواهد کرد.

پزشکیان گفت: «مقاومت ملت ایران در برابر تحریم‌ها تنها افزایش خواهد یافت. ما هرگز سر فرود نخواهیم آورد و زانو نخواهیم زد.» ایران از زمان انقلاب اسلامی سال ۱۹۷۹ و ماجرای گروگان‌گیری در سفارت آمریکا، با بار فزاینده تحریم‌ها روبرو بوده است. با این حال، تهران علی‌رغم قطع دسترسی به سیستم دلاری و از دست دادن دارایی‌های خارجی، توانسته است ارتباطات حیاتی هوایی و پیوندهای بانکی خود را با همسایگانش در سراسر خاورمیانه حفظ کند.

جنگِ امسال، نظر بسیاری از کشورهای حوزه خلیج فارس را نسبت به این روابط تیره کرده است. ایران به اهدافی - از جمله زیرساخت‌های انرژی - در کشورهایی نظیر امارات متحده عربی (که مجرای تجاری کلیدی ایران با جهان است) حمله کرده است. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی همچنان به کشتی‌ها در اطراف تنگه هرمز - گذرگاه باریک ورودی خلیج فارس که مسیر عبور حدود یک‌پنجم نفت جهان بوده است - حمله می‌کند. در همین حال، شورشیان حوثی یمن که تحت حمایت ایران هستند، مناطقی را در امتداد تنگه باب‌المندب (که معادلِ تنگه هرمز در دریای سرخ و یک گلوگاه راهبردی است) به تصرف درآورده و به زیرساخت‌های نفتی عربستان سعودی حمله کرده‌اند.

اکنون شرکای تجاری ایران با این احتمال روبرو هستند که اگر برخی از آخرین پیوندهای باقی‌مانده تهران با جهان خارج را قطع نکنند، هدف اقدامات تنبیهی آمریکا قرار گیرند.

به سقف تحمل خود در برابر ایران رسیده‌ایم

برک، که معاون وزیر در امور مقابله با تأمین مالی تروریسم است، گفت: «ایران به مدت ۵۰ سال یک معضل بوده و ما تا حد زیادی به سقف تحمل خود در برابر این مشکل رسیده‌ایم.»

کشورهای خاورمیانه به دیدگاه آمریکا توجه نشان داده‌اند؛ از جمله عمان که نخستین مقصد سفر منطقه‌ای برک بود.

عمان مدت‌هاست که نقش میانجی را میان ایران و غرب ایفا می‌کند، اما با تداوم تنش‌ها و درگیری‌های مرتبط با ایران، با تهدیدهای فزاینده‌ای از سوی ترامپ مواجه شده است. نخستین هدفِ مورد نظر برک، پروازهای شرکت هواپیمایی ایرانی «ماهان‌ایر» بود؛ شرکتی خصوصی که با سپاه پاسداران انقلاب اسلامی پیوند دارد و غرب معتقد است از طریق آن سلاح، نیرو و تدارکات منتقل می‌شود. اگرچه این شرکت هواپیمایی از سوی آمریکا تحریم شده بود، اما عمان و برخی کشورهای دیگر همچنان به پروازهای آن اجازه فعالیت می‌دادند.

برک گفت: «ماه‌هاست که با برخی از این شرکا در تماس هستم و موضوع هواپیمایی ماهان را مطرح می‌کنم. وقتی در حال مکالمه تلفنی هستم، سایت “فلایت‌رادار” (FlightRadar) را باز می‌کنم و پروازی را در مسیر بین این کشورها می‌بینم. با خودم می‌گویم: “چطور ممکن است اجازه چنین کاری را بدهید؟”»

به گفته مقامات خاورمیانه‌ایِ مطلع از این ماجرا، دولت عمان سفر برک را نشانه‌ای از جدیت ایالات متحده در اجرای تحریم‌ها و این واقعیت دانست که عدم همکاری می‌تواند به اقتصادشان لطمه بزند. مسقط ظرف یک هفته تمام پروازهای ماهان را ممنوع کرد و پس از اجرایی شدن محدودیت‌های جدید آمریکا علیه صنعت هوانوردی ایران، روز چهارشنبه با مسدود کردن فعالیت تمامی شرکت‌های هواپیمایی ایرانی، این روند را ادامه داد.

برک سپس برای دیدار با مقامات امارات متحده عربی به آنجا سفر کرد. امارات اگرچه متحد مهم آمریکا در منطقه است، اما پیوندهای فرهنگی و اقتصادی دیرینه‌ای نیز با ایران دارد؛ پیوندهایی که راهی حیاتی و غیرمستقیم (مسیری فرعی) برای دسترسی تهران به سیستم مالی جهانی فراهم کرده است.

افراد مطلع می‌گویند که برک در گفتگوهای خود در آنجا، به اقدام اخیر علیه شعبه محلی یک بانک مصری که با ایران مراودات مالی داشت، اشاره کرد.

در همین هفته، مقامات اماراتی شعب محلی «بانک ملی ایران» — بزرگترین بانک تجاری جمهوری اسلامی — را از انجام تراکنش‌های مرتبط با ایران منع کردند.

مصطفی پاکزاد، واسطه مالی سابق ایرانی که در گذشته از این بانک برای کمک به مشتریان ایرانی جهت پرداخت هزینه کالاها استفاده می‌کرد، گفت: «این اقدام، شریان‌های اصلی تجارت خارجی ایران را هدف قرار می‌دهد.»

روز پنجشنبه، امارات تمامی پروازهای شرکت‌های هواپیمایی ایرانی را ممنوع کرد؛ اقدامی که احتمالاً موجب اختلال در تجارت خواهد شد.

برک همچنین به ترکیه سفر کرد و این کشور نیز متعاقباً پروازهای ماهان را لغو نمود. آنکارا همچنین مجوز فعالیت یکی از بزرگترین بانک‌های خصوصی ایران، یعنی «بانک ملت» را لغو کرد؛ موسسه‌ای که به عنوان مجرایی برای انجام مبادلات تجاری میان ایران و ترکیه عمل می‌کرد.

در مجموع، وزارت خزانه‌داری آمریکا با نمایندگان بیش از ۵۰ کشور دیدار و گفتگو کرد. دیپلمات‌های آمریکایی با کشورهایی نظیر آذربایجان و گرجستان نیز تماس گرفتند و این کشورها هم فعالیت شرکت‌های هواپیمایی ایران را متوقف کردند.

با این حال، همچنان برخی مسیرهای ارتباطی ایران با جهان باز است. ماهان همچنان به چین و روسیه — دو تن از بزرگترین شرکای ایران — پرواز می‌کند. وزارت خزانه‌داری آمریکا شرکت‌ها و عوامل وابسته به ایران را در هر دو کشور تحریم کرده است؛ هرچند به گفته «برک»، گفتگو با آن‌ها بخشی از مذاکرات سیاسی گسترده‌تر با کاخ سفید محسوب می‌شود.

برک سفر دو هفته‌ای خود را در لندن به پایان رساند و در آنجا با مقامات وزارت امور خارجه و وزارت خزانه‌داری بریتانیا دیدار کرد. بریتانیا اعلام کرده است که معافیت‌های تحریمی بانک‌های ایرانیِ فعال در پایتخت مالی اروپا را تمدید نخواهد کرد.

این اقدام می‌تواند عملاً منجر به تعطیلی شعبه «بانک ملی» در لندن شود — بانکی که مجوز فعالیت بریتانیایی آن ماه آینده منقضی می‌شود و تمدید آن در هاله‌ای از ابهام قرار دارد — و بدین ترتیب فشارها بر تهران را بیش از پیش افزایش دهد.

متیو لویت، که در دوران ریاست‌جمهوری جورج دبلیو بوش به عنوان معاون دستیار وزیر در امور اطلاعات و تحلیل در وزارت خزانه‌داری خدمت می‌کرد، گفت: «تحریم‌ها تنها زمانی مؤثر واقع می‌شوند که بتوانید طرف مقابل را متقاعد کنید که در تصمیم خود بسیار جدی هستید. اما اثربخشی واقعی در عمل مشخص می‌شود؛ این راهکار تنها در صورتی نتیجه می‌دهد که فشارها را همچنان حفظ کنید.»