حاکمان ایران نگران تشدید فشار اقتصادی آمریکا هستند

پریسا حافظی / خبرگزاری رویترز / ۱۷ اوت ۲۰۲۶

در حالی که ایران تلاش می‌کند در جنگ با ایالات متحده تصویری از تاب‌آوری و مقاومت ارائه دهد، رهبران این کشور نگران‌اند که تهدید دونالد ترامپ به اعمال مجازات‌های اقتصادی بیشتر، سختی‌های معیشتی را افزایش دهد، ناآرامی‌ها را دوباره شعله‌ور کند و مشروعیت جمهوری اسلامی را بیش از پیش فرسایش دهد.

رئیس‌جمهور آمریکا روز جمعه وعده داد که از نظر اقتصادی ضربه سختی به ایران وارد خواهد کرد؛ یک روز پس از آنکه اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، اعلام کرد واشنگتن ممکن است از هفته آینده اقداماتی علیه تهران اعمال کند که «تا کنون نظیر آن دیده نشده است». مقام‌های آمریکایی هنوز جزئیاتی درباره این اقدامات ارائه نکرده‌اند.

با وجود لحن پیروزمندانه مقام‌های ایرانی پس از آنکه نزدیک به شش ماه درگیری را پشت سر گذاشتند و عملاً تنگه هرمز، یکی از حیاتی‌ترین مسیرهای تأمین نفت جهان، را مسدود کردند، سه مقام ایرانی می‌گویند حکومت با فشارهای فزاینده داخلی روبه‌رو است؛ فشارهایی که می‌تواند به ناآرامی‌های سراسری منجر شود.

این سه مقام، دو فرد آگاه از محافل سیاسی، یک مقام پیشین ایرانی و همچنین دوازده شهروند عادی ایرانی برای تهیه این گزارش با رویترز گفت‌وگو کرده‌اند. همه آنان به دلیل نگرانی از پیامدهای احتمالی یا نداشتن مجوز برای گفت‌وگو با رسانه‌ها، به شرط ناشناس ماندن سخن گفته‌اند.

ایران پیش از آغاز جنگ نیز با تورم بالا، کاهش ارزش پول ملی، کمبود انرژی، تحریم‌ها و ضعف‌های عمیق ساختاری روبه‌رو بود. اکنون این کشور باید با زیرساخت‌های آسیب‌دیده، اختلال در تجارت، کاهش تولید و هزینه‌های سنگین بازسازی نیز دست‌وپنجه نرم کند.

آرشیا، مهندس عمران، پیش از جنگی که با حملات آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه آغاز شد، یک دهه در صنعت ساخت‌وساز ایران فعالیت کرده بود. اما این جنگ باعث شد بسیاری از پروژه‌ها عملاً متوقف شوند.

او اکنون برای یافتن کار با مشکل مواجه است، زیرا پروژه‌ها یا به تعویق افتاده‌اند یا لغو شده‌اند و هزینه‌ها به شدت افزایش یافته است؛ در حالی که چشم‌انداز روشنی برای بهبود سریع وضعیت وجود ندارد.

این پدر دو فرزند از شهر اصفهان می‌گوید: «نگرانم. اگر ترامپ تحریم‌های بیشتری اعمال کند، مردم عادی چگونه دوام می‌آورند؟ من نمی‌خواهم کشورم چه از نظر نظامی و چه اقتصادی مجازات شود. همین حالا هم در شرایط دشواری زندگی می‌کنیم.»

وضعیت او بازتاب‌دهنده واقعیتی گسترده‌تر در سراسر ایران است؛ جایی که حملات آمریکا به کارخانه‌ها، نیروگاه‌ها، شبکه‌های حمل‌ونقل و دیگر زیرساخت‌های حیاتی آسیب رسانده و فشار بر اقتصادی را که از قبل نیز تحت فشار بود، افزایش داده است.

محسن، ۵۳ ساله، پس از آنکه ایران در واکنش به حملات آمریکا، پایگاه‌ها و منافع ایالات متحده در منطقه را هدف قرار داد، ناچار شد کسب‌وکار کوچک واردات و صادرات خود با کشورهای حاشیه خلیج فارس را تعطیل کند.

او از بندرعباس می‌گوید: «مجبور شدم ۱۰ نفر از کارکنانم را اخراج کنم. تصمیم دردناکی بود، اما چاره‌ای نداشتم. دیگر توان پرداخت حقوق آنها را نداشتم و حالا برای تأمین هزینه‌های خانواده‌ام به پس‌اندازم متکی هستم.»

تورم و نااطمینانی، خانواده‌ها را تحت فشار قرار داده است

بر اساس آمار مرکز آمار ایران، نرخ تورم سالانه کشور در ماه ژوئیه به ۶۶ درصد رسید، در حالی که قیمت کالاهای مصرفی نسبت به یک سال قبل ۸۷.۹ درصد افزایش یافته است. تورم مواد غذایی نیز در مقایسه با سال گذشته به ۱۲۸ درصد رسیده است.

به گفته دو فرد آگاه از محافل قدرت و یک مقام ایرانی، برای حاکمان ایران تهدید اصلی صرفاً درد اقتصادی نیست، بلکه خطر آن است که تشدید مشکلات معیشتی بار دیگر اعتراضات گسترده را شعله‌ور کند.

یک مقام پیشین اصلاح‌طلب می‌گوید انتصاب حسین طائب در هفته گذشته به فرماندهی سازمان بسیج، که یکی از طراحان اصلی سرکوب‌های گذشته به شمار می‌رود، از روشن‌ترین نشانه‌های نگرانی فزاینده حکومت نسبت به بازگشت ناآرامی‌ها است.

بسیج، یک نیروی شبه‌نظامی داوطلب، زیرمجموعه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی محسوب می‌شود و هر دو نهاد بارها از سوی حاکمان جمهوری اسلامی برای سرکوب اعتراضات به کار گرفته شده‌اند.

در سال‌های اخیر، نارضایتی‌های اقتصادی بارها به اعتراضات سراسری در ایران انجامیده است.

در ژانویه امسال نیز اعتراضات سراسری علیه مشکلات اقتصادی توسط سپاه پاسداران و نیروهای بسیج سرکوب شد؛ سرکوبی که به کشته شدن هزاران نفر انجامید.

گروه‌های مدافع حقوق بشر می‌گویند حاکمان جمهوری اسلامی در ماه‌های اخیر در واکنش به نگرانی از بازگشت اعتراضات، موجی از اعدام‌ها، بازداشت‌ها، احضارها و صدور احکام طولانی‌مدت زندان را علیه روزنامه‌نگاران، وکلا، فعالان مدنی، مدافعان حقوق بشر و دانشجویان به راه انداخته‌اند.

مقام‌های حکومتی می‌گویند این اقدامات برای حفظ ثبات در شرایط جنگی ضروری است. منتقدان اما معتقدند چنین رویکردی می‌تواند شکاف میان حاکمیت روحانی و جامعه‌ای را که از فشارهای اقتصادی فزاینده به ستوه آمده، عمیق‌تر کند.

«حقوقم ظرف چند روز تمام می‌شود»

خانواده‌ها در سراسر کشور مصرف گوشت و سایر کالاهای ضروری را کاهش داده و به گزینه‌های ارزان‌تر روی آورده‌اند.

حسین، کارمند دولت در شهر یزد، می‌گوید: «جلوی فرزندانم شرمنده‌ام. حقوقم ظرف چند روز تمام می‌شود. گوشت و مرغ از سفره ما حذف شده است. واقعاً نمی‌دانم قرار است چگونه زندگی را بگذرانیم.»

بر اساس آمار مرکز آمار ایران، اجاره‌بها در ماه مارس نسبت به مدت مشابه سال قبل ۳۱ درصد افزایش یافته است. رسانه‌های دولتی نیز گزارش داده‌اند که قیمت مسکن در تهران حدود ۵۰ درصد بیشتر از سال گذشته شده است.

حداقل دستمزد در ایران امسال حدود ۶۰ درصد افزایش یافت، اما افت مداوم ارزش ریال قدرت خرید مردم را از بین برده است؛ به طوری که ارزش دلاری حداقل دستمزد از حدود ۱۰۵ دلار در اواخر مارس به ۸۶ دلار کاهش یافته است.

بیژن، ۴۰ ساله، می‌گوید زمانی که ۱۵ سال پیش وارد بازار کار شد، به عنوان مهندس ماهانه حدود هزار دلار درآمد داشت. او از آن زمان برای تأمین هزینه‌های زندگی به تدریس آنلاین روی آورده است. اکنون او و همسرش به زحمت ماهانه حدود ۴۰۰ دلار درآمد دارند و تهران را ترک کرده‌اند تا در استانی ارزان‌تر زندگی کنند.

او می‌گوید: «قبلاً شاید روزی پنج یا شش ساعت کار می‌کردم. حالا تمام زندگی‌ام یا کار کردن است یا دنبال کار گشتن، یا نگرانی از اینکه کار کافی نداشته باشم.»

برای بسیاری از ایرانیان، ترس از ازسرگیری درگیری‌ها برنامه‌ریزی برای آینده را هر روز دشوارتر کرده است.

محاصره دریایی آمریکا هزینه‌ها را افزایش داده است

ایران تلاش کرده است جریان ورود کالاهای اساسی را از مسیرهای جایگزین، از جمله کریدورهای زمینی و دریای خزر، حفظ کند؛ اما این مسیرها نیز اکنون با فشار فزاینده مواجه شده‌اند.

حملات به پل‌ها موجب اختلال در حمل‌ونقل زمینی شده و هزینه و زمان لازم برای انتقال کالا به داخل ایران را افزایش داده است.

مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، هفته گذشته با اشاره به این وضعیت گفت: «مشکلات ما چندین برابر شده، در حالی که درآمدهای ما نیز کاهش یافته است.»

او افزود کالاهایی که پیش‌تر از طریق کشتی وارد می‌شدند، اکنون ناچارند مسیرهای طولانی‌تری را برای رسیدن به ایران طی کنند و همین امر باعث افزایش قیمت‌ها شده است. به گفته او، ایران نفت کمتری می‌فروشد و به دلیل آسیب‌دیدگی یا رکود فعالیت بنگاه‌ها، درآمدهای مالیاتی دولت نیز کاهش یافته است.

رضا سپهوند، نماینده مجلس، روز شنبه به خبرگزاری ایلنا گفت که محاصره دریایی عملاً واردات بنزین ایران را نیز متوقف کرده است. او افزود تولید روزانه بنزین کشور به سقف حدود ۱۳۰ میلیون لیتر رسیده، در حالی که مصرف روزانه به ۱۳۷ میلیون لیتر می‌رسد.