طرح محرمانه ایران برای تشدید جنگ

نوشته بنوا فاوکان و سامر سعید / وال‌استریت ژورنال / ۱۶ اوت ۲۰۲۶

پس از آنکه دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در اواسط ژوئن یک تفاهم‌نامه با ایران امضا کرد، مقام‌های دولت آمریکا برای جلب حمایت از توافقی که امیدوار بودند به بازگشایی تنگه هرمز و آغاز روند پایان دادن به جنگ منجر شود، به تلاش گسترده‌ای دست زدند.

اما به گفته مقام‌های ایرانی و عرب، رهبران تندرو ایران در تهران گرد هم آمدند و به طرحی متفاوت رسیدند. از نگاه آنها، این توافق احتمالاً صرفاً تلاشی از سوی آمریکا و اسرائیل برای کاهش فشار بر اقتصاد جهانی و خریدن زمان برای انجام حمله‌ای بزرگ‌تر در آینده بود. آنها به جای اینکه به مذاکرات امید ببندند، دو ماه گذشته را صرف آماده‌سازی برای یک درگیری بزرگ‌تر کردند.

این اقدامات شامل واگذاری کنترل بیشتر ارتش عادی کشور به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، انتصاب کهنه‌سربازان سرسخت جنگ با عراق و سرکوب‌های داخلی گذشته در سمت‌های کلیدی، گسترش عملیات ضدجاسوسی داخلی و افزایش تولید موشک و پهپاد است. رهبران ایران به‌سرعت ابتکار عمل را در دست گرفتند؛ با حمله به کشتی‌ها تلاش کردند کنترل ایران بر تنگه هرمز را مستحکم‌تر کنند و میدان نبرد را به دریای سرخ گسترش دادند؛ مسیری که عربستان سعودی از آن برای دور زدن گلوگاه ایران در خلیج فارس استفاده کرده است.

مقام‌های اطلاعاتی کشورهای عربی شواهدی، از جمله ارتباطات میان ایران و نیروهای شبه‌نظامی متحد آن در کشورهایی مانند یمن و عراق، به دست آورده‌اند که به گفته مقام‌های آگاه از این یافته‌ها، نشان‌دهنده تغییر راهبرد در میان رهبران تندروی ایران برای آماده‌سازی نیروهایشان به‌منظور گسترش جنگ و افزایش هزینه‌ها برای آمریکا است. رهبران ایران که کشورهای ضعیف‌تر حاشیه خلیج فارس، از جمله کویت، را نگران کرده‌اند، بیش از پیش درباره انجام عملیات تهاجمی در خاک دشمن صحبت می‌کنند.

هدف اصلی آنها وارد کردن چنان خسارتی است که اطمینان حاصل شود حملاتی مشابه آنچه ایران در جنگ ۱۲ روزه سال گذشته متحمل شد و همچنین درگیری‌های ادامه‌دار، دیگر تکرار نخواهد شد.

ایران فکر می‌کند جنگ اصلی هنوز آغاز نشده

محمدحسن سنگتراش، تحلیلگر دفاعی مستقر در تهران که به دولت ایران نزدیک است، گفت: «در ایران این دیدگاه به‌طور گسترده وجود دارد که جنگ اصلی هنوز آغاز نشده است.»

او افزود: «آنچه تاکنون شاهد آن بوده‌ایم، بیش از پیش از دریچه تاکتیک‌های “برش‌برش کالباسی” تفسیر می‌شود؛ یعنی تشدید محدود و تدریجی تنش که با هدف تضعیف توانمندی‌ها پیش از یک رویارویی بزرگ‌تر طراحی شده است.»

آمادگی‌های ایران برای جنگ، شکاف عظیمی را میان برداشت واشنگتن و تهران از مرحله کنونی جنگ آشکار می‌کند. این واگرایی موجب اتخاذ موضعی سخت‌گیرانه در مذاکرات و بی‌میلی رهبران ایران به دستیابی به توافق شده است؛ مسئله‌ای که دونالد ترامپ را به‌طور مداوم سردرگم و کلافه کرده و او رهبران ایران را «دیوانه» خوانده و آنها را به دروغگویی متهم کرده است.

آمادگی ایران برای جنگ همچنین نشان‌دهنده بی‌اعتمادی عمیقی است که احتمالاً مانع از آن خواهد شد که دو طرف در آینده نزدیک به توافقی پایدار برای پایان دادن به درگیری دست پیدا کنند.

اظهارات و تبلیغات ایران البته با مقدار زیادی رجزخوانی همراه است. زیرساخت‌های نظامی و اقتصادی این کشور بر اثر حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به‌شدت آسیب دیده است. اعضای عمل‌گراتر حاکمیت، از جمله مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، بارها هشدار داده‌اند که ایران باید برای پایان دادن به جنگ به توافقی دست پیدا کند که به رفع تحریم‌ها منجر شود؛ در غیر این صورت، اقتصاد کشور با فروپاشی روبه‌رو خواهد شد.

اما ایران در حال بازسازی زیرساخت‌های خود و بازگرداندن دسترسی به پایگاه‌های موشکی با سرعتی بسیار بیشتر از حد انتظار است؛ مسئله‌ای که مقام‌های اسرائیلی آگاه از روند پیشرفت آن را نگران کرده است. ایران همچنین با موفقیت پایگاه‌های آمریکا را هدف قرار داده و همچنان به اندازه کافی قدرت آتش در اختیار دارد که بتواند کشتی‌ها و زیرساخت‌های انرژی کشورهای حاشیه خلیج فارس را تهدید کند. مقام‌های عرب خود را برای ادامه جنگ و اختلال طولانی‌مدت در عرضه انرژی آماده می‌کنند.

آلن ایر، دیپلمات ارشد پیشین آمریکا و مذاکره‌کننده هسته‌ای این کشور با ایران، گفت: «برای حکومت، نقطه مبنا جنگ است.»

او افزود: «ایران در وضعیت جنگی باقی خواهد ماند و خود را برای حمله بعدی آماده خواهد کرد.»

غافل‌گیری آمریکا پس از توافق

هنگامی که ترامپ در ۱۷ ژوئن در کاخ ورسای فرانسه تفاهم‌نامه با ایران را امضا کرد، به نظر می‌رسید بزرگ‌ترین مانع، متقاعد کردن منتقدان آمریکایی باشد که این توافق بیش از حد به تهران امتیاز نمی‌دهد.

این توافق وعده معافیت‌های تحریمی را داده بود تا ایران بتواند نفت خود را بفروشد، به میلیاردها دلار از دارایی‌های نقدی مسدودشده خود دسترسی پیدا کند و همچنین از چشم‌انداز ایجاد یک صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری برای بازسازی کشور برخوردار شود. تعهد اصلی ایران این بود که تنگه هرمز را به روی رفت‌وآمد کشتی‌ها باز کند و سپس درباره برنامه هسته‌ای خود با حسن نیت مذاکره کند.

هنگامی که ایران سه هفته بعد، در اوایل ژوئیه، شروع به تیراندازی به کشتی‌هایی کرد که آمریکا آنها را از طریق تنگه هرمز هدایت می‌کرد، این اقدام آمریکا را غافلگیر کرد.

ترامپ گفت: «آدم‌های بسیار خطرناک ایران، آنها مریض‌اند.» او همچنین رهبران ایران را «آشغال» خواند و افزود: «یک مشکلی در آنها وجود دارد.»

اما در واقع، ایران در حال پیگیری یک سیاست دوگانه بود. در حالی که دیپلمات‌های این کشور مذاکرات برای دستیابی به توافق صلح با آمریکا را دنبال می‌کردند، مجتبی خامنه‌ای، رهبر ایران، اقداماتی را برای آماده‌سازی دستگاه امنیتی کشور جهت یک رویارویی گسترده‌تر انجام می‌داد؛ رویارویی‌ای که ممکن بود خود تهران آغازگر آن باشد.

به گفته مقام‌هایی که در جریان یافته‌های اخیر اطلاعاتی کشورهای عربی قرار داشتند، سپاه پاسداران از آرامشی که تفاهم‌نامه ایجاد کرده بود استفاده کرد تا با نیروهای شبه‌نظامی متحد خود در سراسر منطقه زمینه را برای تشدید حملات در صورت نیاز فراهم کند. سپاه برای گفت‌وگو درباره این طرح‌ها مشاورانی را به عراق، یمن و لبنان اعزام کرد.

این اطلاعات، از جمله ارتباطات رهگیری‌شده، نشان می‌داد که سپاه پاسداران فرماندهانی را به مناطق تحت کنترل حوثی‌های یمن اعزام کرده است تا برای تشدید رویارویی با عربستان سعودی، در هماهنگی با شبه‌نظامیان عراقی مورد حمایت ایران، برنامه‌ریزی کنند.

آماده‌سازی حوثی‌ها برای اخلال

به گفته این مقام‌ها، سپاه بر استقرار موشک‌ها، تسلیحات دریایی و پرتابگرهای پهپاد در مواضعی مشرف به دریای سرخ نظارت داشت. همچنین اطلاعات، فهرست اهداف شامل بنادر و تأسیسات انرژی عربستان سعودی و توصیه‌هایی درباره پناه گرفتن در برابر حملات تلافی‌جویانه عربستان را در اختیار شبه‌نظامیان یمنی قرار داد.

نتیجه این اقدامات، تشدید درگیری‌ها تا اواخر ژوئیه بود. حوثی‌ها به نیروهای دولت یمن که از حمایت عربستان سعودی برخوردار بودند حمله کردند و اعلام کردند تنگه باب‌المندب، که دریای سرخ را به بازارهای جهانی متصل می‌کند، برای عربستان سعودی بسته است. این گروه شبه‌نظامی به کشتی‌های سعودی شلیک کرده و تلاش‌های این کشور برای صادرات نفت خود را با دشواری مواجه کرده است؛ اقدامی که خطرات مربوط به عرضه انرژی در بازارهای جهانی را نیز افزایش داده است.

تقریباً همزمان، عربستان سعودی اعلام کرد که شبه‌نظامیان مورد حمایت ایران در عراق، تأسیسات نفتی این کشور را با پهپاد هدف قرار داده‌اند.

به گفته این مقام‌ها، سپاه پاسداران به کشورهای حاشیه خلیج فارس هشدار داده است که اگر آمریکا تأسیسات انرژی مشابهی را در ایران هدف قرار دهد، سپاه تأسیسات انرژی آنها را نابود خواهد کرد. این تهدید حتی تا آنجا پیش رفت که سپاه فهرست‌های دقیقی از اهداف مشخص را برای طرف‌های عرب خود ارسال کرد.

ایران همچنین حملات خود به نیروهای آمریکایی را تشدید کرد. تهران در جریان یک وقفه در درگیری‌ها، آمریکا را با شلیک پنج موشک بالستیک به سمت اردن غافلگیر کرد. این حمله دو هفته پس از حمله دیگری از سوی ایران در اردن انجام شد که در آن سه نظامی آمریکایی کشته شدند.

مقام‌های کشورهای حاشیه خلیج فارس، با مشاهده گسترش دامنه حملات و این واقعیت که موشک‌های ایرانی از سامانه‌های دفاعی آمریکا عبور کرده و با دقت بیشتری اهدافی را در اردن، کویت و بحرین مورد اصابت قرار می‌دهند، بیش از پیش نگران شدند. درگیری‌ها به ماه اوت نیز کشیده شد و ایران طی دو هفته گذشته، شش کشتی متعلق به امارات متحده عربی را که در تلاش برای عبور از تنگه هرمز بودند، هدف قرار داد.

نهایت استفاده از دوره آتش‌بس

سرتیپ حسین محبی، سخنگوی سپاه پاسداران، در مصاحبه‌ای با خبرگزاری تسنیم، وابسته به سپاه، در ماه ژوئیه گفت: «ما از دوره آتش‌بس نهایت استفاده را کردیم. توانمندی‌های خود را ارتقا دادیم، روند تولید موشک را سرعت بخشیدیم و دقت موشک‌ها را افزایش دادیم.»

در پشت صحنه، رهبر جمهوری اسلامی، خامنه‌ای، نیروهای خود را برای یک جنگ تهاجمی‌تر آماده می‌کرد و هفت مقام کلیدی امنیتی را برای اداره نهادهای بازسازی‌شده نظامی و سرکوب، در چارچوب سازماندهی مجددی که یک هفته پیش اعلام شد، در جایگاه‌های جدید قرار داد.

این انتصاب‌ها با اهداف تهاجمی همراه بود که از جمله شامل سخت‌تر کردن زنجیره فرماندهی نظامی، تبدیل یک نیروی شبه‌نظامی ایدئولوژیک به یک سازمان اطلاعاتی محله‌محور و تأکید بر رویکردی تهاجمی بود.

محسن رضایی، که در دهه ۱۹۸۰ فرماندهی سپاه پاسداران را در جریان جنگ با عراق بر عهده داشت، به‌عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی، عالی‌ترین نهاد تصمیم‌گیری ایران، منصوب شد و نماینده خامنه‌ای در این شورا خواهد بود. این شورا طی هفته گذشته روند پیشرفت توافق برای بازگشایی تدریجی تنگه هرمز را متوقف کرد.

برای تشدید امنیت داخلی، خامنه‌ای حسین طائب، از نزدیکان خود را که در سال ۲۰۰۹ ریاست سرکوب خونین اعتراضات را بر عهده داشت، دوباره به رأس سازمان بسیج بازگرداند. رهبر جمهوری اسلامی به او مأموریت داد تا این نیروی داوطلب را در پی دو جنگی که نشان داد دستگاه اطلاعاتی اسرائیل تا چه اندازه توانسته است در ساختارهای ایران نفوذ کند، به یک «شبکه اطلاعاتی مردمی» تبدیل کند.

مشاوران دولت ایران معتقدند مرحله بعدی رویارویی، فراتر از جنگ متعارف خواهد رفت و تلاش‌های خارجی برای ایجاد ناآرامی‌های داخلی را نیز دربر خواهد گرفت. دولت ایران در ماه ژانویه اعتراضات ناشی از بحران اقتصادی کشور را به‌شدت سرکوب کرد و بیم آن دارد که در نتیجه وخامت مستمر اوضاع تحت فشار آمریکا، تنها مسئله زمان باشد که معترضان دوباره به خیابان‌ها بازگردند.

خامنه‌ای همچنین نفوذ سپاه پاسداران بر ارتش عادی کشور را با یکپارچه کردن فرماندهی دو شاخه نظامی زیر نظر سرتیپ علی عبداللهی، از فرماندهان ارشد و باسابقه سپاه و یکی از رهبران نظامی که به‌شدت از حمله به کشورهای عربی میزبان پایگاه‌های آمریکا در اطراف خلیج فارس حمایت کرده است، تثبیت کرد.

ماموریت احمد وحیدی

احمد وحیدی، فرمانده کل جدید سپاه پاسداران، که از ماه مارس به‌طور غیررسمی این مسئولیت را بر عهده داشت، روز دوشنبه رسماً به این سمت منصوب شد و مأموریت یافت «عملیات تهاجمی قدرتمند علیه دشمن» را به اجرا بگذارد؛ این عبارت در حکم انتصاب او آمده بود. روز بعد، سردار محمدرضا نقدی، مشاور وحیدی، گفت این نیروی شبه‌نظامی باید برای انتقال عملیات به داخل خاک دشمن آماده باشد.

سعید گلکار، کارشناس نهادهای امنیتی ایران در دانشگاه تنسی در چاتانوگا، گفت: «ارتقای جایگاه وحیدی با رهبری‌ای سازگار است که دستگاه امنیتی را برای دوره‌ای از رویارویی مستمر آماده می‌کند، نه برای بازگشت به سیاست عادی دوران صلح.»

سپاه پاسداران، نیرویی مسلح با نزدیک به ۲۰۰ هزار نیرو، طبق اظهارات مقام‌های ایرانی و مواضع علنی، طرح‌های جدیدی برای تشدید بیشتر تنش، از جمله حملات پیش‌دستانه، تدوین کرده است. از جمله گزینه‌های مطرح، خرابکاری در کابل‌های اینترنتی در خلیج فارس، ایجاد ناآرامی سیاسی در کشورهایی با جوامع شیعه مانند کویت و بحرین و حتی احتمال انجام عملیات زمینی در کویت است.

کویت این خطرات را جدی می‌گیرد. در اوایل ماه مه، این شیخ‌نشین کوچک خلیج فارس اعلام کرد نیروهای امنیتی آن شش نیروی سپاه پاسداران را که با استفاده از یک قایق ماهیگیری اجاره‌ای در یکی از جزایر کویت پیاده شده بودند، رهگیری و بازداشت کرده‌اند؛ جزیره‌ای که تنها با نوار باریکی از خاک عراق از ایران جدا می‌شود. برخی چهره‌های سیاسی ایران نیز مطرح کرده‌اند که اگر آمریکا سرزمین ایران، مانند جزیره خارک، را تهدید کند، سپاه پاسداران می‌تواند از طریق جنوب عراق دست به حملات زمینی بزند.

برخی مقام‌های کشورهای حاشیه خلیج فارس گفتند رفتار اخیر ایران موجب افزایش ابهام درباره مناسبات با این همسایه بسیار بزرگ‌تر و اکنون تهاجمی‌تر شده است. آنها می‌گویند همچنان ارزیابی دقیق میزان خسارتی که آمریکا و اسرائیل به توانمندی‌های سپاه پاسداران وارد کرده‌اند، دشوار است. با این حال، به گفته آنها، روشن است که این سازمان شکست نخورده یا از اقدامات خود بازداشته نشده است و کنترل آن بر تنگه هرمز جایگاه منطقه‌ای آن را تقویت کرده است.

این واقعیت به کشورهای حاشیه خلیج فارس کمک کرده است حتی از توافق‌هایی حمایت کنند که برایشان مطلوب نیست، اما در صورت توقف تشدید تنش از سوی ایران، بر نظارت ایران بر تنگه هرمز صحه می‌گذارند. با این حال، رهبران منطقه به‌دلیل نبود تغییرات اساسی در رفتار تهران در واکنش به تلاش‌های دیپلماتیک، بیش از پیش ناامید و خشمگین شده‌اند.

به گفته آنها، به نظر می‌رسد رهبران امنیت‌محور ایران در مطالبات خود اعتمادبه‌نفس بیشتری پیدا کرده‌اند.

میانجی‌های مذاکرات گفتند دیپلمات‌های ایرانی در اوایل ماه جاری با عمان بر سر توافقی برای ایجاد و نظارت بر مسیرهایی از طریق تنگه هرمز به توافق رسیده بودند؛ مسیری که می‌توانست به بازگشایی تدریجی تنگه منجر شود. اما سپاه پاسداران این تلاش‌ها را مسدود کرد و بار دیگر حملات به کشتی‌ها را از سر گرفت.

مقام‌های آمریکایی گفتند با مسدود شدن مذاکرات و امتناع ایران از عقب‌نشینی از تشدید درگیری، ترامپ عقب نشسته است تا ببیند آیا فشار اقتصادی ناشی از تحریم‌ها و محاصره دریایی آمریکا می‌تواند موضع ایران را نرم‌تر کند یا نه.

اما رهبران ایران عمیقاً نسبت به انگیزه‌های ترامپ بدبین هستند و به سوی نوعی اقتصاد بقا حرکت می‌کنند که هدف آن دوام آوردن و مقاومت تا حد امکان است.

افراد نزدیک به مذاکره‌کنندگان ارشد ایران هشدار داده‌اند که مذاکرات صلح ممکن است صرفاً وقفه‌ای پیش از آغاز درگیری‌های بیشتر باشد. مهدی محمدی، مشاور راهبردی محمدباقر قالیباف، مذاکره‌کننده ارشد ایران، روز سه‌شنبه بن‌بست کنونی را «آرامش پیش از طوفان» توصیف کرد.

محمدی در مطلبی که پیش‌تر در شبکه‌های اجتماعی منتشر کرده بود، گفت از عوامل تداوم درگیری، «پروژه‌ای چندنسلی برای انتقام خون» در واکنش به کشته شدن رهبر جمهوری اسلامی، علی خامنه‌ای، پدر مجتبی، در حملات آغازین جنگ است.

محمدی که خود نیز عضو تیم مذاکره‌کننده ایران است، گفت: «ملت ایران هنوز کارهای ناتمام بسیاری با ترامپ دارد.»

او افزود: «ایران برای رویارویی بزرگ آماده است.»