افزایش چشمگیر هزینه تحصیل در ایران

یورونیوز فارسی

گزارش اختصاصی یورونیوز از گرانی تحصیل در ایران؛ بی‌مهری اقتصاد مهر را برای خانواده‌ها دشوار می‌کند

سال تحصیلی جدید در ایران در حالی آغاز می‌شود که بحران اقتصادی ناشی از جنگ و محاصره ‏دریایی، هزینه تحصیل دانش‌آموزان و دانشجویان ایرانی را نیز افزایش چشمگیری داده است.

در سال جاری (۱۴۰۵) حدود سه میلیون و سیصد هزار دانشجو در ایران شاغل به تحصیل‌اند که بیش از ۶۰ درصد آن‌ها در دانشگاه‌های غیردولتی تحصیل می‌کنند. یعنی بابت تحصیل در دانشگاه باید پول بپردازند. اما این آمار به این معنا نیست که همه دانشجویان شاغل به تحصیل در دانشگاه‌های دولتی، رایگان درس می‌خوانند. دانشجویان «نوبت دوم» در دانشگاه‌های دولتی باید بابت تحصیل شهریه بپردازند. علاوه بر این، برخی از دانشگاه‌های دولتی به شیوه‌های دیگری از دانشجویان شهریه می‌گیرند.

علی‌باقر طاهری‌نیا، رئیس مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی، در بهمن ۱۴۰۳ در گفت‌وگو با روزنامه همشهری، دانشجویان شهریه‌پرداز را ۷۰ درصد کل دانشجویان ایران اعلام کرد.

رشد تورم و کاهش درآمد شهروندان، در کنار هزینه سنگین تحصیل در دانشگاه‌های غیردولتی و درصد بالای فارغ‌التحصیلان دانشگاهی بیکار، سبب شده است که طی یک دهه اخیر تعداد دانشجویان در ایران از ۴ میلیون و ۴۰۰ هزار به ۳ میلیون و ۳۰۰ هزار نفر کاهش یابد. این کاهش ظاهرا بیشتر شامل دانشجویان شهریه‌پرداز بوده است زیرا در سال ۱۳۹۴، مطابق اعلام مجتبی شریعتی نیاسر، معاون آموزشی وقت وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، دانشجویان شهریه‌پرداز ۸۵ درصد از کل دانشجویان ایران را تشکیل می‌دادند.

شهریه تحصیل در دانشگاه‌ها و مدارس غیردولتی، همانند سایر مخارج زندگی در ایران، طی سال‌های اخیر که فشارهای اقتصادی ایالات متحده آمریکا بر جمهوری اسلامی ایران بیش از پیش افزایش یافته است، روندی صعودی داشته اما سال تحصیلی جدید در ایران در شرایطی در حال آغاز شدن است که ایران یک جنگ چهل‌روزه و مجموعه‌ای از درگیری‌های نظامی را در مناطق جنوبی خودش پشت سر گذاشته و با تبعات دشوار تشدید تحریم‌های اقتصادی و محاصره دریایی و سقوط تقریبا روزافزون ارزش ریال نیز مواجه است.

مطابق آمار رسمی، در ایران تقریبا ۱۶ میلیون دانش‌آموز وجود دارد که حدود ۱۵ درصد آن‌ها در مدارس غیردولتی درس می‌خوانند. تفاوت چشمگیر درصد دانش‌آموزان و دانشجویانی که خانواده‌هایشان بابت تحصیل آن‌ها پول می‌پردازند، نشانه اهمیت تحصیلات عالی در جامعه ایران است. ولی به رغم درصد اندک دانش‌آموزان مدارس غیردولتی، به نظر می‌رسد شرایط اقتصادی وخیم ایران در سال جاری سبب شده است که پرداخت پول بابت تحصیل فرزندان در مدارس نیز برای بسیاری از خانواده‌های ایرانی دشوار باشد.

«جنگ باعث کاهش ثبت‌نام در مدارس غیردولتی شده»

مریم، زنی ۵۷ ساله، حسابدار چند دبستان غیردولتی یا به‌اصطلاح غیرانتفاعی در جنوب شهر تهران است. او درباره آنچه که در آستانه سال تحصیلی جدید در این مدارس می‌گذرد، به یورونیوز گفت: «من چند سال است حسابدار چند دبستان دخترانه غیرانتفاعی در جنوب شهر تهران هستم. سمت یافت‌آباد و شادآباد و ابراهیم‌آباد و شهرک ولیعصر. دو سال قبل هر دانش‌آموز بابت تحصیل در این مدارس باید ۳۶ میلیون تومان می‌پرداخت و پارسال این رقم به ۵۲ میلیون تومان رسید. امسال بین ۸۰ تا ۸۵ میلیون تومان شده. امسال بسیاری از دانش‌آموزان این منطقه در مدارس دولتی ثبت‌نام کرده‌اند؛ چون شهریه مدارس غیردولتی برای خانواده‌ها سنگین است.»

او همچنین نگرانی از آغاز مجدد جنگ و تعطیلی کلاس‌های حضوری را دلیل دیگر کاهش ثبت‌نام دانش‌آموزان در مدارس غیردولتی دانست و گفت: «در یکی از این مدارس، بسیاری از دانش‌آموزان ثبت‌نام نکرده‌اند چون مدرسه روبروی کلانتری است و والدینشان نگرانند جنگ دوباره شروع شود و امنیت بچه‌ها در چنین مدرسه‌ای چندان بالا نباشد. دلیل دیگرشان این است که ممکن است کلاس‌ها به صورت مجازی برگزار شود و خانواده‌ها حاضر نیستند بابت کلاس مجازی شهریه‌های سنگین مدارس غیرانتفاعی را بپردازند. مثلا یک مدرسه در شهرک ولیعصر منحل شد چون اکثر دانش‌آموزانش، امسال آن‌جا ثبت‌نام نکردند. با اینکه همه پایه‌ها را هم داشت. از پایه اول تا پایه‌های بالاتر. هر سال ثبت‌نام‌ها تا آخر اردیبهشت انجام می‌شد ولی امسال هنوز بسیاری از خانواده‌ها با اینکه به روزهای آخر شهریور رسیده‌ایم هنوز بچه‌هایشان را ثبت‌نام نکرده‌اند.»

از نظر مریم، کاهش جمعیت جوان ایران در کاهش هرسالۀ تعداد دانش‌آموزان دبستان‌های ایران بی‌تاثیر نبوده. او می‌گوید: «الان برخلاف سه چهار دهه قبل، تعداد بچه‌های اول‌دبستانی آن‌قدرها زیاد نیست. مثلا در یکی از مدارسی که من حسابدارش هستم، امسال در کلاس اول دبستان فقط شش نفر ثبت‌نام کرده‌اند.»

«پارسال شهریه‌ام ۸۰ میلیون تومان بود، الان شده ۲۲۰ میلیون»

بیتا، دانش‌آموز سال آخر دبیرستان، در یکی از مدارس غیردولتی در شرق تهران تحصیل می‌کند. او درباره شرایط تحصیل در مدرسه‌شان و تفاوت سال تحصیلی جدید با سال‌های پیشین می‌گوید: «مدرسه غیرانتفاعی می‌روم در تهرانپارس. اول سال تحصیلی شهریه کل سال را باید بپردازیم. مهر دو سال قبل ۶۰ میلیون تومان پرداختیم، مهر پارسال ۸۰ میلیون تومان ولی الان باید ۲۲۰ میلیون تومان بابت سال تحصیلی فعلی که چند روز دیگر شروع می‌شود بپردازیم. البته من سال آخر دبیرستان هستم. سال‌های پایین‌تر تا حدی کمتر می‌پردازند. بابت جزوه‌ها و همین طور کتاب‌هایی که خود دبیرستان تکثیر کرده هم هزینه جداگانه‌ای باید بپردازیم که حدود ۲۰ میلیون تومان می‌شود. الان کسی که در یک دبیرستان غیرانتفاعی دانش‌آموز سال آخر باشد، خانواده‌اش تقریبا باید ۲۵۰ میلیون تومان بابت تحصیلش بپردازد. در مناطق اعیان‌نشین بالای شهر، طبیعتا این هزینه بیشتر هم می‌شود.»

در میان دانشگاه‌های غیردولتی، دانشگاه آزاد اسلامی حدود یک میلیون و پانصدهزار دانشجو دارد و از حیث تعداد دانشجو و بالا بودن هزینه تحصیل، در جایگاهی بالاتر از سایر دانشگاه‌های غیردولتی قرار دارد.

مهرا، دانشجوی ترم سوم رشته حقوق در یکی از واحدهای این دانشگاه در شهر تهران است. او درباره شرایط مالی تحصیل در دانشگاهش در سال تحصیلی جدید به یورونیوز گفت: «شهریه ثابت در دانشگاه آزاد پارسال شش میلیون تومان بود و شهریه متغیر هم، که با توجه به تعداد واحدهای درسی انتخاب‌شده تعیین می‌شود، تقریبا شش میلیون تومان بود. الان که ترم سه هستم، شهریه ثابت تقریبا دو برابر شده. دقیقا یازده میلیون تومان بابت شهریه ثابت پرداختم. شهریه متغیر هم دو برابر شده. در واقع من ترم قبل ۱۱ میلیون تومان بابت شهریه ثابت و متغیر پرداختم، الان حدود ۲۲ میلیون تومان.»

شهریه ثابت، رقمی مشخص است که دانشجویان دانشگاه آزاد هر ترم می‌پردازند ولی شهریه متغیر با توجه به تعداد واحدهای درسی و دروس انتخابی در هر ترم مشخص می‌شود. در سال تحصیلی قبل، یک دانشجوی حقوق یا فیزیک در دانشگاه آزاد اسلامی بابت پاس‌کردن هجده واحد درسی در یک ترم، باید حدود یازده میلیون تومان می‌پرداخت و این رقم در سال تحصیلی جدید تقریبا دو برابر شده است.

اما این افزایش چشمگیر، ناشی از شرایط اقتصادی خاصی است که گریبانگیر ایران شده؛ وگرنه در شرایط عادی، یعنی در دوران قبل از جنگ و محاصره، هزینه یک ترم تحصیلی، طبق روال معمول افزایش شهریه‌های دانشگاه آزاد، هر سال ۳۵ تا ۴۰ درصد افزایش می‌یافت.

همچنین بر اساس ابلاغیه وزارت آموزش و پرورش، شهریه مدارس غیرانتفاعی یا غیردولتی در سال تحصیلی جدید باید ۳۵ درصد افزایش می‌یافت. بر این مبنا، شهریه این مدارس در سراسر ایران در بازۀ عددی ۱۴ تا ۱۴۵ میلیون تومان تعیین شده است اما این افزایش قیمت در عمل رعایت نمی‌شود. چنانکه بیتا - دانش‌آموز دبیرستانی - به یورونیوز گفت، شهریه ثبت‌نام او در سال تحصیلی قبل ۸۰ میلیون تومان بوده ولی امسال ۲۲۰ میلیون تومان پرداخته است.

«قیمت دفتر و کاغذ صددرصد افزایش یافته»

اما به غیر از شهریه مدارس و دانشگاه‌ها، خرید لوازم‌التحریر مورد نیاز دانش‌آموزان و دانشجویان نیز یکی از مصادیق «هزینه تحصیل» است.

قیمت لوازم‌التحریر در ایران، بسته به اینکه در کدام شهر و کدام منطقه کلان‌شهرها، به خصوص تهران، فروخته شوند، متفاوت است.

مثلا آریا و همسرش در یکی از کوچه‌های شهر کوچک وحیدیه، در نزدیکی شهریار، مغازه فروش لوازم‌التحریر دارند. آن‌ها در گفت‌وگو با یورونیوز تاکید کردند که همه اقلام لوازم‌التحریر را مثل سایر فروشندگان استان‌های تهران و البرز، از مکان‌های مشخصی در تهران می‌خرند ولی نمی‌توانند اقلام خریداری‌شده را با همان قیمتی بفروشند که در تهران و کرج و حتی در شهریار فروخته می‌شوند. بنابراین ناچارند کالاهایشان را با سود کمتری، نسبت به فروشندگان شهرهای بزرگ‌تر بفروشند تا مردم شهر کوچک‌شان از آن‌ها خرید کنند.

با این حال آریا می‌گوید: «نسبت به پارسال، در بین کالاهایی که ما می‌فروشیم، قیمت دفترهای مشق صددرصد افزایش داشته. مثلا دفتر صدبرگ باکیفیت را امسال ۱۸۰ هزار تومان می‌فروشیم و مهر پارسال ۸۵ هزار تومان می‌فروختیم. ولی قیمت خودکار و روان‌نویس نسبت به پارسال تقریبا بیست درصد افزایش قیمت داشته که رقم معقولی است. اما قیمت انواع کاغذ هم صددرصد افزایش داشته که علتش وضعیت کلی کاغذ در کشور است. گران‌ترین مداد در مغازه من ۴۵ هزار تومان است. خودکار ساده حدود ۲۰ هزار تومان است و روان‌نویس ۱۵۰ هزار تومان. من کرایه نمی‌دهم و مغازه مال خودم است. در نتیجه زیاد نمی‌کشم روی قیمت خریدم. ولی کسی که در تهران مغازه‌اش اجاره‌ای است، قیمت فروش اجناسش بسیار بیشتر از قیمت خرید آن‌هاست چون باید اجاره سنگین مغازه‌اش را بپردازد. با این حال در همین محله ما هم قدرت خرید مردم بوضوح کمتر از پارسال شده. برای خود من هم سخت است که مدادرنگی ۱۸۰ هزارتومانی پارسال را امسال حداقل ۲۹۰ هزار تومان بفروشم.»

همسر آریا هم می‌گوید: «مشتری‌هایمان کمتر شده ولی این به این معنا نیست که دانش‌آموزان لوازم مدرسه را امسال تهیه نمی‌کنند. مثلا الان پسر خودم یک سری دفتر استفاده‌نشده از پارسال دارد و آن‌ها را استفاده می‌کند. ضمنا سال گذشته کلاس‌های مدارس در بسیاری از روزهای سال به صورت مجازی برگزار شد و بسیاری از دانش‌آموزان کیف و کفش و لباس مدرسه‌شان چندان استفاده نشد و خانواده‌هایشان امسال دیگر نیازی نمی‌بینند کیف و کفش جدید برای بچه‌هایشان بخرند.»

سبدهای اقتصادی و لوکس لوازم‌التحریر

با این حال همه فروشندگان لوازم‌التحریر مثل آریا و همسرش قانع و مردم‌دار نیستند.

قیمت یک «سبد اقتصادی لوازم‌التحریر» برای دانش‌آموز ایرانی، در بسیاری از فروشگاه‌های اینترنتی کمی کمتر از ۳ میلیون تومان است اما قیمت همین سبد در برخی مغازه‌ها و فروشگاه‌های مجازی، نزدیک به ۱۷ میلیون تومان است.

اقلام این سبد عبارتند از: کوله، جامدادی، مدادرنگی، خودکار، اتود، هایلایتر، پاک‌کن، تراش، غلط‌گیر، خط‌کش، پرگار و دفتر است.

هزینه خرید این بسته لوازم‌التحریر، تقریبا نزدیک به شهریه یک ترم دانشجوی فیزیک دانشگاه آزاد است. اما اگر کیف و لباس فرم را نیز به لوازم‌التحریر اضافه کنیم، با سبد کامل‌تری از مایحتاج یک دانش‌آموز مواجه می‌شویم که قیمتش نه ۳ میلیون بلکه ۱۵ میلیون تومان می‌شود.

و تازه این یک «سبد کامل اقتصادی» است. در مجموع عبارت «هزینه لوازم‌التحریر» در شکل غیرافراطی‌ و ناتجملاتی‌اش، بسته به توان مالی خانواده‌ها، با توجه به نرخ‌های موجود در بازار، از یک‌ونیم میلیون تومان تا حوالی هفده میلیون تومان متغیر است.

داوود توانگر رنجبر، رئیس اتحادیه نوشت‌افزار کرج، از کاهش قدرت خرید خانواده‌ها و کمتر شدن رونق بازار نسبت به سال‌های گذشته خبر داده و گفته است که با وجود نزدیک‌شدن به آغاز مدارس، خرید نوشت‌افزار هنوز در حد سال‌های قبل انجام نشده.

وی همچنین اعلام کرده که قیمت اقلام نوشت‌افزار نسبت به سال گذشته حدود صددرصد افزایش یافته و در برخی اقلام حتی بیشتر از این میزان بوده است و در بعضی موارد قیمت‌ها روزانه و حتی ساعتی تغییر می‌کند. در میان اقلام مختلف نیز دفتر و کاغذ بیش از سایر کالاها افزایش قیمت داشته‌اند.

بسته‌های کاغذ بیشتر به کار دانشجویان می‌آید؛ برای نت‌برداری از سخنان استاد حین تدریس.

قیمت بسته پانصد عددیِ کاغذ سفید کپی‌مکس A4 در بازار از ۹۷۵ هزار تومان به بالا فروخته می‌شود. کاغذکاهی سایز A4 قیمتش به‌صرفه‌تر است و قیمتش از ۳۹۰ هزار تومان شروع می‌شود؛ اگرچه چندان مناسب کار دانشجویان و دانش‌آموزان نیست. اینکه این بسته‌های کاغذ را از کجای شهر تهران خریده شوند، نقش انکارناپذیری در کمینه یا بیشینه بودن قیمتشان دارد.

با این اوضاع و احوال، باید گفت هزینه تحصیل دیگر فقط به رقم درج‌شده در برگه شهریه مدرسه یا دانشگاه محدود نمی‌شود؛ شهریه، کتاب و جزوه، دفتر و کاغذ و دیگر لوازم مورد نیاز دانش‌آموزان و دانشجویان، همگی در شرایطی گران‌تر شده‌اند که قدرت خرید بخش بزرگی از خانواده‌ها کاهش یافته است.

برای خانواده‌ای که درآمدش متناسب با افزایش قیمت‌ها رشد نکرده، تفاوت میان یک دفتر ۸۵ هزار تومانی و یک دفتر ۱۸۰ هزار تومانی یا میان شهریه ۸۰ میلیون تومانی و ۲۲۰ میلیون تومانی، صرفا یک افزایش قیمت نیست؛ می‌تواند به معنای تغییر مدرسه، کاهش هزینه‌های آموزشی یا حتی چشم‌پوشی از بخشی از امکانات آموزشی باشد.

در سوی دیگر، کاهش تعداد دانش‌آموزان و دانشجویان در مدارس و دانشگاه‌های شهریه‌ای و کاهش قدرت خرید خانواده‌ها، تاثیر خود را در بازار آموزش و کالاهای مرتبط با آن نیز نشان می‌دهد.

مدارسی که با کاهش ثبت‌نام مواجه شده‌اند، دانشگاه‌هایی که شهریه‌هایشان برای بسیاری از خانواده‌ها سنگین‌تر شده و فروشندگانی که از کاهش تعداد مشتریان می‌گویند، در واقع بخش‌های مختلف یک تصویر واحد هستند: آغاز سال تحصیلی جدید در ایران، برای بسیاری از خانواده‌ها بیش از گذشته با محاسبه هزینه‌ها و حذف یا به تعویق انداختن برخی مخارج همراه شده است.

این در حالی است که هنوز مشخص نیست وضعیت اقتصادی ایران در ماه‌های پیش رو، تحت تأثیر جنگ، تحریم‌ها، محاصره دریایی و کاهش ارزش ریال، به چه سمت‌وسویی خواهد رفت. اما برای خانواده‌هایی که اکنون باید هزینه سال تحصیلی فرزندانشان را تأمین کنند، این آینده مبهم، خود بخشی از هزینه امروز است.