کدام طرف زودتر زیر فشار اقتصادی کوتاه می‌آید؟

جورجی کانچف و لورنس نورمن / وال‌استریت ژورنال / ۱۴ اوت ۲۰۲۶

جنگ ایران اکنون بر سر این است که کدام طرف زودتر زیر فشار اقتصادی کوتاه می‌آید

مقام‌های ارشد دولت ترامپ فشار اقتصادی بر ایران را در جریان جنگ تشدید کرده‌اند؛ به‌گونه‌ای که پایین آوردن قیمت نفت را به یکی از اهداف اصلی جنگ تبدیل کرده و وعده داده‌اند تحریم‌های مالی بی‌سابقه‌ای اعمال کنند که تهران را به بازگشایی تنگه هرمز وادار خواهد کرد.

مقام‌های امارات متحده عربی اعلام کردند ایران اواخر روز پنجشنبه به دو کشتی این کشور در تنگه هرمز حمله کرده است.

تحلیلگران می‌گویند ایران با این حملات نشان می‌دهد که در برابر تحریم‌های اقتصادی بیشتر تسلیم نخواهد شد و حتی زمانی که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، ظاهراً تمایلی به بازگشت به یک جنگ تمام‌عیار نظامی ندارد، آماده است ابتکار عمل نظامی را در دست بگیرد. به گفته آنها، در شرایطی که ترامپ بیش از پیش به محاصره دریایی بنادر ایران به‌عنوان اهرمی برای اعمال فشار مالی بر تهران متکی شده است، رهبران ایران می‌کوشند نشان دهند که عقب‌نشینی نخواهند کرد و تنگه را بسته نگه خواهند داشت تا زمانی که افزایش قیمت انرژی، آمریکا را وادار به عقب‌نشینی کند.

علی واعظ، معاون مدیر برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در «گروه بین‌المللی بحران»، گفت: «تهران از هر رویارویی و بازیِ اعصاب با واشنگتن یک درس ساده گرفته است: اگر به اندازه کافی خونسردی خود را حفظ کنید، آمریکا نخستین طرفی خواهد بود که مسیرش را عوض می‌کند.»

او افزود: «برای نظامی که باور دارد برای بقای خود می‌جنگد... تهدیدهای موجودیتی معمولاً عزم آن را راسخ‌تر می‌کنند، نه اینکه سقفی برای هزینه‌ای که حاضر است برای مقاومت بپردازد تعیین کنند.»

واشنگتن این هفته اعلام کرد که در روزهای آینده محدودیت‌های جدیدی علیه اقتصاد ایران اعمال خواهد کرد. اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، گفت این اقدامات در کنار محاصره دریایی بنادر ایران، یک «ضربه دوگانه» خواهد بود.

تلاش‌های دو طرف برای وارد کردن آسیب اقتصادی به یکدیگر، آنها را بیش از پیش از مسیر دیپلماتیکی که به نظر می‌رسید در توافق ماه ژوئن به آن دست یافته بودند، دور کرده است. آن توافق مشوق‌های مالی برای تهران در نظر گرفته بود؛ مشروط بر اینکه ایران تنگه هرمز را بازگشایی کند و مذاکرات جدی درباره برنامه هسته‌ای خود را آغاز کند.

جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهوری آمریکا، روز پنجشنبه اولویت‌های دولت را تشریح کرد و در گفت‌وگو با شبکه فاکس‌نیوز گفت پایین نگه داشتن قیمت انرژی «هدف شماره یک» است.

ونس افزود: «و سپس، بدیهی است که هدف شماره دو این است که اطمینان حاصل کنیم ایران هرگز به سلاح هسته‌ای دست پیدا نمی‌کند. احساس اطمینان دارم که در حال تحقق هر دوی این اهداف هستیم.»

کارولین لیویت، سخنگوی کاخ سفید، روز جمعه به خبرنگاران گفت: «هر دو هدف برای رئیس‌جمهوری به یک اندازه اهمیت دارند. به همین دلیل است که دولت اقدامات بسیار زیادی برای حفظ ثبات بازارها انجام داده است، اما در عین حال، اطمینان از اینکه ایران هرگز نتواند به سلاح هسته‌ای دست پیدا کند، اولویت رئیس‌جمهوری در رابطه با درگیری جاری است و او به هر نحو ممکن این هدف را دنبال خواهد کرد.»

اولویت‌های ترامپ تغییر کرده‌اند

ترامپ جنگ را با اعلام این هدف آغاز کرد که ایران را به پذیرش توافقی وادار کند که مانع از دستیابی این کشور به سلاح هسته‌ای برای همیشه شود. اما با طولانی شدن درگیری و در شرایطی که تهران کنترل بیشتری را بر جریان انرژی جهانی در تنگه هرمز، در مقایسه با گذشته، در دست گرفته است، به نظر می‌رسد اولویت‌های ترامپ تغییر کرده‌اند.

مقام‌های آمریکایی می‌گویند کاخ سفید در هفته‌های اخیر بیش از پیش نسبت به دستیابی به یک توافق نهایی هسته‌ای با تهران بدبین شده است. در عوض، ترامپ بر تحت فشار قرار دادن اقتصاد آسیب‌دیده ایران متمرکز شده تا حکومت ایران به توافقی برای بازگشایی این آبراه تن دهد؛ توافقی که به او اجازه دهد پایان جنگ را پیروزی اعلام کند و از این پرونده عبور کند.

برای ایران، کنترل تنگه هرمز این امکان را فراهم می‌کند که بدون آنکه در برنامه هسته‌ای خود امتیازی بدهد، خواسته‌هایش را از آمریکا مطرح کند.

مقام‌های ایرانی بر این باورند که زمان به نفع آنهاست و خواسته‌های خود برای بازگشایی هرمز را افزایش داده‌اند. تهران می‌گوید آمریکا باید به جنگ پایان دهد، محاصره خود را لغو کند و برای کاهش فشار تحریم‌های فلج‌کننده و آزادسازی وجوه مسدودشده ایران اقدام کند.

اکنون پرسش اصلی در این درگیری به این تبدیل شده است که کدام طرف نخستین بار زیر فشار اقتصادی کوتاه خواهد آمد. جنگ لفظی روز جمعه شدت بیشتری گرفت.

ترامپ روز جمعه در جریان سخنرانی خود در ایالت نیویورک گفت: «بعد از اینکه کار شکست دادن ایران را تمام کنیم ــ کشوری که به‌شدت در حال شکست خوردن است ــ خیلی زود اعلام خواهم کرد که تنگه هرمز قلمرو ایالات متحده است.»

یک مقام کاخ سفید بعداً گفت اظهارات ترامپ به شوخی بیان شده است.

در واکنش به این اظهارات، کاظم غریب‌آبادی، معاون وزیر امور خارجه ایران، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «تنگه هرمز ایرانی بوده، ایرانی است و ایرانی باقی خواهد ماند؛ این تنگه تنها تحت فرمان ایران بسته و باز خواهد شد.»

پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، روز پنجشنبه گفت نیروی دریایی این کشور می‌تواند محاصره ایران را به‌طور نامحدود ادامه دهد. مقام‌های آمریکایی گفتند ارتش در حال آماده شدن برای جایگزین کردن ناو هواپیمابر «یواس‌اس آبراهام لینکلن» در منطقه با «یواس‌اس جرج واشنگتن» است؛ این اقدام در حالی انجام می‌شود که نگرانی‌ها درباره شرایط زندگی در ناو لینکلن و فشار ناشی از استقرار طولانی‌مدت نیروها در جریان جنگ افزایش یافته است.

ایران بارها برای جلوگیری از ورود کشتی‌های تجاری به تنگه از زور استفاده کرده است. تحلیلگران می‌گویند توانایی تهران برای تشدید تنش از نظر نظامی، کار واشنگتن را برای گرفتن امتیاز از ایران صرفاً از طریق فشار اقتصادی دشوارتر می‌کند.

حمله به کشتی‌های وابسته به شرکت ملی نفت ابوظبیِ امارات متحده عربی، شمار کشتی‌هایی را که تاکنون در ماه اوت هدف قرار گرفته‌اند، به شش فروند رساند. امارات، که یکی از صادرکنندگان بزرگ نفت است، تلاش کرده است با وجود کنترل شدید ایران بر تنگه هرمز، محموله‌های نفتی خود را به‌طور محرمانه از این مسیر عبور دهد.

این آبراه همچنان تا حد زیادی بسته است و بیشتر کشتی‌ها بدون دریافت مجوز از ایران حاضر به عبور از آن نیستند؛ کشتی‌هایی هم که عبور می‌کنند، از مسیر شمالی تحت مدیریت تهران استفاده می‌کنند.

داده‌های رهگیری کشتی‌ها از شرکت «کپلر» نشان می‌دهد روز پنجشنبه تنها ۱۳ کشتی از این آبراه عبور کردند؛ آبراهی که پیش از جنگ به‌طور معمول روزانه بیش از ۱۳۰ کشتی از آن عبور می‌کردند. از میان این کشتی‌ها، ۹ فروند از مسیر تحت مدیریت ایران عبور کردند. تردد کشتی‌ها در ماه جاری نسبت به ژوئیه کاهش یافته است؛ در ماه ژوئیه به‌طور متوسط روزانه ۲۶ کشتی از تنگه عبور می‌کردند.

قیمت جهانی نفت در روزهای اخیر در نوسان و زیر ۹۰ دلار در هر بشکه بوده است. جریان انتقال نفت از تنگه همچنان محدود است، اما تولیدکنندگان منطقه توانسته‌اند با یافتن مسیرهای جایگزین در خارج از این گلوگاه، انتقال نفت خام خود را ادامه دهند.

با این حال، تداوم اختلال‌ها در حال کاهش ذخایر جهانی نفت و محدود کردن توان بازار برای جذب شوک‌های جدید است.

تحلیلگران شرکت مشاوره «گروه اوراسیا» در یادداشتی برای مشتریان خود نوشتند: «تنش‌های پنهان میان آمریکا و ایران بر سر وضعیت این آبراه، خطر وقوع یک بحران دیگر ــ و یک بسته شدن دیگر تنگه ــ را تا پایان سال ۲۰۲۶ در سطحی نسبتاً بالا نگه خواهد داشت.»

صادرات نفت ایران به نزدیک صفر

وال‌استریت ژورنال گزارش داده است که ترامپ اکنون ترجیح می‌دهد با تشدید فشار اقتصادی بر ایران، تلاش کند تأثیر جنگ بر زندگی مردم آمریکا را پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای محدود کند و از بازگشت به جنگ تمام‌عیار جلوگیری شود. دستیاران ترامپ نیز با نشان دادن داده‌هایی درباره خسارت‌هایی که تحریم‌ها تاکنون به حکومت ایران وارد کرده‌اند، به متقاعد کردن او درباره این راهبرد کمک کرده‌اند.

بسنت نیز نشانه‌هایی از تشدید قریب‌الوقوع کارزار فشار اقتصادی ارائه کرد و در گفت‌وگو با شبکه «نیوزمکس» گفت اقدامات بیشتری هفته آینده اعلام خواهد شد.

میعاد ملکی، مقام ارشد پیشین وزارت خزانه‌داری آمریکا که اکنون در «بنیاد دفاع از دموکراسی‌ها» فعالیت می‌کند، گفت صادرات نفت ایران از روزانه دو میلیون بشکه پیش از محاصره ماه آوریل به نزدیک صفر در روزهای اخیر کاهش یافته است. او همچنین گفت تهران با کمبود روزانه حدود ۲۹ میلیون لیتر بنزین مواجه است؛ کمبودی که محاصره مانع از جبران آن می‌شود.

او گفت: «اگر واشنگتن روشن کند که محاصره در چارچوب زمانی‌ای که تهران بتواند منتظر پایان آن بماند، لغو نخواهد شد، این محاصره می‌تواند حکومت را به زانو درآورد.»

در حالی که فشار اقتصادی بر ایران رو به افزایش است، این کشور در حال حرکت به سمت یک اقتصاد بقاست که برای تحمل این فشار طراحی شده است. تهران که سال‌ها تحریم را پشت سر گذاشته، با سهمیه‌بندی سوخت و برق، محدود کردن ارز خارجی کمیاب و کاهش سرمایه‌گذاری، بخش بیشتری از بار فشار اقتصادی را بر دوش خانوارها گذاشته است؛ در عین حال، واردات ضروری و منابع دولتی را حفظ می‌کند.

واشنگتن نیز در اوایل جنگ تلاش کرده بود با اعمال محاصره دریایی، ایران را وادار به پذیرش خواسته‌های خود کند؛ این محاصره تنها چند روز پس از دستیابی به یک آتش‌بس شکننده برقرار شد. در آن زمان، برخی مقام‌های آمریکایی اطمینان داشتند که محاصره ظرف چند هفته ایران را مجبور خواهد کرد جنگ را بر اساس شرایط مورد نظر واشنگتن به پایان برساند.

اما در نهایت، ترامپ در ماه ژوئن با توافقی موافقت کرد که به محاصره پایان داد؛ در مقابل، ایران متعهد شد آبراه را بازگشایی کند و درباره برنامه هسته‌ای خود گفت‌وگو کند. چند هفته بعد، ایران که به تلاش‌های آمریکا برای هدایت کشتی‌ها از مسیر آبراه اعتراض داشت، بار دیگر حمله به کشتی‌ها را از سر گرفت.