خطرات زیست‌محیطی کشتی‌های گرفتار در تنگه هرمز

دیلارا کاراتاش / خبرگزاری آنادولو / ۲۱ اوت ۲۰۲۶

در پژوهشی که در مجله “Biological Invasions” منتشر شده، به این نکته اشاره شده است که تجمع زیستی (biofouling) متشکل از میکروارگانیسم‌های دریایی، جلبک‌ها و بی‌مهرگان، بر بدنه کشتی‌هایی که برای مدت طولانی بی‌حرکت مانده‌اند به سرعت رشد می‌کند.

بر اساس این پژوهش، با بسته شدن تنگه هرمز در ۲۸ فوریه، بیش از ۱۵۰۰ کشتی بزرگ تجاری در خلیج فارس و دریای عمان بی‌حرکت ماندند. توقف طولانی‌مدت کشتی‌ها در منطقه، هم باعث می‌شود موجودات زنده منطقه بر بدنه کشتی‌ها مستقر شوند و هم جوامع زیستی که از مناطق جغرافیایی مختلف آمده‌اند بر روی یک کشتی گرد هم آیند.

نویسنده اصلی این مطالعه، پروفسور ماریو تامبوری از دانشگاه مریلند آمریکا، در ارزیابی خود برای خبرنگار آنادولو گفت که وضعیت فعلی برخلاف موارد قبلی انتظار کشتی‌ها، «بدترین سناریو» را ایجاد کرده است.

تامبوری با بیان اینکه این خطر ناشی از بروز همزمان چندین عامل است، گفت: «اول، تعداد و بزرگی کشتی‌های بی‌حرکت مانده و دوم، همزمانی آن با فصل بهار و تابستان که فصل رشد و تولیدمثل برای ارگانیسم‌های دریایی است.»

تامبوری با اشاره به اینکه موجودات دریایی منطقه در برابر شرایط سخت محیطی مانند دمای بالا و شوری زیاد مقاوم هستند، گفت که این ویژگی‌ها می‌تواند احتمال مهاجم شدن این موجودات را در صورت انتقال به مناطق دیگر افزایش دهد.

تامبوری همچنین تأکید کرد که گزینه‌ها برای مدیریت ایمن و مؤثر تجمع زیستی در کشتی‌های بی‌حرکت در منطقه خلیج محدود است و اینکه کشتی‌ها پس از خروج از منطقه می‌توانند به بنادر مختلف در سراسر جهان برسند، این خطر را بزرگتر می‌کند.

«هرچه کشتی‌ها بیشتر منتظر بمانند، تجمع زیستی بیشتر می‌شود»

تامبوری با بیان اینکه مدت زمان بی‌حرکت ماندن کشتی‌ها از نظر میزان و تنوع تجمع زیستی حیاتی است، اظهار داشت: «هرچه در دوره رشد و تولیدمثل پربار، مدت بیشتری بی‌حرکت بمانند، تجمع زیستی روی کشتی‌ها گسترده‌تر و متنوع‌تر می‌شود.»

در این پژوهش آمده است که تجمع زیستی در سطوح زیر آب کشتی‌ها می‌تواند در حدود ۱۰ روز وارد مرحله رشد سریع شود و در صورتی که کشتی‌ها بیش از ۱۸ تا ۳۰ روز بی‌حرکت بمانند، باید اقداماتی برای مدیریت تجمع زیستی انجام شود.

در این پژوهش با اشاره به اینکه کشتی‌های حاضر در خلیج فارس بسیار بیشتر از مدت زمان عادی انتظار در بنادر، بی‌حرکت مانده‌اند، تأکید شده که این وضعیت شرایط مناسبی را برای تکثیر گونه‌های مهاجم بر بدنه کشتی‌ها و سپس انتقال آنها به مناطق مختلف ایجاد کرده است.

نمونه صدف سبز آسیایی

تامبوری با بیان اینکه تعیین دقیق اینکه کدام گونه‌ها از طریق کشتی‌ها گسترش خواهند یافت از قبل دشوار است، گفت که خطر بسته به متغیرهای متعددی وابسته به گونه‌ها و شرایط محیطی که گونه‌ها به آن منتقل می‌شوند، شکل می‌گیرد.

با این حال، تامبوری با بیان اینکه نمونه‌هایی مانند صدف سبز آسیایی که از گونه‌های بومی خلیج فارس است، ابعاد خطر موجود را نشان می‌دهد، گفت که این گونه به فلوریدا و کارائیب، استرالیا و آمریکای جنوبی منتقل شده است، صدف سبز آسیایی در برخی مناطق با گونه‌های دوکفه‌ای بومی رقابت می‌کند و می‌تواند سیستم‌های لوله‌کشی نیروگاه‌ها و تأسیسات نمک‌زدایی را مسدود کند.

در این پژوهش همچنین آمده است که گونه‌های منتقل شده از طریق تجمع زیستی می‌توانند نه تنها اکوسیستم‌ها، بلکه فعالیت‌های اقتصادی را نیز تحت تأثیر قرار دهند و برخی انگل‌ها و عوامل بیماری‌زا می‌توانند گونه‌های مهم از نظر تجاری را تهدید کنند.

مسیرهای کوتاه‌مسافت، خطر را افزایش می‌دهد

در این پژوهش تأکید شده است که اولین بنادری که کشتی‌های جدا شده از تنگه هرمز به آنجا خواهند رفت، از نظر استقرار گونه‌های مهاجم از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. به همین دلیل محققان توجه را به این نکته جلب می‌کنند که این کشتی‌ها می‌توانند به عنوان «اَبَرناقل‌های تهاجم زیستی» در انتقال گونه‌های مهاجم به مناطق جغرافیایی مختلف عمل کنند.

تامبوری، خطر بالای بنادری مانند جده، بمبئی، کلمبو، سنگاپور، اسکندریه، پیرئاس، الجزیراس و روتردام را به نسبتاً کوتاه بودن سفرها از خلیج فارس به این بنادر و شباهت شرایط محیطی، به ویژه از نظر دما و شوری، مرتبط دانست.

به همین دلیل محققان پیشنهاد می‌کنند که پس از خروج کشتی‌ها از خلیج، در اولین بنادری که به آنجا می‌رسند، سیستم‌های هشدار اولیه و واکنش سریع فعال شود.

«جامعه بین‌المللی دریانوردی به اندازه کافی آماده نیست»

تامبوری گفت که جامعه بین‌المللی دریانوردی هنوز به اندازه کافی برای مقابله با خطرات امنیت زیستی که ممکن است انتظار طولانی‌مدت و گسترده کشتی‌ها ایجاد کند، آماده نیست.

پروفسور تامبوری گفت: «مقرراتی از طریق سازمان بین‌المللی دریانوردی (IMO) در حال تدوین است، اما تهیه و تصویب کامل آنها چندین سال طول خواهد کشید. تاکنون توجه بسیار کمی به خطرات امنیت زیستی که اختلالات طولانی‌مدت و بزرگ‌مقیاس در حمل‌ونقل دریایی می‌تواند ایجاد کند، شده است.»

تامبوری با بیان اینکه به همین دلیل نیاز به تهیه این پژوهش را احساس کرده‌اند، تأکید کرد که برای کاهش این خطر، به یک تلاش هماهنگ بین‌المللی نیاز است که علم تهاجم زیستی، لجستیک دریایی و مقررات را گرد هم آورد.

محققان، پاکسازی تجمع زیستی روی بدنه کشتی‌ها قبل از خروج از خلیج را به عنوان راه حل ایده‌آل نشان می‌دهند. با این حال، عنوان شده است که به دلیل محدود بودن ظرفیت انجام این عملیات در منطقه و لزوم خارج کردن سریع کشتی‌ها از منطقه به دلایل امنیتی، لجستیکی و عملیاتی، اجرای آن برای همه کشتی‌ها دشوار است.