زندگی عادی جوانان، تهدیدی علیه اقتدار حکومت!

لیلی نیکونظر و یگانه تربتی / نیویورک تایمز / ۲۴ اوت ۲۰۲۶

* جوانان ایران هرکجا گرد هم می‌آیند، حکومت تهدیدی علیه اقتدار خود می‌بیند

در بحبوحه جنگ، ناآرامی‌های سیاسی و تورم افسارگسیخته‌ای که رؤیاهای بسیاری از مردم را دست‌نیافتنی کرده است، جوانان ایران همچنان به یکی از معدود تجملاتی که به آنها کمک می‌کند در این روزهای غیرعادی احساس عادی‌بودن کنند، پایبند مانده‌اند: رفتن مکرر به کافه‌ها و وقت‌گذرانی با دوستان.

در سراسر کشور، جوانان کافه‌ها را پر می‌کنند و به پیاده‌روها می‌ریزند؛ با یکدیگر گفت‌وگو می‌کنند، سیگار می‌کشند، با هم معاشقه می‌کنند و از یکی از معدود تفریحات مقرون‌به‌صرفه‌ای که هنوز برایشان باقی مانده لذت می‌برند. این گردهمایی‌های مختلط، که در آنها زنان بدون حجاب حاضر می‌شوند و حتی برخی مشتریان به‌طور پنهانی مشروبات الکلی می‌نوشند ــ هر دو اقدام در ایران غیرقانونی است ــ به یک خرده‌فرهنگ اعتراضی آشکار تبدیل شده‌اند؛ پدیده‌ای که هر رهگذری می‌تواند آن را ببیند.

این وضعیت از چشم مقام‌های حکومت نیز دور نمانده است. در هفته‌های اخیر، پلیس ده‌ها کافه را تعطیل کرده است؛ اقدامی که معمولاً با استناد به رعایت‌نکردن قانون اجباری حجاب در ایران توجیه شده است.

بر اساس اظهارات مقام‌های رسمی، این برخوردها به شهرهای مختلف کشور نیز گسترش یافته و رستوران‌ها و بوتیک‌ها را هم دربر گرفته است، هرچند برخی از این کسب‌وکارها بعداً دوباره فعالیت خود را از سر گرفته‌اند.

کارشناسان می‌گویند این صحنه اجتماعی، تلاش حکومت برای تسلط بر فضاهای عمومی ایران را به چالش می‌کشد. پس از اعتراضات سراسری در ماه ژانویه که در پی وخامت شدید وضعیت اقتصادی آغاز شد و با استفاده از نیروی مرگبار سرکوب شد، حکومت تلاش کرده است هرگونه تجمع عمومی را به‌شدت کنترل کند.

هم‌زمان، جنگ ایالات متحده با ایران که یکی از اهداف آن کنار زدن جمهوری اسلامی است، بدون دستیابی به راه‌حلی نهایی ادامه یافته و حکومت نیز شب‌ها تجمعات حامی دولت را برگزار کرده است؛ تجمعاتی که هم برای تقویت روایت حکومت درباره برخورداری از حمایت عمومی و هم برای منصرف‌کردن مخالفان از اعتراض و تظاهرات مورد استفاده قرار می‌گیرند.

صاحبان کافه‌ها، کارکنان و مشتریان آنها در تهران در گفت‌وگوهایی گفتند به نظر می‌رسد مقام‌های حکومت کافه‌هایی را هدف قرار داده‌اند که در مجاورت یکدیگر قرار دارند. فضای محدود این کسب‌وکارها اغلب باعث می‌شود مشتریان در پیاده‌روها بمانند و تجمع‌های خودجوشی شکل دهند؛ تجمع‌هایی که مقام‌ها با بدگمانی به آنها نگاه می‌کنند.

امیر، ۴۵ ساله و صاحب یک کافه در تهران، گفت: «به نظر می‌رسد کارزار کنترل ایرانِ پس از جنگ، جامعه‌ای ناراضی و تحت فشار، آغاز شده است.» او گفت کافه‌اش در دور اخیر تعطیلی‌ها بسته نشده، اما پیش‌تر تعطیل شده بود. «ما همیشه خودمان را با این فکر دلداری می‌دهیم که این فقط یک موج است. می‌آیند و ما را تعطیل می‌کنند، اما ما دوباره سرپا می‌شویم.»

امیر، مانند دیگر ایرانیانی که برای تهیه این گزارش با آنها گفت‌وگو شده است، به دلیل نگرانی از انتقام حکومت ایران، خواست تنها با نام کوچک معرفی شود.

مونا، هنرمند ۳۶ ساله در تهران، گفت: «کافه‌ها به دلیل جمعیتی که بعدازظهرها بیرون آنها جمع می‌شوند، تعطیل می‌شوند.» به گفته او، مقام‌ها «ظاهراً فکر می‌کنند این نوعی تجمع اعتراضی یا چیزی شبیه آن است، در حالی که در واقع فقط گروهی از زنان و مردان جوان هستند که کمی با آنچه مقام‌ها به آن عادت کرده‌اند تفاوت دارند و در کنار هم وقت می‌گذرانند.»

وزارت امور خارجه ایران به درخواست برای اظهارنظر در این باره پاسخ نداد. مقام‌های حکومت دلایل مختلفی برای تعطیلی این کسب‌وکارها ارائه کرده‌اند؛ از تخلفات معمول مقرراتی گرفته تا رعایت‌نکردن قوانین اجباری حجاب. از «تخلفات اجتماعی و اخلاقی»، «رعایت‌نکردن ارزش‌های اسلامی» و «هنجارشکنی» نیز به‌عنوان دلایل تعطیلی نام برده شده است.

در واقع، کافه‌ها با تجمع‌های خودجوش و مشتریانی که قانون حجاب را نادیده می‌گیرند، قواعد و هنجارهایی را که حکومت انتظار دارد ایرانیان رعایت کنند، نقض می‌کنند. سه تن از ساکنان تهران، از جمله یک صاحب کافه، گفتند بسیاری از کافه‌های مرکز تهران به سرو آبجو شهرت دارند. مصرف مشروبات الکلی در ایران با مجازات شلاق روبه‌رو است.

«هاله میرمیری»، نویسنده و پژوهشگر مقیم کانادا که کتابی درباره فرهنگ کافه‌نشینی در ایران نوشته است، گفت این فضا هم فرصتی برای رهایی از محدودیت‌های خانوادگی و اجتماعی فراهم می‌کند و هم نوعی رد ایدئولوژی حکومت محسوب می‌شود.

او گفت: «از طریق فرهنگ کافه‌نشینی، مردم می‌توانستند شیوه‌های دیگری برای زندگی‌کردن و شدن را تصور و ابداع کنند. برای یک حکومت تمامیت‌خواه که به یکسان‌سازی زندگی مردم عادت دارد، این ذاتاً خطرناک است.»

حتی اگر تعطیلی کافه‌ها تلاشی برای مختل‌کردن این فرهنگ باشد، حکومت طی چهار سال گذشته در مهار تغییرات عمیق اجتماعی در ایران با دشواری مواجه بوده است.

در تابستان ۲۰۲۲، دولت وقت به ریاست ابراهیم رئیسی برخوردی شدید با زنانی را که از قانون حجاب اجباری تبعیت نمی‌کردند، آغاز کرد. نیروهای حکومت دست به بازداشت‌های خشونت‌آمیز زدند و مهسا امینی، زن ۲۲ ساله، پس از بازداشت توسط گشت ارشاد ایران، در بازداشتگاه جان باخت.

این حادثه به اعتراضات گسترده‌ای منجر شد که با عنوان جنبش «زن، زندگی، آزادی» شناخته شد؛ جنبشی که ماه‌ها ایران را به لرزه درآورد و برای بسیاری از زنان در کشور نقطه عطفی بود. از آن زمان، دیدن زنانی که در اماکن عمومی موهای خود را نشان می‌دهند و حتی لباس‌های تنگ و بدن‌نما می‌پوشند، به‌طور فزاینده‌ای عادی شده است.

تا اینجا، به نظر می‌رسد دولت کنونی به ریاست مسعود پزشکیان تا حد زیادی از بازداشت زنان به‌صورت فردی به دلیل نداشتن حجاب خودداری کرده است و مقام‌ها نیز گفته‌اند اجرای کامل قانون می‌تواند موج تازه‌ای از ناآرامی‌ها را به راه بیندازد. در عوض، حکومت کسب‌وکارها را تحت فشار گذاشته است تا خودشان قوانین حجاب را اجرا کنند و واحدهایی را که از این مقررات تبعیت نمی‌کنند، تعطیل می‌کند.

«امید شمس»، وکیل حقوق بشر در لندن، گفت: «حکومت هر از گاهی می‌خواهد به مردم یادآوری کند که حجاب همچنان اهمیت دارد.» او افزود: «همچنان فشارهایی از سوی نهادهای مذهبی و جناح‌های محافظه‌کار تندرو بر حکومت وجود دارد.»

صاحبان کافه‌ها و کارکنان آنها گفتند تعطیلی‌ها، هرچند ممکن است در شرایط تغییر هنجارهای اجتماعی بی‌نتیجه به نظر برسد، همچنان می‌تواند آسیب‌های عمیقی ایجاد کند. جوانانی که فرصت‌های شغلی دیگری برایشان اندک است، درآمد خود را از دست می‌دهند؛ فروش متوقف می‌شود، در حالی که اجاره و سایر هزینه‌ها همچنان ادامه دارد و شبکه‌ای از قهوه‌برها و دیگر تأمین‌کنندگان نیز متضرر می‌شوند.

رضا، باریستایی در تهران، گفت: «جوان‌ها قبلاً فکر می‌کردند که دست‌کم اگر نتوانند جای دیگری کار پیدا کنند، همیشه می‌توانند در یک کافه مشغول به کار شوند. حالا حتی همین گزینه هم دارد از بین می‌رود.»

مونا، هنرمند ساکن تهران، گفت خبر تعطیلی هر کافه او را با احساس «ناامیدی» مواجه می‌کند؛ احساسی که نشان می‌دهد با وجود تغییرات عمیق اجتماعی، مقام‌های حکومت هرگز از تلاش خود برای اعمال کنترل دست نخواهند کشید.

او گفت: «با خودت فکر می‌کنی: “آه، پس قرار نیست هیچ‌وقت بهتر شود. قرار نیست هیچ‌وقت عادی شود.”»