ایرانیان به «الان بخر، بعداً پرداخت کن» روی آورده‌اند

بیتا غفاری / فایننشال تایمز / ۱۳ اوت ۲۰۲۶

کسب‌وکارهای ایرانی برای جذب مشتری، با خارج شدن هزینه‌های زندگی از کنترل پس از ماه‌ها جنگ با آمریکا، بیش از پیش به طرح‌های «الان بخر، بعداً پرداخت کن» و دیگر روش‌های مشابه روی آورده‌اند.

در هفته‌های اخیر، بیلبوردهای شرکت‌هایی مانند «اسنپ‌پی» در خیابان‌های تهران نصب شده‌اند که به مصرف‌کنندگان امکان پرداخت با تأخیر برای خرید کالاهایی از پوشاک و تلفن همراه گرفته تا طلا و سفرهای تفریحی را پیشنهاد می‌کنند؛ آن هم در شرایطی که شمار فزاینده‌ای از ایرانیان دریافته‌اند پول کمتری برای هزینه کردن در اختیار دارند.

روی یکی از این بیلبوردها نوشته شده است: «راهی بهتر برای صاحب یخچال شدن: با تکنوپی به‌صورت اقساطی خرید کنید.»

خدمات تحویل غذا، از جمله «اسنپ‌فود»، بخش تحویل غذای اسنپ‌پی، نیز تبلیغاتی منتشر کرده‌اند که وعده‌های غذایی نصف‌اندازه، از جمله پیتزا و خورش‌های ایرانی مانند قورمه‌سبزی، را عرضه می‌کنند.

این روش‌های فروش، تازه‌ترین نشانه از تشدید فشار اقتصادی در کشوری است که جنگ آمریکا و اسرائیل و محاصره بنادر ایران از سوی آمریکا، تورم را تشدید کرده و موجب شده حتی هزینه‌های اولیه زندگی نیز برای بسیاری از مردم دست‌نیافتنی شود.

حتی پیش از آغاز درگیری‌ها در فوریه، ایرانیان سال‌ها با افزایش قیمت‌ها، تحریم‌ها و سوءمدیریت اقتصادی دست‌وپنجه نرم می‌کردند؛ عواملی که سطح زندگی مردم را کاهش داده بود.

اما اختلال‌های ناشی از جنگ و کشمکش متعاقب آن بر سر کنترل تنگه هرمز، این روند را تشدید کرده است. نرخ تورم سالانه برای سه ماه متوالی بالای ۸۰ درصد باقی مانده و ارزش ریال ایران نیز به مجموعه‌ای از پایین‌ترین سطوح تاریخی جدید سقوط کرده است.

علی سعدوندی، اقتصاددان و بنیان‌گذار «اکون‌کلینیک»، یک مؤسسه خصوصی آموزش بانکداری و اقتصاد در تهران، گفت رواج پیشنهادهای «الان بخر، بعداً پرداخت کن» نشان‌دهنده «استیصال تولیدکنندگان و عرضه‌کنندگان ... در شرایطی است که فشارهای تورمی قدرت خرید مردم را کاهش می‌دهد».

علاوه بر صاحبان فروشگاه‌های کوچک که خودشان طرح‌های خرید اقساطی راه‌اندازی کرده‌اند، اکنون بیش از دوازده پلتفرم آنلاین نیز امکان خرید اعتباری را فراهم می‌کنند که برخی از آنها بدون دریافت هزینه اضافی یا بهره هستند. اسنپ‌پی به مشتریان اجازه می‌دهد بدون پرداخت بهره، مبلغ خرید خود را یا در پایان ماه یا در چهار قسط ماهانه پرداخت کنند. سقف اعتبار برای بیشتر مشتریان ۵۰۰ میلیون ریال، معادل حدود ۲۷۰ دلار، است.

سعدوندی گفت فروش اقساطی بدون دریافت کارمزد در اقتصادی با تورم بالا، به این معناست که در نهایت مبلغ کمتری نصیب فروشنده می‌شود، زیرا ارزش پول طی چند ماه کاهش می‌یابد. اما به گفته او، برخی کسب‌وکارها ناچارند کالاهای خود را با زیان بفروشند، زیرا «فروش به‌شدت کاهش یافته و بازار با رکود تورمی شدید مواجه است».

آمریکا برای وارد آوردن فشار اقتصادی بر ایران تلاش کرده است تا حکومت این کشور را وادار به تسلیم، بازگشایی تنگه هرمز و دستیابی به توافقی برای پایان جنگ کند. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، به آکسیوس گفته است که ایران «در وضعیت بسیار بدی قرار دارد». او گفت: «ما فقط داریم ایران را با تورم عظیمش و این واقعیت که پولی ندارد، زیر نظر می‌گیریم.»

پیش از برقراری آتش‌بس در ماه آوریل، آمریکا و اسرائیل کارخانه‌های فولاد و تأسیسات پتروشیمی ایران را بمباران کردند و به خسارت‌های جنگی که حکومت ایران برآورد می‌کند به ۲۷۰ میلیارد دلار رسیده است، افزودند. واشنگتن ماه گذشته، پس از فروپاشی یک توافق موقت برای بازگشایی تنگه هرمز، محاصره دریایی بنادر ایران را دوباره برقرار کرد؛ تنگه‌ای که پیش از جنگ حدود یک‌پنجم عرضه جهانی نفت و گاز طبیعی مایع‌شده از آن عبور می‌کرد.

این درگیری تمامی جنبه‌های زندگی روزمره در ایران را تحت تأثیر قرار داده است. بر اساس آمار مرکز آمار ایران، تورم مواد غذایی در ماه منتهی به ۲۲ ژوئیه به نزدیک ۱۳۰ درصد رسید. نرخ بیکاری در بهار ۲۰۲۶ نیز ۹.۱ درصد اعلام شد که نسبت به سال قبل افزایش یافته است و ۲.۵ میلیون نفر از افراد ۱۵ ساله و بالاتر بیکار بوده‌اند.

در یک بازار عرضه محصولات تازه در شرق تهران، ندا، مادر ۲۹ ساله دو فرزند، مشغول جست‌وجو در میان جعبه‌های سیب‌زمینی و فلفل دلمه‌ای له‌شده و لکه‌دار بود که برای فروش عرضه شده بودند.

او گفت: «این‌طوری بچه‌هایم را سیر می‌کنم.»

او درباره سبک زندگی خانواده‌اش گفت: «ما همین حالا هم به‌سختی روزگار می‌گذراندیم»، اما پس از جنگ وضعیت آنها «از قبل هم بدتر شد». با درآمد ماهانه ۲۶۰ میلیون ریالی همسرش، این خانواده چهار نفره با کمتر از ۵ دلار در روز زندگی می‌کنند.

ایران معتقد است می‌تواند در برابر فشار اقتصادی دوام بیاورد. این کشور سال‌ها صرف ایجاد چیزی کرده است که آن را «اقتصاد مقاومتی» می‌نامد؛ اقتصادی که قرار است آن‌قدر خودکفا باشد که بتواند تحریم‌ها، انزوا و درگیری را تحمل کند، حتی در شرایطی که حکومت با وخامت فزاینده اوضاع اقتصادی و سرخوردگی عمومی مواجه است.

حکومت و رهبران نظامی ایران بر این باورند که آستانه تحمل بالاتر آنها در برابر فشار و درد اقتصادی، به آنها اجازه خواهد داد در رویارویی با آمریکا دست بالا را پیدا کنند و افزایش قیمت جهانی انرژی ناشی از بسته شدن تنگه هرمز، در نهایت ترامپ را وادار خواهد کرد عقب‌نشینی کند.

اما مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران که مسئولیت اداره امور روزمره داخلی کشور را بر عهده دارد، هفته گذشته درباره هزینه‌ای که این وضعیت بر مردم ایران تحمیل می‌کند، هشدار داد.

او گفت: «مهم‌ترین نگرانی من ــ نه اینکه آمریکا دوباره حمله کند، زیرا به مقاومت مردم و توان نیروهای مسلحمان اطمینان دارم ــ معیشت و وضعیت اقتصادی مردم است.»

این نارضایتی‌های اقتصادی بود که اعتراضات گسترده ضدحکومتی در ماه‌های دسامبر و ژانویه را شعله‌ور کرد؛ اعتراضاتی که هفته‌ها کشور را متلاطم ساخت و سپس با سرکوبی خشونت‌بار درهم شکسته شد.

از زمان آغاز جنگ، نشانه‌ای از ناآرامی داخلی دیده نشده است. اما کارشناسان می‌گویند تغییرات کنونی در الگوی مصرف نشان می‌دهد مردم خود را برای تحمل درد و فشار اقتصادی در بلندمدت آماده می‌کنند.

سعدوندی گفت شمار بالای ایرانیانی که برای تأمین هزینه‌های شخصی خود اقدام به فروش ذخایر طلایشان می‌کنند، در کنار کاهش مصرف کالاهای ضروری، نشان می‌دهد «مردم پذیرفته‌اند که کاهش سطح زندگی و درآمدها احتمالاً ادامه خواهد داشت».

دولت برنامه‌ای برای توزیع کالابرگ مواد غذایی راه‌اندازی کرده است که هدف آن کاهش فشار مالی بر مردم است. در این برنامه، ماهانه حدود ۵ دلار به ۸۰ میلیون ایرانی ــ یعنی اکثریت جمعیت کشور ــ پرداخت می‌شود.

اما تورم تاکنون ارزش این کالابرگ‌ها را کاهش داده است و پزشکیان هفته گذشته گفت دولت او قصد دارد با کاهش کمک‌های پرداختی به دریافت‌کنندگان با درآمد بالاتر، مبلغ این حمایت را افزایش دهد.

در سیدخندان، یکی از محله‌های طبقه متوسط رو به بالای تهران، یکی از کارکنان یک بازار میوه و تره‌بار شهرداری ــ جایی که محصولات با قیمت پایین‌تر از نرخ بازار عرضه می‌شوند تا خرید مواد غذایی برای مردم مقرون‌به‌صرفه‌تر باشد ــ گفت شمار مشتریان از روزانه ۱۲۰۰ نفر به حدود ۴۰۰ نفر کاهش یافته است.

او گفت: «درآمدها به‌شدت کاهش یافته است.»

غذاخوری‌های سیار ارزان‌قیمت در سراسر شهر بیش از پیش محبوب شده‌اند. کباب بره، که یکی از شاخصه‌های آشپزی ایرانی است، به دلیل افزایش قیمت‌ها از سفره بسیاری از خانواده‌ها حذف شده و جای خود را به بشقاب‌های کوچک‌تر جگر کبابی داده است که گزینه‌ای ارزان‌تر محسوب می‌شود.

صندوقدار یکی از فلافلی‌های محبوب در خیابان شریعتی تهران گفت این کسب‌وکار از زمان آغاز جنگ حدود نیمی از مشتریان خود را از دست داده است. اگرچه فلافل که از نخود تهیه می‌شود، همواره غذایی ارزان‌قیمت محسوب شده است، اما به گفته او، «هزینه مواد اولیه به‌شدت افزایش یافته است».