از «بازگشت تذکر حجاب» تا «البسه نامتعارف»

سروش پاکزاد / بی‌بی‌سی فارسی

در ماه‌های اخیر و پس از فروکش‌کردن آتش جنگ و فرارسیدن تابستان، بار دیگر تصاویر فضای عمومی شهرهای بزرگ و حضور گسترده زنان بدون پوشش اجباری این تصور را تقویت می‌کرد که حکومت ایران در زمینه حجاب از اهداف و ایده‌آل‌هایش عقب‌نشینی کرده است؛ مشاهده این پدیده حتی در دوران جنگ، از جمله در تجمعات حکومتی در میادین شهرها، نه‌تنها نشانه‌ای از عقب‌نشینی، بلکه تا حدی به پذیرش سبک پوشش انتخابی زنان ایرانی تعبیر می‌شد.

اما در روزهای اخیر از اظهارنظرهایی که از طرف مقام‌ها و نهادهای مختلف مطرح شده چنین برمی‌آید که حکومت ایران درصدد اعمال کنترل بیشتر بر فضای اجتماعی و سیاسی این کشور است.

روز دوشنبه ۲۶ مرداد، رسانه‌های ایران ویدیو کوتاهی از علی صالحی دادستان تهران، در نشست شورای عالی قوه قضائیه منتشر کردند که در آن از تشکیل «یک دادسرای ویژه امنیت اخلاقی» در شهر تهران با ۱۲ قاضی خبر می‌داد. هدف این دادسرا رسیدگی به «تخلفات و جرایم منافی عفت برخی کافه‌ها و رستوران‌های تهران» عنوان شده است.

دادستان تهران دراین جلسه گفته است که با فروشگاه‌هایی که اقدام به فروش «البسه نامتعارف» می‌کنند نیز برخورد می‌کند. مشخص نیست منظور او از «البسه نامتعارف» چیست.

تصاویر حضور زنان بدون پوشش مورد نظر حکومت ایران در بازار پروانه تهران در هفته‌های گذشته باعث انتقاد گروه‌های تندرو در شبکه‌های اجتماعی شد و خبر رسید برخی از غرفه‌های این بازارچه تعطیل شده است.

هنوز روشن نیست که آیا حکومت ایران در آستانه اجرای دور جدیدی از برخوردهای گسترده در حوزه حجاب قرار دارد یا این موضع‌گیری‌ها بیشتر با هدف ارسال پیامی سیاسی به حامیان اجرای سختگیرانه قوانین مرتبط با پوشش مطرح شده است.

همزمان برخی از کاربران شبکه‌های اجتماعی از «بازگشت تذکر حجاب» در برخی شهرها از جمله تهران، رشت و اصفهان خبر داده‌‌اند.

در تازه ترین مورد، یک کاربر ساکن رشت، در روز ۲۶ مرداد نوشت: «در میدان شهرداری رشت ‘’تونل وحشت’’ راه انداخته‌اند . به ترتیب در صورت عابر داد می‌زنند، تذکر حجاب می‌دهند که «لباس مناسب خیابون بپوش!» و ‘’آستین کوتاه نپوش!’’ و ‘’شال همراهت باشد’‘. کنارشان یک ون ارشاد هم هست، ولی فقط نگاه می‌کنند.»

در همین حال، در ماه‌های گذشته گزارش‌های متعددی درباره پلمب شماری از کافه‌های تهران و دیگر شهرهای ایران خبرساز شده بود. از جمله در تهران، تصاویری از تخریب بخش‌هایی از پیاده‌روهای کافه‌های محبوب خیابان سنایی واکنش‌های زیادی برانگیخت.

بر اساس این گزارش‌ها، برای برخورد با هر یک از این کافه‌ها دلایل متفاوتی مطرح شده بود؛ از جمله «حجاب، سد معبر و رعایت نکردن قوانین کشور».

از بازداشت‌ کاربران،‌ به خاطر ترند «بریم نجف» تا کامنت «جاوید شاه» در اینستاگرام

دادستان تهران همچنین بر نظارت بر فضای مجازی تاکید کرده است. به گفته او، یک واحد رصد فضای مجازی مسئولیت نظارت بر این فضا و برخورد با متخلفان را بر عهده دارد.

آقای صالحی گفت بازداشت دو اینفلوئنسر که به گفته او با انتشار یک کلیپ، مراسم اربعین را «تمسخر» کرده بودند، توسط این واحد انجام شده است.

در هفته‌های گذشته، گروهی از بلاگرهای زائر اربعین ویدیوهایی با آهنگ مداحی «بریم نجف» منتشر کردند که به یک ترند در شبکه‌های اجتماعی تبدیل شد. در این ویدیوها، آنها تصاویری از مسیر سفر خود را به اشتراک می‌گذاشتند.

برخی کاربران نیز با استفاده از همین آهنگ، ویدیوهایی ساختند که در آنها به جای نجف به مهمانی یا آرامگاه کوروش می‌رفتند یا پرچم شیر و خورشید در دست داشتند. برخی دیگر نیز با اشاره به وضعیت اقتصادی می‌گفتند جایی نمی‌روند.

همزمان، یک اینفلوئنسر حامی حقوق حیوانات با استفاده از این ترند، ویدیویی از غذارسانی به سگ‌های بی‌صاحب منتشر کرد که واکنش‌برانگیز شد و برخی کاربران آن را توهین‌آمیز تلقی کردند.

برخی گزارش‌ها حاکی است در پی انتقاد کاربران مذهبی، او بازداشت و تحت تعقیب قضایی قرار گرفته است.

در روزهای گذشته تصاویری از بازداشت و یا «ابراز پشیمانی» چند کاربر عادی اینستاگرام نیز در خبرگزاری‌های نیمه رسمی منتشر شده است.

در یکی از این موارد، یک کارگر ساکن رباط‌کریم که گفته می‌شود به اتهام دنبال کردن حساب شاهزاده رضا پهلوی، ابراز حمایت از او و نوشتن کامنت «جاوید شاه» بازداشت شده بود، در ویدیویی که از «بازجویی» او مقابل دوربین پلیس منتشر و بازنشر شد، دیده می‌شد.

در این ویدیو، او می‌گوید تلفن همراهش در اختیار فرزندش بوده است. در ادامه، فردی که از او مصاحبه می‌کند، تابلوی عکس خاندان پهلوی را نشان می‌دهد و مدعی می‌شود این تابلو از منزل او ضبط شده است.

زیر این ویدیو که در حساب اینستاگرام رسانه پیام گلستان، خبرگزاری محلی رباط کریم منتشر شده بیش از ۲۰ هزار کامنت منتشر شده که بسیاری از آن‌ها اعتراض خود را با نوشتن جاویدشاه بیان کرد‌ه‌اند.

در یک ویدیوی دیگر که آن نیز به نظر می‌رسد در بازداشتگاه پلیس ضبط شده، زنی میانسال از انتشار محتوای سیاسی درباره «اعتراضات ۱۴۰۱ و مهسا امینی» و «حمایت از پان‌کردیسم» عذرخواهی می‌کند. مشخص نیست این اظهارات تحت چه شرایطی بیان شده است.

در موارد دیگری نیز گزارش‌هایی منتشر شده است که بر اساس آنها افرادی به دلیل انتشار انتقاد یا آنچه «توهین» به مقامات حکومت عنوان شده، بازداشت شده‌اند و در ویدیوهایی که از آنها منتشر شده، در برابر دوربین از این اقدام ابراز پشیمانی می‌کنند.

در تعدادی از این موارد، به نظر می‌رسد برخی از صفحاتی که شامل ویدیو عذرخواهی است به صاحبان آن بازگردانده شده است.

در همین حال بی‌بی‌سی از مواردی خبردار شده که طی آن تعدادی از کاربران شبکه‌های اجتماعی به دلیل «نشر اکاذیب در شبکه‌های اجتماعی» چندین روز زندانی شده‌اند.

در همین حال، گزارش‌ها حاکی از آن است که فشار بر برخی سلبریتی‌ها و چهره‌های شناخته‌شده که در شبکه‌های اجتماعی به اظهارنظرهای سیاسی پرداخته‌اند ادامه دارد. بر اساس اطلاعاتی که به بی‌بی‌سی رسیده، برای شماری از این افراد پرونده‌های قضایی تشکیل شده و برخی از آنها از تهدید به مصادره اموال خبر داده‌اند.

با وجود این فشارها و تهدیدها، ویدیوهایی از کاربران عادی شبکه‌های اجتماعی نیز دیده می‌شود که در آن از کشته شدگان دی ماه یاد می‌کنند.

برای مثال ویدیویی از یک کاربر از گذاشتن ۵۰ شاخه گل بر مزار کشته‌شدگان دی‌ماه و اعتراضات ۱۴۰۱ پربازدید شد. او زیر ویدیوی خود نوشت «۵۰ شاخه گل گذاشتم ولی نرسید به همه‌شون». بسیاری از خانواده‌های کشته شدگان دی‌ماه زیر این پست نام عزیزانشان را نوشتند.

در همین حال فشار بر برخی خانواده‌های کشته شدگان اعتراضات دی‌ماه نیز کاسته نشده است.

در هفته گذشته دایی طاها سلیمانی، از کشته شدگان ۱۸ دی در صادقیه تهران خبر داد که مغازه‌اش به خاطر نصب عکس خواهرزاده‌اش پلمب شده و به شش ماه تا یک سال حبس تهدید شده است. برخی دیگر از خانواده‌های کشته شده‌ها نیز در اینستاگرام نوشتند اجازه فعالیت در شبکه‌های اجتماعی از آن‌ها گرفته شده است.