او در حال تحکیم سلطه مجتبی خامنه‌ای است

نجمه بزرگمهر  / فایننشال تایمز / ۲۷ اوت ۲۰۲۶

این موضوع در تهران یک راز آشکار بود که حسین طائب، در دوران ریاست خود بر سازمان اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، بیش از حد زیاده‌روی بود.

منتقدان درون حاکمیت ایران، این روحانی را که از سال ۲۰۰۹ تا ۲۰۲۲ ریاست این سازمان را بر عهده داشت، متهم می‌کردند که دستگاه‌های اطلاعاتی را در خدمت جاه‌طلبی‌های سیاسی خود قرار داده، پرونده‌های جنجالی علیه فعالان محیط زیست و دیگر چهره‌های داخلی را دنبال کرده و در عین حال نتوانسته است مانع ترور دانشمندان هسته‌ای ایران توسط اسرائیل شود. طائب که در دوران رهبری آیت‌الله علی خامنه‌ای از سمت خود کنار گذاشته شد، سال‌ها را در انزوای سیاسی سپری کرد.

اما اکنون او بازگشته است. مجتبی خامنه‌ای، فرزند و جانشین رهبر پیشین، او را به فرماندهی بسیج ــ نیروی شبه‌نظامی داخلی سپاه پاسداران ــ منصوب کرده است؛ اقدامی که نشان می‌دهد حکومت برای تثبیت کنترل خود در داخل کشور به یکی از هراس‌انگیزترین چهره‌های امنیتی خود روی آورده است.

بسیج که پس از انقلاب ۱۳۵۷ به عنوان یک نیروی داوطلب مردمی تشکیل شد، از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در ماه فوریه، جایگاه و نفوذ بیشتری پیدا کرده است. بسیاری از اعضای بسیج ــ که مقام‌های جمهوری اسلامی شمار آنان را میلیون‌ها نفر اعلام می‌کنند ــ در جریان بمباران‌ها، سلاح‌هایی را از پایگاه‌های سپاه دریافت کرده و به خانه‌های خود برده‌اند.

اعضای این نیرو در اطراف شهرها ایست‌های بازرسی برپا کرده‌اند و شب‌ها در میدان‌های عمومی تجمع می‌کنند. مقام‌های جمهوری اسلامی همچنین می‌گویند که در کارزارهای گسترده جذب نیرو، شمار بیشتری از ایرانیان به بسیج پیوسته‌اند.

تأثیرگذارترین تصمیم مجتبی خامنه‌ای

تحلیلگران انتصاب طائب را یکی از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین تصمیم‌های مجتبی خامنه‌ای می‌دانند. رهبر جدید جمهوری اسلامی در بیانیه‌ای اعلام کرده است که «ضرورت‌ها و شرایط جدید» ایران ایجاب می‌کند که او «فرهنگ بسیج را تعمیق و گسترش» دهد.

این سیاست شامل افزایش حضور بسیج در محله‌ها و مساجد نیز می‌شود؛ اقدامی که تحلیلگران آن را تلاشی برای گسترش نظارت امنیتی و تسهیل توانایی حکومت برای سرکوب‌های احتمالی در آینده ارزیابی می‌کنند.

یکی از افراد مطلع از درون حاکمیت که به جریان‌های تندرو نزدیک است و پیش‌تر از منتقدان طائب به شمار می‌رفت، گفت: «در شرایط کنونی، او بهترین چهره امنیتی برای این مسئولیت است؛ کسی که می‌داند چگونه با تهدیدهای داخلی برخورد کند.»

به گفته این فرد، این تهدیدها شامل جنبش‌های جدایی‌طلبانه در میان اقلیت‌های قومی در استان‌های مرزی ــ از جمله گروه‌های کرد ــ، ناآرامی‌های مردمی ناشی از مشکلات اقتصادی، تلاش گروه‌های مخالف برای سرنگونی نظام جمهوری اسلامی و همچنین قاچاق تجهیزات ارتباطی مانند استارلینک به داخل کشور است.

او افزود: «ایران در حال آماده شدن برای نوع جدیدی از جنگ است. دستگاه‌های اطلاعاتی آمریکا، اسرائیل و بریتانیا تلاش خواهند کرد از درون به ما ضربه بزنند. ما باید آماده باشیم.»

حسین طائب و عزیز جعفری، فرمانده سابق سپاه

اعتراضات سراسری که در ماه‌های دسامبر و ژانویه سراسر ایران را فراگرفت، همچنان در ذهن رهبران جمهوری اسلامی زنده است؛ اعتراضاتی که چند ماه پس از جنگ ۱۲ روزه اسرائیل در ژوئن ۲۰۲۵ آغاز شد و ابتدا ریشه در مشکلات اقتصادی داشت، اما سپس به بزرگ‌ترین جنبش ضدحکومتی از زمان انقلاب ۱۳۵۷ تبدیل شد.

مقام‌های جمهوری اسلامی، عوامل خارجی را مسئول این ناآرامی‌ها معرفی کردند و سرکوبی گسترده و خشونت‌بار را به راه انداختند. به گفته آنان، در دو روز اوج اعتراضات بیش از سه هزار نفر کشته شدند. با این حال، گروه‌های مخالف و سازمان‌های بین‌المللی حقوق بشری مستقر در خارج از کشور، آمار قربانیان را بسیار بیشتر از این رقم اعلام کرده‌اند.

از زمان آغاز جنگ جاری تاکنون نشانه‌ای از ناآرامی‌های داخلی مشاهده نشده است، اما آمریکا و اسرائیل در مقاطع مختلف به استفاده از نیروی نظامی یا فشار اقتصادی برای ایجاد تغییر در نظام سیاسی ایران اشاره کرده‌اند.

اسرائیل در سال‌های اخیر نشان داده است که دستگاه‌های اطلاعاتی‌اش تا چه اندازه در ساختار جمهوری اسلامی نفوذ کرده‌اند؛ از عملیات مصادره آرشیو هسته‌ای ایران در سال ۲۰۱۸ گرفته تا ترور شماری از مقام‌های ارشد جمهوری اسلامی در جریان جنگ ۱۲ روزه و نیز درگیری‌های کنونی.

در همین حال، اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، این هفته از گسترش تحریم‌های ثانویه علیه ایران خبر داد؛ بخشی از کارزاری که به گفته او با هدف «فروپاشی» جمهوری اسلامی طراحی شده است.

حالا یک آدم دیوانه مسئول کار شده

«آمریکا از محاصره [بنادر ایران] بهره‌برداری کرده و امیدوار است که این فشارها در نهایت مردم را به خیابان‌ها بکشاند.» این را یکی از بستگان سببی حسین طائب که خود نیز به ساختار سیاسی جمهوری اسلامی نزدیک است، می‌گوید.

به گفته او، انتصاب طائب «پیامی به دشمن می‌فرستد که نباید روی ناآرامی‌های داخلی حساب باز کند، چون حالا یک آدم دیوانه مسئول کار شده است.»

در دوران صلح، اعضای بسیج ــ که بیشتر آنان را جوانان وفادار به نظام تشکیل می‌دهند و حقوقی دریافت نمی‌کنند ــ عمدتاً به عنوان یک نیروی انتخاباتی شناخته می‌شدند؛ بلوکی از رأی‌دهندگان که می‌توانست نتایج انتخابات را به سود جناح‌های تندرو تغییر دهد.

اما آنان در زمان بحران‌ها و اعتراضات خیابانی نیز به کمک سپاه پاسداران می‌آمدند و بسیاری از ایرانیان، بسیجی‌ها را متهم کرده‌اند که عمدتاً با لباس شخصی در سرکوب خشن معترضان نقش داشته‌اند.

با این حال، جنگ به این نیرو انرژی تازه‌ای بخشیده است. به گفته افراد نزدیک به حکومت، داوطلبان بسیج که برای نخستین بار از سال‌های ابتدایی پس از انقلاب در خانه‌های خود سلاح نگهداری می‌کنند، اکنون مجاز هستند بدون نیاز به کسب اجازه از فرماندهان، دفاع از جمهوری اسلامی را از محل زندگی خود آغاز کنند.

حسین طائب در یک راهپیمایی در تهران

سعید لیلاز، تحلیلگر مستقر در تهران، گفت: «بسیج در حال حرکت به سمت هماهنگی بیشتر است تا در هر بحران آینده نقش امنیتی مهم‌تری ایفا کند.» او تأکید کرد که این امر لزوماً به معنای نظامی‌تر شدن بسیج نیست. «اما اختیارات بیشتری خواهد داشت و چابک‌تر خواهد شد.»

بسیاری از اعضای بسیج خواستار انتقام‌گیری برای آیت‌الله خامنه‌ای هستند که در حملات اولیه آمریکا و اسرائیل کشته شد و همچنین نسبت به احتمال توافق با واشنگتن موضعی تند و انتقادی اتخاذ کرده‌اند.

این خویشاوند طائب گفت: «اگر لازم باشد و در بدترین سناریو، همه آن بسیجی‌های مسلح می‌توانند کنترل شهرها را در دست بگیرند. آن‌ها نسبت به گذشته انگیزه بیشتری دارند. جنگ با آمریکا و اسرائیل و همچنین نگهداری سلاح در خانه به آن‌ها روحیه و انرژی تازه‌ای داده است.»

برخی از ایرانیان نگران‌اند که تقویت بسیج به تلاش برای بازگرداندن محدودیت‌های اجتماعی منجر شود؛ محدودیت‌هایی که در سال‌های اخیر تا حدی کاهش یافته بود، از جمله نرمش در اجرای قوانین سختگیرانه حجاب برای زنان و افزایش امکان معاشرت جوانان در کافه‌ها.

در هفته‌های اخیر، مقام‌های تندرو دستگاه قضایی ایران برای مهار آنچه مخالفت و نارضایتی تلقی می‌کنند، به اقداماتی متوسل شده‌اند؛ از جمله تعطیلی موقت برخی کافی‌شاپ‌ها و صدور احکام زندان برای فعالان مدنی و هنرمندان، از جمله یک خواننده زن.

با این حال، مقام‌های سیاسی تأکید می‌کنند که نه طائب و نه حکومت قصد ندارند سرکوب گسترده‌ای را بر محور مسائل اجتماعی آغاز کنند.

حکومت همچنین علیه افرادی که سخنانشان می‌تواند به تشدید تنش‌ها منجر شود، اقدام کرده است. محمدباقر خرازی، روحانی فوق‌تندرو و از بستگان رهبر جمهوری اسلامی، در ماه جاری پس از آنکه از هواداران خود خواست زنان بی‌حجاب را در خیابان‌ها به قتل برسانند، بازداشت شد.

با این حال، برای کسانی که از نزدیک با شیوه‌های کاری طائب آشنا بوده‌اند، بازگشت او نشانه‌ای از نحوه اداره جمهوری اسلامی توسط مجتبی خامنه‌ای در آینده قابل پیش‌بینی است.

یک سیاستمدار اصلاح‌طلب که در دوران ریاست طائب بر سازمان اطلاعات سپاه زندانی شده بود و او را از نزدیک می‌شناسد، گفت رابطه نزدیک این روحانی با مجتبی خامنه‌ای به چند دهه قبل بازمی‌گردد.

او گفت: «این انتصاب بیش از آنکه سیاسی باشد، شخصی است. حتی اگر جنگی هم در کار نبود، او باز هم به یکی از مناصب عالی می‌رسید.»

همین احتمال موجب نگرانی کسانی شده است که بیم دارند طائب به یکی از تأثیرگذارترین افراد بر رهبر جدید جمهوری اسلامی تبدیل شود؛ رهبری که هنوز در انظار عمومی ظاهر نشده است.

با این حال، آن فرد مطلع نزدیک به حاکمیت هشدار داد که نباید بیش از حد زود نتیجه‌گیری کرد. به گفته او، هنوز روشن نیست سال‌های انزوای سیاسی چه تأثیری بر طائب گذاشته و در نهایت تا چه اندازه نفوذ و قدرت خواهد داشت.

این خویشاوند طائب گفت: «طائب یک فوق‌تندرو است که به حرف هیچ‌کس گوش نمی‌دهد، اما این به آن معنا نیست که تندروها قرار است آینده کشور را به طور کامل در دست بگیرند.»