خروج دسته‌جمعی مهاجران افغانستانی از ایران

محمد یونس یوار، سید حسیب، احمد مسیح نوری و ریک نواک
خبرگزاری رویترز / ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۶

محمد سعید تازه ۱۸ ساله شده بود که در سال ۲۰۲۱، پس از بازگشت طالبان به قدرت در افغانستان، همراه پدر و مادر و برادر و خواهر کوچک‌ترش به ایران گریخت.

اکنون سعید و خانواده‌اش در میان هزاران نفری هستند که برای فرار از بحران اقتصادی در ایران، که در پی درگیری با آمریکا و اسرائیل ایجاد شده است، به کشورشان بازگشته‌اند.

سعید گفت خانواده تقریباً دست خالی بازگشتند.

او گفت: «ارزش پول ایران به‌شدت سقوط کرده بود» و در نتیجه، پس‌انداز خانواده که به ریال ایران نگهداری می‌شد، بیش از دو سوم ارزش خود را از دست داده بود.

اقتصاد صنعتی و بسیار بزرگ‌تر ایران طی دهه‌ها برای افغان‌ها راهی برای رهایی از فقر و، در دهه ۱۹۹۰ و بار دیگر از سال ۲۰۲۱، راه فراری از حکومت سختگیرانه طالبان فراهم کرده بود.

اما اکنون اقتصاد ایران چنان به‌شدت فروپاشیده است که بسیاری از افغان‌ها می‌گویند بازگشت را تنها گزینه خود دیده‌اند. آنها همراه با همسران و دخترانشان بازمی‌گردند؛ با وجود محدودیت‌های شدید علیه زنان در افغانستان، از جمله محدودیت در تحصیل، رفت‌وآمد و اشتغال.

خبرنگاران رویترز یک هفته را در مناطق مرزی ولایت هرات در افغانستان و ولایت همجوار فراه گذراندند و با افرادی که از ایران بازمی‌گشتند گفت‌وگو کردند. بیشتر بازگشت‌کنندگان که اکنون آزاد بودند بدون هراس از نظارت دولت ایران درباره وضعیت صحبت کنند، از اقتصادی درهم‌شکسته در ایران سخن گفتند.

در گذرگاه مرزی خاک‌آلود اسلام‌قلعه میان ایران و افغانستان، تقریباً به‌طور مداوم سیلی از مهاجران بازگشته در حال انجام بررسی مدارک و تشریفات ثبت‌نام بودند.

مأموران در کانتینرهای موقتی مستقر بودند. بازگشت‌کنندگان پس از ورود به سرزمین خود، با کوه‌های خشک و بیابانی و بزرگراهی پر از چاله، در مسیر هرات، بزرگ‌ترین شهر غرب افغانستان، روبه‌رو می‌شدند.

بیشتر افغان‌های بازگشته گفتند که ماه‌ها بیکار بوده‌اند و پیش از تصمیم به بازگشت، زیر فشار تورم فزاینده در حال خرد شدن بودند.

بر اساس آمار مرکز آمار ایران، در کنار تأثیر تشدید تحریم‌ها و محاصره دریایی آمریکا که اخیراً باعث شده ایران نتواند مقادیر قابل‌توجهی نفت خام را از طریق تنگه هرمز صادر کند، قیمت‌های مصرف‌کننده تقریباً ۹۰ درصد نسبت به سال گذشته افزایش یافته است. تورم مواد غذایی حتی بالاتر بوده و به نزدیک ۱۳۰ درصد رسیده است؛ موضوعی که نان، شیر و دیگر اقلام ضروری را هر روز بیشتر از توان خرید مردم خارج کرده است.

نمایندگی ایران در نیویورک به درخواست برای اظهارنظر پاسخی نداد.

سید جواد قاضی‌خانی، مهاجر ۴۰ ساله، گفت در گذشته برخی فروشندگان افغان می‌توانستند در بازارهای ایران با فروش کالاها به قیمتی حدود دو برابر قیمت خرید، سود کسب کنند. اما تورم و از بین رفتن پس‌انداز ایرانیان و مهاجران افغان، به فروپاشی تقاضای مصرف‌کنندگان منجر شد.

او گفت: «آنچه باقی ماند، کار روزمزدی بود»؛ کاری که اغلب با همان دستمزدی انجام می‌شد که یک سال پیش دریافت می‌کردند.

بر اساس نظرسنجی‌های سازمان بین‌المللی مهاجرت (IOM)، تنها ۲۹ درصد از افغان‌هایی که اخیراً از ایران بازگشته‌اند گفته‌اند پس‌اندازی برایشان باقی مانده است؛ این در حالی است که متوسط درآمد آنها در مقایسه با سطح پیش از بحران، نزدیک به یک‌سوم کاهش یافته است.

بازگشت زنان بیشتر شده است

بر اساس داده‌های آژانس پناهندگان سازمان ملل متحد، طی دو سال گذشته بیش از ۲ میلیون افغان ایران را ترک کرده‌اند. بیشتر این افراد پیش از موج اخیر بازگشت که در بحبوحه جنگ شکل گرفت، از سوی مقام‌های ایرانی اخراج شده یا تحت فشار قرار گرفته بودند تا ایران را ترک کنند.

اخراج اجباری همچنان یکی از دلایل اصلی بازگشت افغان‌هاست و مردان مجرد و بدون همراه، مدت‌ها هدف اصلی مقام‌های ایرانی بوده‌اند. اما به گفته بازگشت‌کنندگان و بر اساس داده‌های سازمان بین‌المللی مهاجرت، در مقایسه با دوره پیش از بحران، جمعیت افغان‌های بازگشته به‌طور فزاینده‌ای شامل زنان و خانواده‌های کامل نیز می‌شود.

برای بسیاری از مادران افغان و دخترانشان که پس از تسلط طالبان بر افغانستان در ایران مانده بودند، بحران اقتصادی اخیر ایران آنها را با انتخابی تقریباً غیرممکن روبه‌رو کرده است: در آنجا با فقر مواجه شوند یا به کشوری بازگردند که بنا بر اعلام سازمان ملل متحد، نیمی از زنان آن تنها یک یا دو بار در ماه از خانه خارج می‌شوند.

قوانین طالبان زنان را از سفر بدون همراهی سرپرست مرد منع می‌کند و آنها را از اشتغال در برخی مشاغل محروم کرده است. طالبان می‌گوید حقوق زنان را مطابق با قوانین شریعت اسلامی رعایت می‌کند.

عبدالجبار، ۴۴ ساله، گفت نمی‌خواست همسر، دو دختر، نوه و مادرش را به افغانستان بازگرداند. خانواده آنها نزدیک به چهار دهه در ایران زندگی کرده بود و جبار به‌عنوان کارگر نازک‌کار نمای بیرونی ساختمان‌ها کار می‌کرد. خانواده زندگی راحتی داشت و در کرمان، در نزدیکی یک پایگاه نظامی ایران، در آپارتمانی مدرن زندگی می‌کرد.

او در حالی که صورتش از گرمای تنور نان فطیری که در اتاق تنها محل زندگی کنونی آنها در افغانستان قرار گرفته بود سرخ شده بود، در مصاحبه‌ای گفت: «قبلاً می‌گفتم حتی اگر افغانستان فقط دو خیابان با من فاصله داشته باشد، به آنجا نمی‌روم.»

جبار گفت زمانی که پایگاه نظامی نزدیک محل زندگی‌شان چندین بار هدف موشک قرار گرفت و در جریان جنگ امسال کارش از رونق افتاد، اعضای خانواده گسترده او را تشویق کردند به افغانستان بازگردد و به او وعده کار و امنیت در برابر موشک‌های آمریکایی دادند.

وقتی جبار تقریباً بدون هیچ وسیله یا پس‌اندازی وارد افغانستان شد، بستگانش اقلام ضروری را در اختیار او گذاشتند و به او پول قرض دادند.

دو ماه بعد، او همچنان بیکار است و چون نتوانسته پول‌ها را پس بدهد، دیگر مورد استقبال بستگانش نیست. این خانواده اکنون در خانه‌ای خشتی و طاقت‌فرسا از گرما زندگی می‌کند که تنها یک اتاق دارد و پنل‌های خورشیدی تنها منبع برق آن هستند. فرش خاک‌آلود خانه نیز اهدایی است.

ستایش، دختر ۱۵ ساله جبار که می‌خواهد طراح مد شود، دلش برای زندگی‌اش در ایران تنگ شده است.

او گفت: «اگر می‌توانستم، برمی‌گشتم. برای تحصیلم، برای دوستانم.»

از سرگیری کسب‌وکار پنیر

عبدالغنی قاضی‌زاده، یکی از مقام‌های ارشد دولت طالبان در مرز، گفت هر روز دست‌کم ۲۰ تا ۴۰ خانواده، از جمله زنان و دختران، به‌طور داوطلبانه از طریق اسلام‌قلعه بازمی‌گردند.

او گفت: «دستمزدی که آنها دریافت می‌کنند دیگر برای تأمین هزینه‌های اولیه زندگی‌شان کافی نیست.»

او افزود بسیاری از کارگران افغان شکایت کرده‌اند که کارفرمایان ایرانی دستمزد آنها را نگه داشته‌اند. «همه شکایت دارند که پولشان جا مانده است.»

سعید و مادرش، رضوانه جامی ۴۲ ساله، گفتند پس از ورود به ایران در سال ۲۰۲۱، کسب‌وکاری برای تولید پنیر مورد استفاده در پیتزا راه‌اندازی کرده بودند. این کسب‌وکار در ابتدا رونق گرفت و خانواده مشتریان وفاداری پیدا کرد.

جامی گفت با افزایش تنش میان آمریکا و ایران در سال جاری و جهش تورم، مواد غذایی چنان کمیاب شد که او برای تهیه مواد اولیه مورد نیاز کسب‌وکار، از جمله شیر، با مشکل مواجه شد.

او گفت: «دیگر نمی‌توانستم به تولید ادامه بدهم» و سرانجام خانواده را مجبور کرد پنج ماه پیش به افغانستان بازگردند.

جامی و سعید گفتند آخرین پس‌انداز خود را برای خرید تجهیزات جدید آشپزخانه در افغانستان هزینه کرده‌اند و تولید پنیر پیتزا را در خانه جدیدشان از سر گرفته‌اند.

این خانواده در افغانستان فرصت بازار مناسبی می‌بینند؛ جایی که پنیر پیتزای باکیفیت کالایی کمیاب است. آنها می‌گویند با دخترانی کار می‌کنند که در کشورهای دیگر باید در سن مدرسه باشند، اما طبق قوانین طالبان از تحصیل بالاتر از کلاس ششم و همچنین از دانشگاه محروم هستند.

جامی گفت از زمان بازگشتش به افغانستان، پنج ماه پیش، دختر ۱۷ ساله‌اش بیش از همه با شرایط جدید دست‌وپنجه نرم کرده است.

جامی گفت: «مدام به من می‌گوید: “مادر، من هشت سال درس خواندم و حالا فقط در خانه می‌نشینم.”» او افزود: «هیچ کاری از دستم برنمی‌آید جز اینکه به او بگویم: “صبور باش. خداوند بخشنده است.”»