کمک محرمامه روسیه به ایران در فن‌آوری موشکی

مایلز جانسون، مکس سدون و چارلز کلاور / فایننشال تایمز / اول سپتامبر ۲۰۲۶

* روسیه به‌طور محرمانه به ایران در توسعه موشک‌های کروز مافوق صوت کمک می‌کند
* اسناد فاش‌شده از برنامه‌ای پرده برمی‌دارند که یکی از مهم‌ترین انتقال‌های شناخته‌شده فناوری نظامی از مسکو به تهران را رقم زده است

روسیه به‌طور محرمانه به ایران در توسعه موشک‌های کروز پیشرفته مافوق صوت کمک کرده است؛ اقدامی که یکی از مهم‌ترین موارد شناخته‌شده انتقال فناوری نظامی راهبردی از مسکو به تهران به شمار می‌رود.

این برنامه مخفی چندساله که با اسم رمز C430L شناخته می‌شود، برخی از باتجربه‌ترین متخصصان موشکی روسیه را برای کمک به ایران در توسعه نسل جدیدی از تسلیحات به کار گرفته است؛ سلاحی که قادر خواهد بود ناوهای هواپیمابر آمریکا و دیگر شناورهای جنگی را در خاورمیانه تهدید کند.

تحقیقات فایننشال تایمز با بررسی مکاتبات فاش‌شده روسی، سوابق سفرها و تحلیل پتنت‌های نظامی، این برنامه را آشکار کرده است. این برنامه از سال ۲۰۲۳ آغاز شد و تا زمان جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران نیز ادامه داشت.

هدف اصلی پروژه C430L کمک به ایران برای توسعه یک سامانه پیشران رم‌جت (Ramjet) است؛ موتوری که به موشک کروز امکان می‌دهد با سرعتی چند برابر سرعت صوت به پرواز خود ادامه دهد. کارشناسان موشکی و نظامی می‌گویند این فناوری تقریباً به‌طور قطع برای موشک‌های کروز ضدکشتی و موشک‌های کروز تهاجم زمینی در نظر گرفته شده است.

فابیان هینتس، کارشناس موشک‌های ایرانی و تحلیلگر ارشد مؤسسه بریتانیایی «پژوهش تسلیحات در درگیری‌ها» (Conflict Armament Research)، گفت: «این انتقال یک فناوری نظامی بسیار حساس و راهبردی از روسیه است؛ فناوری‌ای که ایرانی‌ها دهه‌ها در پی دستیابی به آن بوده‌اند.»

او افزود: «چنین برنامه‌ای نیازمند تأیید سیاسی در بالاترین سطوح حاکمیت روسیه است.»

موشک‌های کروز مافوق صوت، سرعت بالا را با قابلیت پرواز در ارتفاع پایین ترکیب می‌کنند؛ ویژگی‌ای که زمان در اختیار سامانه‌های پیشرفته پدافند هوایی و موشکی برای شناسایی و مقابله با آن‌ها را به‌شدت کاهش می‌دهد. این موضوع به‌ویژه برای ایران در منطقه خلیج فارس اهمیت دارد؛ جایی که آمریکا و متحدان منطقه‌ای‌اش سامانه‌های دفاعی پیشرفته زمینی و دریایی در اختیار دارند.

ایران سامانه پیشران رم‌جت را ساخته و آزمایش پروازی آن را نیز انجام داده است، هرچند تاکنون هیچ مدرکی مبنی بر استقرار یک موشک کروز مافوق صوت توسعه‌یافته با کمک روسیه وجود ندارد.

جیم لمسون، تحلیلگر پیشین مسائل نظامی ایران در سازمان سیا که اکنون در مرکز مطالعات منع اشاعه جیمز مارتین فعالیت می‌کند، گفت: «برای ایرانی‌ها، این فناوری یک سامانه تسلیحاتی راهبردی کاملاً جدید فراهم می‌کند که می‌تواند ناوهای نیروی دریایی آمریکا را تهدید کند.»

مکاتبات فاش‌شده نشان می‌دهد که گفت‌وگوها درباره این برنامه تا تابستان امسال نیز ادامه داشته است.

این پروژه بخشی از روابط راهبردی و نظامی فزاینده میان روسیه و ایران است. تهران پهپادهای تهاجمی شاهد را در اختیار مسکو قرار داد؛ پهپادهایی که به بخش مهمی از جنگ روسیه در اوکراین تبدیل شدند و همچنین به مسکو برای راه‌اندازی خط تولید این پهپادها در داخل روسیه کمک کرد.

مقام‌های اوکراینی و غربی همچنین روسیه را متهم کرده‌اند که در جریان جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل، به تهران کمک‌های میدانی ارائه کرده است؛ از جمله تصاویر ماهواره‌ای، پشتیبانی پهپادی و قطعات تسلیحاتی.

برنامه C430L شکل عمیق‌تری از همکاری را نشان می‌دهد؛ همکاری‌ای که در آن مسکو به تهران کمک می‌کند تا دانش فنی لازم برای توسعه یک سامانه تسلیحاتی پیشرفته و راهبردی بومی را به دست آورد.

نیکول گراژفسکی، استاد دانشگاه ساینس‌پو پاریس، گفت: «این برنامه محرمانه رم‌جت نشان می‌دهد که روسیه تلاش دارد جنگ اوکراین را به عرصه‌های دیگر گسترش دهد و آمریکا را به جبهه‌های مختلف بکشاند.»

او افزود: «روسیه دیگر چندان نگران خطوط قرمز موجود در منطقه نیست.»

برنامه کمک به توسعه موشک‌های مافوق صوت توسط روس‌ابارون‌اکسپورت، شرکت دولتی صادرات تسلیحات روسیه، سازمان‌دهی شد؛ شرکتی که این پروژه را با همکاری مؤسسه NPO Mashinostroyenia هماهنگ می‌کرد.

ایالات متحده در سال ۲۰۱۴ مؤسسه NPO Mashinostroyenia را تحریم کرد و آن را یکی از شرکت‌های بزرگ موشکی روسیه توصیف کرد که مسئول توسعه سامانه‌های موشک کروز قابل شلیک از کشتی‌ها، زیردریایی‌ها و سکوهای زمینی است و همچنین در پشتیبانی از نیروهای هسته‌ای راهبردی روسیه، از جمله موشک‌های بالستیک قاره‌پیما، نقش دارد.

سوابق سفرهای فاش‌شده که توسط فایننشال تایمز بررسی شده‌اند نشان می‌دهند که مقام‌های صادرات تسلیحات روسیه و چندین مهندس ارشد NPO Mashinostroyenia پیش از امضای رسمی قرارداد C430L با وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح ایران در نوامبر ۲۰۲۳، بارها به ایران سفر کرده‌اند.

تا سال ۲۰۲۵، مؤسسه NPO Mashinostroyenia مجموعه بزرگی از اسناد فنی ایران درباره سامانه پیشران رم‌جت را دریافت کرده بود. سپس مهندسان روس داده‌های حاصل از یک آزمایش پروازی ایرانی را تحلیل کرده و مجموعه‌ای مفصل از پرسش‌ها را درباره عملکرد این سامانه برای تهران ارسال کردند.

آن‌ها درباره تغییرات در سامانه سوخت، پایداری احتراق، ورودی هوا و نازل موتور سؤال کردند. همچنین می‌خواستند بدانند آیا رم‌جت پس از پایان داده‌های تله‌متری ارائه‌شده از سوی ایران ــ داده‌هایی که عملکرد موتور در حین پرواز را نشان می‌دهد ــ همچنان به کار خود ادامه داده است یا خیر؛ زیرا این داده‌ها کمتر از یک دقیقه پس از آغاز آزمایش متوقف شده بودند.

این تبادل اطلاعات نشان می‌دهد که مهندسان NPO در حال بررسی عملکرد سامانه‌ای بوده‌اند که ایران پیش‌تر آن را ساخته و آزمایش کرده بود و با استفاده از تجربه روسیه تلاش می‌کردند مشکلات آن را شناسایی کرده و طراحی آن را بهبود بخشند.

در آوریل ۲۰۲۵، روس‌ابارون‌اکسپورت پیشنهاد اعزام هیأتی متشکل از حدود دو دوجین متخصص روس به ایران را برای انجام مشاوره‌های فنی در چارچوب پروژه C430L مطرح کرد. در همان مکاتبات از تهران خواسته شده بود پیش از این سفر پیشنهادی، به پرسش‌های مهندسان درباره داده‌های تله‌متری آزمایش پروازی پاسخ دهد؛ موضوعی که نشان می‌دهد این مأموریت مستقیماً با ارزیابی فنی سامانه پیشران ایران مرتبط بوده است.

کرملین، روس‌اوبورون‌اکسپورت و مؤسسه NPO Mashinostroyenia به درخواست‌های فایننشال تایمز برای اظهارنظر پاسخ ندادند. دولت ایران نیز که از طریق سفارت خود در لندن مورد پرسش قرار گرفته بود، به سؤالات این روزنامه پاسخی نداد.

ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه، روز سه‌شنبه به همتای ایرانی خود مسعود پزشکیان گفت که مسکو «در تلاش است کمک‌های مورد نیاز شما را در این دوره دشوار» جنگ با آمریکا فراهم کند و «کالاهای مورد نیاز شما را تأمین می‌کند»، بی‌آنکه جزئیات بیشتری ارائه دهد.

پروژه C430L زمانی در حال اجرا بود که ولادیمیر پوتین در سال ۲۰۲۴ تهدید کرد در واکنش به انتقال موشک‌های پیشرفته دوربرد غربی به اوکراین، اقدام متقابل انجام خواهد داد و گفت روسیه ممکن است «تسلیحات مشابهی را در مناطقی از جهان در اختیار دیگران قرار دهد که از آنجا حملاتی علیه مراکز حساس کشورهایی انجام شود که چنین اقداماتی را علیه روسیه انجام می‌دهند.»

برنامه C430L بخشی از الگوی گسترده‌تری از کمک‌های فناورانه پنهانی است که ایران در سال‌های اخیر، همزمان با تقویت توانمندی‌های نظامی خود، از روسیه و چین دریافت کرده است.

فایننشال تایمز پیش‌تر در سال جاری فاش کرده بود که مسکو با تحویل سامانه‌های پدافند هوایی دوش‌پرتاب «وربا» (Verba) به تهران موافقت کرده است. همچنین سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به‌طور محرمانه یک ماهواره چینی با وضوح تصویری بالا را در اختیار گرفت که بعداً برای رصد پایگاه‌های نظامی آمریکا در سراسر خاورمیانه، همزمان با حملات تلافی‌جویانه موشکی و پهپادی ایران در سال جاری، از آن استفاده کرد.

ایالات متحده پس از آن شرکت چینی تأمین‌کننده این ماهواره، Earth Eye، را تحریم کرد و اعلام داشت این شرکت در جریان جنگ، تصاویر ماهواره‌ای در اختیار ایران قرار داده و این تصاویر امکان انجام حملات نظامی ایران علیه نیروهای آمریکایی را فراهم کرده است.

در مجموع، این برنامه‌ها نشان می‌دهند که تهران چگونه از فناوری‌های روسی و چینی برای جبران نقاط ضعف مختلف در ساختار نظامی خود بهره برده است؛ از پدافند هوایی و اطلاعات میدانی گرفته تا توسعه تسلیحات تهاجمی پیشرفته‌تر.

در جریان جنگی که آمریکا و اسرائیل در ماه فوریه آغاز کردند، ایران با استفاده از پهپادها و حملات دقیق موشکی توانست خسارات قابل توجهی به پایگاه‌های نظامی آمریکا و دیگر اهداف ثابت در سراسر خاورمیانه وارد کند، اما تاکنون موفق نشده است آسیب مشابهی به دارایی‌های دریایی آمریکا وارد کند.

پروژه C430L از توان برخی از ارشدترین مهندسان موشکی مؤسسه NPO Mashinostroyenia بهره گرفته است؛ افرادی که در آستانه امضای قرارداد در اواخر سال ۲۰۲۳، بارها به ایران سفر کردند.

از جمله این افراد الکساندر درگاچف بود که طبق سوابق شغلی فاش‌شده روسی، در آن زمان معاون رئیس این مجموعه دفاعی محسوب می‌شد و طراح ارشد موشک‌های دریایی و سامانه‌های موشک کروز آن بود.

الکساندر چباکوف، رئیس بخش طراحی سامانه‌های پیشران تنفس‌کننده هوا در NPO Mashinostroyenia ــ موتورهایی که با استفاده از هوای جو نیروی رانش تولید می‌کنند ــ نیز در سال ۲۰۲۳ سه بار به تهران سفر کرد.

پتنت‌های روسی بررسی‌شده توسط فایننشال تایمز نشان می‌دهد چباکوف متخصص سامانه‌های پیشران رم‌جت مافوق صوت برای موشک‌های کروز است. نام او به‌عنوان مخترع در چندین پتنت مرتبط با کنترل موتورهای رم‌جت مافوق صوت و کنترل موتور رم‌جت موشک‌های کروز، در کنار موضوعات دیگر، ثبت شده است.

یکی دیگر از متخصصان ارشد NPO Mashinostroyenia که برای هیأت اعزامی پیشنهادی انتخاب شده بود، یوری پروخورچوک بود که روی سامانه‌های موشکی پرسرعت کار می‌کرد.

پروخورچوک که طبق اسناد روسی ریاست بخش آیرودینامیک و بالستیک این مجموعه طراحی موشکی را بر عهده دارد، همچنین به‌عنوان مخترع در یک پتنت دیگر NPO برای یک موشک کروز هایپرسونیک مجهز به موتور رم‌جت که برای حمله به اهداف دریایی و زمینی طراحی شده، ثبت شده است.

در سومین سفر این گروه در ژوئیه ۲۰۲۳، ولادیسلاو کوزمیچف، رئیس بخش فناوری‌های دفاعی و فضایی شرکت روس‌ابارون‌اکسپورت نیز به آن‌ها پیوست. بر اساس اسنادی که فایننشال تایمز مشاهده کرده است، کوزمیچف بعداً از طرف این شرکت دولتی، قرارداد مربوطه را با وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح ایران مذاکره و نهایی کرد.

درگاچف، چباکوف، پروخورچوک و کوزمیچف به پرسش‌های فایننشال تایمز پاسخ ندادند.

ایران طی سال‌های گذشته موشک‌های بالستیک هرچه پیشرفته‌تری توسعه داده است؛ از جمله تسلیحاتی که خود آن‌ها را هایپرسونیک توصیف می‌کند. این کشور همچنین دارای صنعت داخلی تولید موتورهای توربوجت و توربوفن برای موشک‌های کروز با سرعت پایین‌تر است.

با این حال، تسلط بر فناوری موشک کروز مافوق صوتِ تنفس‌کننده هوا با پیشران رم‌جت ــ فناوری‌ای که امکان پرواز پیوسته در جو با سرعتی چند برابر سرعت صوت را فراهم می‌کند ــ همچنان یکی از مهم‌ترین شکاف‌های فناورانه در زرادخانه ایران بوده است.

تلاش‌های تهران برای پر کردن این خلأ ــ از طریق مهندسی نظامی داخلی، تأمین مخفیانه تجهیزات از خارج و تلاش برای مهندسی معکوس سامانه‌های خارجی ــ به دهه‌ها قبل بازمی‌گردد و در بالاترین سطوح حاکمیتی هماهنگ شده است.

در سال ۲۰۱۶، وزیر دفاع وقت ایران اعلام کرد که کشور در حال توسعه موشک‌های ضدکشتی مافوق صوت است. دو سال بعد نیز دو دیپلمات ایرانی در اوکراین بازداشت شدند؛ آن‌ها در تلاش بودند قطعات و اسناد مربوط به موشک ضدکشتی مافوق صوت Kh-31A ساخت دوران شوروی را تهیه کنند.

در سال ۲۰۱۹، یک شرکت وابسته به بخش دفاعی ایران تصاویری از بازدید آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر وقت جمهوری اسلامی، از یک موتور رم‌جت بومی منتشر کرد. سپس در اوت ۲۰۲۳، خبرگزاری تسنیم وابسته به سپاه پاسداران مدعی شد ایران آزمایش نمونه اولیه یک موشک کروز مافوق صوت را آغاز کرده است.

هینتس گفت توسعه یک سلاح عملیاتی مبتنی بر رم‌جت بسیار دشوار است و تنها شمار محدودی از کشورها دانش فنی لازم برای انجام آن را در اختیار دارند.

او افزود: «روس‌ها مدت بسیار طولانی روی این فناوری تمرکز کرده‌اند. معمولاً تصور می‌شود انتقال فناوری فقط به معنای ارسال نقشه‌ها، قطعات یا حتی موشک‌های کامل است، اما اینکه یک مهندس ۶۰ ساله با دهه‌ها تجربه به محل پروژه بیاید و با تکیه بر دانش عملی خود مشکلات را حل کند، ارزشی فوق‌العاده دارد.»

برای ایران، تسلط بر این موتور می‌تواند در نهایت امکان طراحی انواع مختلفی از تسلیحات مبتنی بر این فناوری، ارتقای نسل‌های بعدی آن و کاهش وابستگی به تأمین‌کنندگان خارجی را فراهم کند.

لمسون گفت: «اگر روس‌ها بتوانند به ایرانی‌ها در رفع مشکلات فنی‌شان کمک کنند، به نظر من این یکی از تأثیرگذارترین حوزه‌های کمک نظامی ـ فنی روسیه به ایران در سال‌های اخیر خواهد بود؛ حوزه‌ای که مزایای بلندمدتی برای صنعت دفاعی ایران به همراه دارد.»

مکاتبات موجود نشان می‌دهد که پروژه C430L در سال ۲۰۲۶ و پس از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران نیز ادامه داشته است؛ به‌گونه‌ای که روسیه در حال تهیه گزارش‌های فنی برای تهران بوده و دو طرف درباره مرحله بعدی برنامه توسعه گفت‌وگو می‌کرده‌اند.

نامه‌ای از روس‌ابارون‌اکسپورت در ژوئن ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که طرفین همچنان درباره برخی اجزای مرحله بعدی مذاکرات را ادامه می‌دادند و برای بررسی بیشتر گزارش‌های فنی روسیه برنامه‌ریزی می‌کردند. با این حال مشخص نیست که مرحله بعدی این برنامه تاکنون آغاز شده است یا خیر.