تفاوت چندانی میان ذولقدر و رضایی وجود ندارد

بیتا غفاری و اندرو اینگلند / فایننشال تایمز / ۹ اوت ۲۰۲۶

مقام ارشد امنیتی ایران استعفا کرده و در مقطعی حساس از تلاش‌های دیپلماتیک برای دستیابی به توافقی جهت بازگشایی تنگه هرمز، یک فرمانده باسابقه دیگر از سپاه قدرتمند پاسداران انقلاب اسلامی جایگزین او شده است.

رسانه‌های دولتی ایران اواخر یکشنبه گزارش دادند که محسن رضایی که همچنان مشاور مجتبی خامنه‌ای است، جایگزین محمدباقر ذوالقدر به عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی قدرتمند ایران شده است.

رضایی همچنین نماینده خامنه‌ای در این شورا خواهد بود. هم‌زمان ذوالقدر ـــ که تنها چند ماه پیش پس از آنکه سلفش علی لاریجانی در حمله هوایی در ماه مارس کشته شد، منصوب شده بود ـــ به عنوان مشاور سیاسی مجتبی خامنه‌ای منصوب شده است.

هنوز مشخص نیست که این تغییرات چگونه بر موضع تهران تأثیر خواهد گذاشت ـــ هم رضایی و هم ذوالقدر از تندروها هستند و پیش‌تر فرماندهی سپاه پاسداران را بر عهده داشته‌اند، نیروی نظامی که از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در ماه فوریه، قدرتمندتر شده است.

ولی نصر، استاد دانشگاه جانز هاپکینز، گفت که بین این دو نفر «وقتی صحبت از اتخاذ موضعی سخت در برابر آمریکا در میدان نبرد و پای میز مذاکره باشد» تفاوت چندانی وجود نخواهد داشت.

او گفت: «رضایی به عنوان یک فرمانده سابق ارشدتر و با سابقه‌ترین فرمانده سپاه پاسداران، از اقتدار و وزانت بسیار بیشتری در میان نظامیان نسبت به ذوالقدر برخوردار است. اگر معنایی داشته باشد، این انتصاب به منزله تحکیم کنترل مجتبی بر سپاه و روند تصمیم‌گیری است.»

هرگونه توافق برای بازگشایی تنگه باید به تصویب شورای امنیت ملی و خامنه‌ای برسد.

ذوالقدر روز شنبه گفته بود که برای موافقت تهران با توافقی برای بازگشایی آبراه، آمریکا باید نیروهای خود را از اطراف جمهوری اسلامی خارج کند، غرامت خسارات جنگی را بپردازد و تحریم‌های خود را لغو کند.

اظهارات او چند روز پس از آن بیان شد که دیپلمات‌های ایرانی گفتند تهران و عمان در مراحل نهایی توافق بر سر ترتیبات جدیدی برای مدیریت تردد از طریق این گلوگاه خلیج فارس هستند.

اظهارات ذوالقدر از سوی سخنگوی سپاه پاسداران و عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران که رهبری مذاکرات با مسقط را بر عهده دارد، تکرار شد.

عراقچی روز یکشنبه گفت: «توافق با عمان ممکن است حاصل شود، اما بازگشایی تنگه مشروط به تحقق شماری از الزامات است. از نظر ما، تا زمانی که آمریکا نقض تفاهم‌نامه را متوقف نکند و بابت آنچه نقض کرده غرامت نپردازد، هیچ امکانی برای ازسرگیری مذاکرات [با واشنگتن] وجود ندارد.»

آمریکا و ایران در ماه ژوئن بر سر یک تفاهم‌نامه توافق کردند که قرار بود آتش‌بس را تمدید کند و به کشتیرانی اجازه دهد به تدریج و بدون پرداخت عوارض به سطح قبل از جنگ بازگردد.

اما آن توافق موقت که قرار بود به مذاکراتی برای یک توافق نهایی جهت پایان دادن به جنگ منجر شود، پس از آنکه ایران کشتی‌هایی را که از کانالی در امتداد سواحل عمان عبور می‌کردند هدف قرار داد، فروپاشید. تهران گفت که کشتی‌ها از مسیر «غیرمجاز» استفاده می‌کردند. این حملات موجی از حملات تلافی‌جویانه تشدیدشونده بین آمریکا و ایران را به دنبال داشت.

خصومت‌ها با برگزاری مذاکرات ایران با عمان برای توافق بر سر یک مسیر موقت از طریق این آبراه که دیپلمات‌ها امیدوار بودند بن‌بست را حل کند، کاهش یافت.

رضایی در دهه ۱۹۸۰ و در طول جنگ ایران و عراق فرماندهی سپاه را بر عهده داشت، سمت‌های بالای مختلفی در جمهوری اسلامی داشته و پیش‌تر تلاش‌های ناموفقی برای تصدی ریاست جمهوری داشته است.

پس از آنکه علی خامنه‌ای در اولین حملات هوایی آمریکا و اسرائیل در اواخر فوریه کشته شد و مجتبی خامنه‌ای جانشین پدرش به عنوان رهبر شد،  رضایی به عنوان مشاور نظامی او منصوب شد.

حمیدرضا ترقی، سیاستمدار محافظه‌کار، گفت که استعفای ذوالقدر هیچ ارتباطی با مسائل امنیتی نداشته و افزود که اظهارات او درباره شروط بازگشایی تنگه همسو با دیدگاه‌های خامنه‌ای بوده است.

ترقی گفت: «موضع سخت‌تر ایران مبتنی بر آرایش نظامی است که آمریکا در روزهای اخیر در منطقه اتخاذ کرده، همکاری آن با اسرائیل و آمادگی اسرائیل برای کمک به حمله به ایران است. موضع ذوالقدر مطابق با دیدگاه‌های رهبر اعلام شد؛ این شروط باید برای ادامه مذاکرات محقق شود.»

ترقی گفت طبیعی است که دیدگاه‌های مختلفی درباره تنگه در درون نظام حاکم وجود داشته باشد، اما در نهایت خامنه‌ای است که موضع تهران را تعیین می‌کند.

با این حال، سعید لیلاز، تحلیلگر سیاسی ایرانی، گفت که پیام‌های متناقض از سوی تهران نتیجه دسترسی محدود به خامنه‌ای و «شرایط زمان جنگ» است.

گفته می‌شود خامنه‌ای که در حملاتی که منجر به کشته شدن پدرش شد مجروح گردید، از زمان جنگ تاکنون در انظار عمومی دیده یا صدایی از او شنیده نشده است.

لیلاز گفت: «اما این سیگنال‌های گاه متناقض در رفتار ایران چیز جدیدی نیست»، و به بحث‌ها و رقابت‌های دیرینه بین جناح‌های رقیب در درون نظام حاکم اشاره کرد.

مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، که یک اصلاح‌طلب است و ریاست شورای امنیت ملی را نیز بر عهده دارد، روز شنبه از توافق بر سر تنگه حمایت کرد.

او گفت: «بهترین زمان برای دستیابی به توافق است، چرا که انسجام، قدرت و وحدت در کشور وجود دارد.»

پزشکیان که بنا بر اعلام دفتر رهبر  جمهوری اسلامی اخیراً با خامنه‌ای دیدار کرده، گفت: «نمی‌توانیم برای همیشه بجنگیم. در مقطعی باید به آن پایان داد.»