سی‌ان‌ان: رویکرد جدید حکومت تهاجمی‌ شده است

تیم لیستر و میچل مک‌کلاسکی / سی‌ان‌ان

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، با افتخار اعلام کرده است که جنگ او علیه ایران به ظهور رهبری‌ای در تهران منجر شده که «بسیار منطقی»، «کاملاً متفاوت» و «بسیار معقول‌تر» است. اما انتصاب شش چهره تندرو به عالی‌ترین مناصب امنیتی در این هفته نشان می‌دهد که فرماندهی جدید جمهوری اسلامی نه‌تنها میانه‌رو نیست، بلکه احتمالاً تمایلی به مصالحه نیز ندارد.

افرادی که اکنون در ساختار امنیتی کشور در حال صعود هستند، تمام دوران حرفه‌ای خود را صرف مقابله با دشمنان در خارج از کشور و سرکوب نارضایتی‌ها در داخل کرده‌اند.

اعلام این انتصاب‌های ارشد که گفته می‌شود روز دوشنبه توسط رهبر جمهوری اسلامی، مجتبی خامنه‌ای، انجام شده است، یک روز پس از معرفی محسن رضایی به عنوان دبیر جدید شورای عالی امنیت ملی صورت گرفت.

کارشناسان می‌گویند این تغییرات نشان‌دهنده تغییر رویکردی در مقایسه با لحن محتاطانه‌تر دوران پدر مجتبی خامنه‌ای، علی خامنه‌ای، است که تا زمان ترورش توسط اسرائیل در آغاز جنگ، رهبر جمهوری اسلامی بود.

این رویکرد جدید هم در قبال دشمنان خارجی تهاجمی‌تر است و هم نسبت به مخالفت‌های داخلی حساس‌تر و مراقب‌تر.

حمیدرضا عزیزی، پژوهشگر مؤسسه کلینگندال در هلند، می‌گوید دو اولویت موازی در این تغییرات دیده می‌شود: آماده‌سازی حکومت برای مواجهه با محیطی خارجیِ تقابلی‌تر و امنیتی‌تر کردن هرچه بیشتر فضای داخلی.

عزیزی به سی‌ان‌ان گفت: «تأکید بر عملیات تهاجمی، فرماندهی یکپارچه و تصمیم‌گیری سریع‌تر نشان می‌دهد که رهبری جدید می‌خواهد از رویکرد سنتاً محتاطانه‌تر علی خامنه‌ای در حوزه بازدارندگی عبور کند و به سمت چیزی حرکت کند که می‌توان آن را بازدارندگی تهاجمی توصیف کرد.»

به گفته سعید گلکار، دانشیار علوم سیاسی دانشگاه تنسی در چاتانوگا، بیشتر منصوب‌شدگان دارای پیشینه اطلاعاتی هستند.

او به سی‌ان‌ان گفت: «تصویری که اکنون مشاهده می‌کنیم، حرکت جمهوری اسلامی به سمت یک نظام بوروکراتیکِ تحت سلطه نهادهای امنیتی است.»

بر اساس ارزیابی «مؤسسه مطالعات جنگ» مستقر در واشنگتن، این جابه‌جایی‌ها مواضع کنونی حکومت را که «حداکثری و تندروانه» توصیف شده‌اند، تقویت می‌کند؛ مواضعی که شامل «کنترل مطلق ایران بر تنگه هرمز، خروج نیروهای آمریکایی از منطقه و توسعه برنامه هسته‌ای ایران» است.

محسن رضایی مدت‌هاست که ضمن پذیرش جایگاهی برای مذاکره، بر ضرورت مقاومت در برابر ایالات متحده تأکید کرده است.

او در ماه مارس هشدار داده بود که «اگر آمریکا زیرساخت‌های برق ایران را هدف قرار دهد، این بار معادله، چشم در برابر چشم نخواهد بود؛ بلکه در برابر یک چشم، سر و دست و پا قرار خواهد گرفت.»

رضایی همچنین ماه گذشته مدعی شد: «آمریکا گرفتار شده و در دام ایران افتاده است، اما ما اجازه نخواهیم داد از این دام خارج شود.»

هدف قرار دادن ترامپ از طریق صندوق رأی

سینا عضدی، استادیار سیاست خاورمیانه در دانشگاه جورج واشنگتن، می‌گوید رضایی به جناحی از سپاه پاسداران انقلاب اسلامی تعلق دارد که معتقد است «تنها راه گرفتن امتیاز از آمریکا، ادامه نبرد، اعمال فشار بر ایالات متحده و وارد کردن مستمر درد و هزینه به دونالد ترامپ است.»

به گفته او، ارتقای رضایی در چارچوب راهبرد کلی ایران برای طولانی کردن درگیری با آمریکا و اطمینان از شکست متحدان ترامپ در انتخابات میان‌دوره‌ای قرار می‌گیرد.

ولی نصر، نویسنده کتاب «راهبرد کلان ایران»، معتقد است: «رهبری کنونی در تهران بسیار ریسک‌پذیرتر است.»

به گفته نصر، این رهبری بر این باور است که واکنش «ضعیف» ایران به کشته شدن قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس سپاه، توسط آمریکا در سال ۲۰۲۰، یکی از دلایلی بود که ترامپ را در دوره دوم ریاست‌جمهوری‌اش به تشدید فشارها علیه ایران ترغیب کرد.

سلیمانی در پایان دوره نخست ریاست‌جمهوری ترامپ، در حمله موشکی آمریکا در بغداد هدف قرار گرفت. ایران با وجود مواضع و اظهارات تند، مستقیماً به این اقدام پاسخ نداد.

دنی سیترینوویچ، تحلیلگر اسرائیلی و ناظر مسائل ایران، می‌گوید این گروه جدید از رهبران تمایل بیشتری دارند که «مستقیماً از توانمندی‌های نظامی خود ایران استفاده کنند و بدون همان سطح از خویشتنداری گذشته، رقبای خود را به چالش بکشند.»

او در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «این تغییر رویکرد، به‌ویژه در موضوع هسته‌ای، باید نگران‌کننده باشد. شمار قابل‌توجهی از صداها در داخل ایران معتقدند راهبرد علی خامنه‌ای در حفظ یک وضعیت تعلیق راهبردی ــ یعنی اجتناب همزمان از تشدید تنش و حل‌وفصل آن [نه جنگ نه مذاکره] ــ در نهایت بیش از آنکه از ایران محافظت کند، موجب تضعیف آن شده است.»

راهبرد «جزئی‌نگر» در امنیت داخلی

یکی از انتصاب‌های جدید، یک چهره باسابقه اطلاعاتی را به ریاست سازمان بسیج بازگردانده است؛ نیروی داوطلبی که زیر نظر سپاه فعالیت می‌کند و در سرکوب خشونت‌آمیز اعتراضات ماه ژانویه نقش پررنگی داشت.

سینا طوسی، پژوهشگر ارشد مرکز سیاست بین‌الملل، در شبکه ایکس نوشت که حسین طائب ــ از متحدان نزدیک مجتبی خامنه‌ای ــ «در دوران ریاست خود بر سازمان اطلاعات سپاه، شخصیتی به‌شدت جنجالی و اختلاف‌برانگیز بود و ارتباط نزدیکی با دستگاه امنیتی تندرو و سرکوب مخالفان داشت.»

ایالات متحده در سال ۲۰۱۰ به دلیل نقش طائب در سرکوب اعتراضات پس از انتخابات ریاست‌جمهوری سال قبل ــ انتخاباتی که بسیاری آن را مهندسی‌شده می‌دانستند ــ او را تحریم کرد.

به گفته طوسی، مأموریت جدید طائب شامل «تقویت شبکه اطلاعات مردمی بسیج، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین و گسترش سازماندهی محله‌محور» این نیرو است.

بابک وحدت، پژوهشگر مستقل، معتقد است این اقدام در عمل به معنای «تلاشی برای جزئی‌تر و عمیق‌تر کردن نظام اطلاعاتی و امنیت داخلی؛ یعنی گسترش جمع‌آوری اطلاعات، شناسایی تهدیدها و هشدارهای زودهنگام در سطح محله‌ها، شبکه‌های اجتماعی محلی و مساجد» است.

او افزود که این موضوع پس از جنگی که طی آن نفوذ، شبکه‌های مخفی، خرابکاری و ناکامی‌های اطلاعاتی به یکی از جدی‌ترین آسیب‌پذیری‌های جمهوری اسلامی تبدیل شد، اهمیت ویژه‌ای دارد.

به گفته گلکار، این انتصاب‌ها تا حدی می‌تواند تلاشی از سوی مجتبی خامنه‌ای باشد ــ که از زمان انتخابش به عنوان رهبر جمهوری اسلامی در ماه مارس تاکنون به‌طور مستقیم در انظار عمومی دیده یا شنیده نشده است ــ برای آنکه «در صورت تبدیل شدن فشارهای اقتصادی فزاینده به یک خیزش عمومی دیگر، متحدان خود را در مناصب تأثیرگذار مستقر کند.»

با توجه به غیبت طولانی خامنه‌ای از عرصه عمومی، تحلیلگران هنوز مطمئن نیستند که او واقعاً معمار این ساختار جدید باشد.

با این حال، عزیزی به سی‌ان‌ان گفت که ترکیب افرادی چون حسین طائب، محسن رضایی، احمد وحیدی ــ که اکنون فرمانده سپاه پاسداران است ــ و دیگر کهنه‌کاران امنیتی، «نشان می‌دهد که رهبری جمهوری اسلامی برای تثبیت نظام پس از جنگ، بیش از پیش به چهره‌های باتجربه اطلاعاتی و نظامی تکیه می‌کند.»

او افزود: «این یک گسست کامل از رویکرد علی خامنه‌ای نیست، اما بی‌تردید نسخه‌ای سختگیرانه‌تر و آشکارا تقابلی‌تر از همان رویکرد به شمار می‌رود.»