صف چندکیلومتری کامیون‌ها در مرز ترکیه و ایران

سرا یدی‌کارداش و امیرحسین راجی / خبرگزاری آسوشیتدپرس

صدها دستگاه کامیون در امتداد جاده منتهی به ایران، در منطقه کوهستانی مرز شرقی ترکیه متوقف شده‌اند. این بزرگ‌ترین گذرگاه مرزی میان دو کشور که در شرایط عادی نیز پرتردد است، اکنون و در پی محاصره بنادر ایران توسط نیروی دریایی آمریکا، به شریان حیاتی و تعیین‌کننده‌ای برای اقتصاد تهران تبدیل شده است.

مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، خواستار شتاب‌بخشی به تجارت زمینی شده است؛ چرا که این محاصره دریایی، بخش اعظم واردات ایران را محدود کرده و فروش نفت و گاز را که محل اصلی تأمین درآمد و بقای اقتصاد این کشور است، متوقف ساخته است.

این وضعیت، تازه‌ترین آزمون برای میزان تاب‌آوری ایران به شمار می‌رود. رانندگان کلافه و معترض ایرانی در گذرگاه مرزی ترکیه — جایی که صف‌ها اکنون به چندین کیلومتر می‌رسد — با خبرگزاری آسوشیتدپرس به گفتگو پرداختند.

محمد‌رضا شیری، ۵۵ ساله، که چهار روز در انتظار بوده تا بار لاستیک خود را وارد ایران کند، گفت: «۱۵ سال است که از این دروازه مرزی رفت‌وآمد می‌کنم، اما هرگز مجبور نشده بودم این‌قدر معطل شوم. ما مجبور شدیم در انتهای یک صف هفت کیلومتری منتظر بمانیم. پیش از این حداکثر سه روز اینجا معطل می‌شدیم، اما اکنون به دلیل جنگ، زمان انتظار از پنج روز هم فراتر رفته است.»

ایران، ایالات متحده را متهم می‌کند که در پی تضعیف این کشور است.

مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، روز سه‌شنبه گفت: «آن‌ها تلاش می‌کنند هر کجا که بتوانند مشکل ایجاد کنند و از هیچ اقدامی فروگذار نمی‌کنند. مسیرها را می‌بندند، مسیرهای هوایی را تعطیل می‌کنند، مسیرهای زمینی را مسدود می‌سازند و می‌کوشند به اختلافات داخلی دامن بزنند.»

ایران تأکید دارد که این فشارها مواضعش را در مذاکرات با واشنگتن تغییر نخواهد داد. تهران خواستار پایان یافتن محاصره آمریکا است تا پس از آن اجازه تردد مجدد به کشتیرانی تجاری از تنگه هرمز را بدهد؛ تنگه‌ای که تسلط ایران بر آن، بازارهای جهانی و قیمت نفت را متلاطم کرده است.

اتکای بیش از ۸۰ درصدی تجارت ایران به خلیج فارس

ایران با چالش بزرگی برای انتقال مسیرهای تجاری خود از دریا به زمین مواجه است. به گفته محمد فرزانگان، کارشناس مسائل اقتصادی ایران، اقتصاد این کشور پیش از آغاز جنگ برای بیش از ۸۰ درصد از تجارت خود به خلیج فارس متکی بود.

اکنون گذرگاه‌های زمینی ایران با ترکیه در غرب و پاکستان در شرق، نقشی حیاتی در اتصال این کشور به اروپا و آسیا ایفا می‌کنند. رانندگان، کالاهایی را حمل می‌کنند که برای صنایع پتروشیمی و سایر واحدهای تولیدی ایران — که در حملات آمریکا و اسرائیل آسیب شدیدی دیده‌اند — حیاتی است.

با این حال، گذرگاه‌های زمینی تحت فشار شدیدی قرار دارند.

فرزانگان گفت: «زیرساخت‌های لوگو و ظرفیت این مرزها محدود است. مقررات، کنترل‌های مرزی و فساد، همگی ترانزیت را بسیار دشوارتر و زمان‌برتر می‌کنند.» او افزود که تجارت زمینی «در اصل نمی‌تواند جایگزین یا جبران‌کننده محاصره دریایی باشد.»

بر اساس داده‌های «انجمن بین‌المللی حمل‌ونقل» که نماینده بخش لوجستیک بین‌المللی ترکیه است، در مرز گوربولاغ ترکیه، زمان انتظار کامیون‌ها از زمان آغاز جنگ بیش از چهار برابر شده است.

یک مقام ایرانی نیز از افزایش جهشی تعداد کامیون‌ها خبر داده است.

امیر روشن‌بخش قنبری، معاون یک نهاد دولتی توسعه تجارت ایران، در گفتگو با خبرگزاری نیمه‌رسمی ایلنا گفت: «به جای ۲۰۰ دستگاه کامیون، ۱۲۰۰ دستگاه کامیون در مرز حضور دارند و کشور مقصد ظرفیت پذیرش این تعداد کامیون را ندارد.»

قنبری بخشی از ترافیک و توقف در مرز را متوجه کشورهای همسایه دانست و گفت: «کشورهای مقصد تمایلی به توسعه زیرساخت‌ها ندارند، زیرا مشخص نیست این وضعیت تا چه زمانی ادامه خواهد داشت.»

اما خبرنگار آسوشیتدپرس که روز سه‌شنبه از این گذرگاه مرزی در ترکیه بازدید کرد، شاهد عملیات جاده‌سازی برای احداث باندهای اضافه بود. دو تن از کارمندان اداره جاده‌ای محل که به دلیل نداشتن مجوز مصاحبه خواستند نامشان فاش نشود، گفتند که ترکیه بر اساس یک طرح سه ساله در حال بهبود زیرساخت‌های مرزی است.

اعتراض برخی رانندگان به تاخیرها

یک کانال تلگرامی وابسته به گروه‌های نماینده رانندگان کامیون و فعالان بخش حمل‌ونقل در ایران، مملو از پیام‌های اعتراضی به شرایط موجود است. دستمزد پایین این رانندگان، پس از اقدام مقامات ایرانی در افزایش قیمت سوخت و سهمیه‌بندی شدیدتر آن، تحت فشار بیشتری قرار گرفته است.

در یکی از این پیام‌ها آمده است: «با افزایش هزینه‌ها، بالا رفتن خرج استهلاک، قیمت بالای لاستیک و قطعات و از سوی دیگر کاهش بار و افت درآمد رانندگان، ادامه کار برای بسیاری از ما بسیار دشوار شده است.» این پیام هشدار می‌دهد که رانندگان «در برابر این فشار مضاعف ساکت نخواهند ماند.»

اکبر صدیقی، راننده ۴۲ ساله ایرانی اهل تبریز که در این گذرگاه منتظر بود، گفت زمان طولانی‌تر انتظار باعث شده رفت‌وآمد دو بار در ماه او به یک بار در ماه کاهش یابد.

او گفت: «به همین دلیل درآمدم به نصف رسیده است.» وی افزود قیمت سوخت کامیونش در ایران از زمان آخرین سفرش تا کنون ۲۵ درصد افزایش یافته است.

صدیقی گفت: «برخی رانندگان ترک می‌توانند رشوه بدهند و بدون نوبت جلو بروند. پول ما اینجا ارزشی ندارد و ما نمی‌توانیم چنین کاری بکنیم.»

رانندگان می‌گویند صف گمرک در سمت ایران حتی طولانی‌تر است و زمان انتظار در ماه گذشته بین ۱۲ تا ۲۵ روز متغیر بوده است. بسیاری، بازرسی‌های طولانی‌تر مقامات ترکیه‌ای از کامیون‌های خروجی از ایران را عامل این تاخیر می‌دانند.

اکبر یحیایی، راننده ایرانی که می‌گوید بارهایش از قطعات ماشین‌آلات تا مواد شیمیایی متغیر است، گفت چهار روز است که معطل شده است.

او گفت: «برای ما راننده‌ها جای شرمساری است. اینجا در طول زمان انتظار هیچ سرویس بهداشتی یا حمامی وجود ندارد که بتوانیم استفاده کنیم. از ظاهر و بوی ما می‌توانید وضعیت را بفهمید.» او افزود که درآمدش به سختی کفاف هزینه‌های غذایش را می‌دهد.

تلاش ایران و همسایگان برای حل مشکل

رهبران ایران به حساسیت و خطرات بالای شرایط اعتراف کرده‌اند. طبق اعلام مرکز آمار ایران، اقتصاد این کشور در سه ماهه نخست سال خورشیدی (که از ۲۰ مارس آغاز شد) در مقایسه با دوره مشابه سال قبل، بیش از ۱۰ درصد کوچک شده است. بخش غیرنفتی اقتصاد ایران نیز انقباض ۴.۶ درصدی را تجربه کرده است.

از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در ۲۸ فوریه، ارزش ریال، واحد پول ایران، سقوط کرده و تورم به شدت افزایش یافته است. هفته‌ها پیش از آن نیز، افت شدید شرایط اقتصادی به بروز اعتراضات ضد دولتی منجر شده بود که سرکوب مرگباری را به دنبال داشت.

مقامات در ایران و کشورهای همسایه می‌گویند در تلاشند تا تردد از گذرگاه‌های مرزی را سرعت ببخشند.

ارسین سیمشک، نماینده «انجمن بین‌المللی حمل‌ونقل» در گوربولاغ، در یک مصاحبه تلفنی گفت: «گمرک ترکیه با افزایش تعداد باندها در ایستگاه‌های سنجش سوخت و دو برابر کردن دستگاه‌های اسکن ایکس-ری، زمان انتظار خودروهای ورودی از ایران را از ۳۰ روز به ۲۲ روز کاهش داده است.»

در مرز ایران و پاکستان نیز رانندگان از بروز تاخیرهایی خبر داده‌اند. اسکندر مؤمنی، وزیر کشور ایران، این هفته گفت دو کشور قصد دارند با ۲۴ ساعته کردن فعالیت گذرگاه‌ها، حجم تردد و جریان مبادلات را افزایش دهند.

خبرگزاری رسمی ایران (ایرنا) به نقل از مؤمنی پس از دیدار روز دوشنبه همتای پاکستانی‌اش از تهران گزارش داد که دو کشور همچنین توافقنامه‌هایی برای افتتاح یک گذرگاه جدید در منطقه کوهک امضا کرده‌اند.